సర్వభావానుగతయా న చేత్యార్థవిభిన్నయా । రామాత్మసత్తయామూకమ్ అపి దేహసమం జడమ్
రాముని ఆత్మస్వరూపం అన్నీ స్థితులను అనుసరిస్తూ, తెలుసుకునే విషయాల వల్ల విడిపోకుండా ఉంటే, మౌనంగా ఉండే, చలనం లేని శరీరం కూడా చైతన్యంలా మారుతుంది.
మనో ఽన్తర్ వల్గతి వ్యస్తమననైషణమ్ ఊర్జయా । బహిర్గిరిసరిద్వ్యోమసముద్రపురలీలయా
మనస్సు లోపల చిత్తభ్రాంతితో పరుగెత్తుతూ, బయట పర్వతాలు, నదులు, ఆకాశం, సముద్రం, పట్టణాల్లో ఆటలాడుతుంది.
జాగ్రచ్ చాభిమతం వస్తు నయత్య్ అమృతమృష్టతామ్ । అనీహితం చ విషతాం నయత్య్ అమృతమ్ అప్య్ అలమ్
జాగ్రత్తలో కోరినది అమృతంలా అనిపించజేస్తుంది; ఇష్టంలేని దానిని, అది నిజంగా అమృతమైనా, విషంలా మారుస్తుంది.
ప్రసృజ్య సర్వభావానామ్ అలమ్ ఆత్మచమత్కృతిమ్ । మనస్ త్వ్ అభిమతాకారం రూపం సృజతి వస్తుషు
ప్రతి స్థితిలో ఆశ్చర్యాన్ని విడిచిపెట్టి, మనసు తనకు నచ్చిన రూపాన్ని వస్తువుల్లో సృష్టిస్తుంది.
స్పన్దేషు వాయుతామ్ ఏతి ప్రకాశేషు ప్రకాశతామ్ । ద్రవేషు ద్రవతామ్ ఏతి చిచ్ఛక్తిచ్ఛురితం మనః
కదలికల్లో అది గాలిలా మారుతుంది; వెలుతురులో అది వెలుగు అవుతుంది; ద్రవాల్లో అది ద్రవత్వాన్ని పొందుతుంది—ఇది చైతన్యశక్తితో నిండిన మనసు.
పృథ్వ్యాం కఠినతామ్ ఏతి శూన్యవృత్తిషు శూన్యతామ్ । సర్వత్రేచ్ఛాస్థితౌ యాతి చిచ్ఛక్తిచ్ఛురితం మనః
భూమిలో అది గట్టితనాన్ని పొందుతుంది; శూన్యమైన స్థితుల్లో అది శూన్యతగా మారుతుంది; ఎక్కడైనా, కోరిక ప్రకారం, చైతన్యంతో నిండిన మనసు తాను కోరిన రూపాన్ని ధరిస్తుంది.
శుక్లం కృష్ణీకరోత్య్ ఏతత్ కృష్ణం నయతి శుక్లతామ్ । వినైవ దేశకాలాభ్యాం శక్తిం పశ్యాస్య చేతసః
ఈ మనసు తెలుపును నలుపుగా, నలుపును తెలుపుగా మార్చగలదు; స్థలం, కాలం లెక్కచేయకుండా, దీని శక్తిని చూడండి.
మనస్య్ అన్యత్ర సంసక్తే చర్వితస్యాపి జిహ్వయా । భోజనస్యాతిమృష్టస్య న స్వాదో హ్య్ అనుభూయతే
మనస్సు ఇంకెక్కడో మునిగిపోయినప్పుడు, నాలుక ఎంత బాగా ఆహారం నమిలినా, దాని రుచి నిజంగా అనుభవించలేరు.
యచ్ చిత్తదృష్టం తద్ దృష్టం న దృష్టం తదలోకితమ్ । అన్ధకారే యథా రూపమ్ ఇన్ద్రియం నిర్మనస్ తథా
మనస్సు చూసినదే నిజంగా చూచినట్టు, మనస్సు చూడనిది చూసినట్టు కాదు. చీకటిలో మనస్సు లేకుండా ఇంద్రియాలు రూపాన్ని గుర్తించలేనట్టు ఇదీ అంతే.
ఇన్ద్రియేణ వినోదేతి మనో నేన్ద్రియమ్ ఉన్మనః । ఇన్ద్రియాణి ప్రసూతాని మనసో నేన్ద్రియాన్ మనః
ఇంద్రియాల ద్వారా మనస్సు ఆనందిస్తుంది, కానీ మనస్సు లేకుండా ఇంద్రియాలు ఆనందించలేవు. ఇంద్రియాలు మనస్సు నుంచే పుట్టాయి, కాని మనస్సు ఇంద్రియాల వల్ల పుట్టదు.
అత్యన్తభిన్నయోర్ ఐక్యం యేషామ్ చిత్తశరీరయోః । జ్ఞాతజ్ఞేయా మహాత్మానో నమస్యాస్ తే సుపణ్డితాః
మనస్సు, శరీరం రెండూ పూర్తిగా వేరు అయినా వాటిలో ఏకత్వాన్ని గ్రహించే వారు, తెలిసినదీ, తెలిసేవాడినీ తెలుసుకునే మహాత్ములు, నిజంగా గౌరవానికి పాత్రులు.
కుసుమోల్లాసిధమ్మిలా హేలావలితలోచనా । కాష్ఠకుడ్యోపమాఙ్గేషు లగ్నాప్య్ అమనసో ఽఙ్గనా
పుష్పాలతో అలంకరించబడిన, ఆడబిడ్డ చంచలమైన చూపులతో, ఆటపాటలతో ఉన్నా, తన శరీరం కలప లేదా గోడలా ఉండిపోయినా, ఆమె మనసు అక్కడ ఉండదు.
మనస్య్ అన్యత్ర సంసక్తే వీతరాగేణ కాననే । క్రవ్యాదచర్వితో ఽఙ్గస్థస్ స్వకరో ఽపి న లక్షితః
మనసు ఇంకొక్కడా మునిగిపోయినప్పుడు, వేరే విషయాల్లో లీనమైనవాడు అడవిలో ఉన్నా, క్రూరజంతువు తన చేతిని కొరికినా, దాన్ని గమనించడు.
సుఖీకర్తుం సుదుఃఖాని దుఃఖీకర్తుం సుఖాని చ । సుఖేనైవాశు యుజ్యన్తే మనసో ఽతిశయాన్ మునేః
బహు బాధలను సుఖంగా మార్చడం, సుఖాలను బాధగా అనిపించించడం, మునివారి మనసు ఎంతో సులభంగా, త్వరగా అలవాటు పడుతుంది.
మనస్య్ అన్యత్ర సంసక్తే కథ్యమానాపి యత్నతః । లతా పరశుకృత్తేవ కథా విచ్ఛిద్యతే బత
మనసు ఇంకొక్కడా లీనమై ఉన్నప్పుడు, ఎంత జాగ్రత్తగా కథ చెప్పినా, అది మధ్యలోనే ఆగిపోతుంది. అది పరశువుతో తెగిన వల్లి లాంటిది.
మనస్య్ అద్రితటారూఢే గృహస్థేనాపి జన్తునా । శ్వభ్రాభ్రకన్దరభ్రాన్తిదుఃఖం సమనుభూయతే
మనస్సు మోహంలో మునిగిపోతే, ఇంటివాడైనా ఎవరైనా, లోతైన గుహలు, మబ్బులు, లోయల్లో తల్లడిల్లినట్టు బాధను అనుభవిస్తారు.
మనస్య్ ఉల్లసితే స్వప్నే హృద్య్ ఏవ పురపర్వతాః । ఆకాశ ఇవ విస్తీర్ణే దృశ్యన్తే నిర్మితాః క్షణాత్
మనస్సు కలలో ప్రకాశిస్తే, మన హృదయంలోనే ఆకాశంలా విస్తరించి నగరాలు, కొండలు ఒక్క క్షణంలో కనిపిస్తాయి.
మనో విలులితం స్వప్నే హృద్య్ ఏవాద్రిపురావలీమ్ । తనోతి చలితో ఽమ్భోధిర్ వీచీచయమ్ ఇవాత్మని
కలలో మనస్సు కలవరపడితే, అది తనలోనే కొండల వరుసలు, నగరాలను సృష్టిస్తుంది, అలలు ఎగిసే సముద్రంలా.
అన్తర్ అబ్ధేర్ జలాద్ యద్వత్ తరఙ్గాపీడవీచయః । దేహాన్తర్ మనసస్ తద్వత్ స్వప్నాద్రిపురరాజయః
ఎలా సముద్రపు లోపల నీటిలోంచి తరంగాలు, అలలు పుడతాయో, అలాగే మన శరీరంలో మనస్సు కలల కొండలు, నగరాల రాజ్యాలను సృష్టిస్తుంది.
అఙ్కురస్య యథా పత్త్రలతాపుష్పఫలశ్రియః । మనసో ఽస్య తథా జాగ్రత్స్వప్నవిభ్రమభూతయః
ఎలా మొక్కలో మొగ్గలు, ఆకులు, కొమ్మలు, పువ్వులు, పండ్లు పుట్టుకొస్తాయో, అలాగే మనస్సు నుంచే మెలకువలో, కలలో అనేక భ్రమలు, రూపాలు ఉద్భవిస్తాయి.
వ్యతిరిక్తా యథా హేమ్నో న హైమవనితా తథా । జాగ్రత్స్వప్నక్రియాలక్ష్మీర్ వ్యతిరిక్తా న చేతసః
బంగారు ఆభరణాలు బంగారుకు వేరుగా లేవు కదా, అలాగే మెలకువలో, కలలో జరిగే క్రియల అందాలు కూడా మనసుకు వేరుగా లేవు.
ధారాకణోర్మిఫేనశ్రీర్ యథా సంలక్ష్యతే ఽమ్భసః । తథా విచిత్రవిభవా నానాతేయం హి చేతసః
నీటిలో ప్రవాహాలు, చినుకులు, నురుగు, అందం ఎలా కనిపిస్తాయో, అలాగే మనస్సు నుంచే ఎన్నో రకాల వింతలు, వైభవాలు ఉద్భవిస్తాయి.
స్వచిత్తవృత్తిర్ ఏవేయం జాగ్రత్స్వప్నదృశోదితా । రసావేశాద్ ఉపాదత్తే శైలూష ఇవ భూమికామ్
మనసు స్వభావమే మెలకువ, కల అనుభవాలుగా కనిపిస్తుంది. అది ఏ రుచి పొందితే ఆ పాత్రను నటుడు వేషం వేసుకున్నట్టు ధరించుకుంటుంది.
చణ్డాలత్వం హి లవణః ప్రతిభాసవశాద్ యథా । తథేదం జగద్ ఆభోగి మనోమననమాత్రకమ్
లవణుడు చండాలుడైనట్టు, అది కేవలం భ్రమ వల్లే జరిగినదని మనం తెలుసుకోవాలి. అలాగే ఈ లోకమూ మనసులో కలిగే భావన వల్లే అనుభవించబడుతుంది, నిజంగా అది మనస్సులో ఊహించుకున్నదే.
యద్ యత్ సంవేద్యతే కిఞ్చిత్ తేన తేనాశు భూయతే । మనోమనననిర్మాణం యథేచ్ఛసి తథా కురు
ఏది ఎలా అనిపించదో, అదే విధంగా అది వెంటనే ప్రాప్తిస్తుంది. మనస్సు ఊహించినదాన్ని నీవు కోరినట్లు సృష్టించుకోగలవు.
నానాపురసరిచ్ఛైలరూపతామ్ ఏత్య దేహినామ్ । తనోత్య్ అన్తస్స్థమ్ ఏవేదం జాగ్రత్స్వప్నభ్రమం మనః
ఈ మనస్సు, శరీరధారులలో, ఎన్నో పట్టణాలు, నదులు, పర్వతాల రూపాలు ధరించి, జాగ్రత్త, స్వప్న భ్రమలను కలిగిస్తుంది.
సురత్వాద్ దైత్యతామ్ ఏతి నాగత్వాన్ నగతామ్ అపి । ప్రతిభాసవశాచ్ చిత్తమ్ ఆపదం లవణో యథా
మనస్సు భ్రమ వల్లే దేవతగా, దానవుడిగా, పాముగా, పర్వతంగా కూడా మారుతుంది. లవణుడు ఎదుర్కొన్న పరిస్థితిలా ఇదీ జరుగుతుంది.
నరత్వాద్ ఏతి నారీత్వం పితృత్వాత్ పుత్రతాం పునః । యథా క్షిప్రం ప్రతి నటస్ స్వసఙ్కల్పాత్ తథా మనః
మనస్సు మగవాడిగా మారి, మళ్లీ ఆడవాడిగా అవుతుంది; తండ్రిగా ఉండి, మళ్లీ కొడుకుగా అవుతుంది. నాటకంలో నటుడు తన మనసు ప్రకారం పాత్రలు మార్చుకుంటాడే, అలాగే మనస్సు కూడా తన సంకల్పంతో ఇలా మారుతుంది.
సఙ్కల్పతః ప్రమ్రియతే సఙ్కల్పాజ్ జాయతే పునః । మనశ్ చిరతరాభ్యస్తాజ్ జీవతామ్ ఏత్య్ అనాకృతి
మనస్సు సంకల్పంతో నశిస్తుంది, అదే సంకల్పంతో మళ్లీ పుడుతుంది. దీర్ఘకాలంగా అలవాటైన మనస్సు, స్థిరమైన రూపం లేకపోయినా, జీవుల స్థితిని పొందుతుంది.
మనో మననసమ్మూఢమ్ ఊఢవాసనమారుతాత్ । సఙ్కల్పాద్ యోనిమ్ ఆయాతి సుఖం దుఃఖం భయాభయే
మనస్సు తన ఆలోచనల్లో మునిగి, పాత అలవాట్ల గాలి తోడై, సంకల్పంతో వివిధ జన్మలను పొందుతుంది. అప్పుడు అది సుఖం, దుఃఖం, భయం, భద్రత — ఇవన్నీ అనుభవిస్తుంది.