మనో మోహమ్ ఉపాదత్తే యస్యాసౌ మూఢ ఉచ్యతే । శరీరే మోహమ్ ఆపన్నే న శవే మూఢ ఉచ్యతే
మనసు మోహాన్ని అంగీకరిస్తే, ఎవరి మనసులో అలాంటి మోహముంటే అతడిని మూర్ఖుడని అంటారు. శరీరానికి మోహం వచ్చినా, శవానికి మూర్ఖుడని చెప్పరు.
మనః పశ్యద్ భవత్య్ అక్షి శృణ్వచ్ శ్రవణతాం గతమ్ । త్వగ్భావం స్పర్శనాద్ ఏతి ఘ్రాణతామ్ ఏతి శిఙ్ఘనాత్
మనస్సు కన్నుల రూపం తీసుకుంటే చూస్తుంది, చెవుల స్వభావం పొందితే వింటుంది, తాకినప్పుడు చర్మం లా అనిపిస్తుంది, ముక్కు ద్వారా వాసనను గ్రహించేటప్పుడు గంధాన్ని అనుభవిస్తుంది.
రసనాద్ రసతామ్ ఏతి విచిత్రాస్వ్ అత్ర వృత్తిషు । నాటకే నటవద్ దేహే మన ఏవాభివర్తతే
రుచిచూసే సమయంలో రుచి గ్రహణం అవుతుంది; ఈ విధంగా ఎన్నో పనుల్లో శరీరంలో మనస్సే నటుడిలా వివిధ పాత్రలు పోషిస్తుంది.
లఘు దీర్ఘం కరోత్య్ ఏతత్ సత్తాసత్తాం చ గచ్ఛతి । కటుతాం నయతి స్వాదు రిపుం నయతి మిత్రతామ్
ఇది కొన్ని విషయాలను తేలికగా, కొన్ని విషయాలను పొడవుగా మారుస్తుంది; ఉండడాన్ని లేకపోవడాన్ని కలిగిస్తుంది; తీపిని చేదుగా, శత్రువును స్నేహితుడిగా మార్చగలదు.
య ఏవ ప్రతిభాసో ఽస్య చేతసో వృత్తివర్తినః । తత్ సద్ ఏవ హి ప్రత్యక్షం తన్మాత్రానుభవాద్ ఇహ
ఈ మనస్సు ఏ రూపాన్ని అనుభవిస్తుందో, అదే ఇక్కడ నిజంగా ప్రత్యక్షంగా అనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే మనం వాటి స్వరూపాన్ని అనుభవిస్తున్నాము.
ప్రతిభాసవశాద్ ఏవ స్వప్నార్థలితచేతసః । హరిశ్చన్ద్రస్య సమ్పన్నా రాత్రిర్ ద్వాదశవార్షికీ
హరిశ్చంద్రుడు కలలోని విషయాలలో మనసు మునిగి ఉండగా, కేవలం కనిపించడమే కారణంగా, ఒక రాత్రి పన్నెండు సంవత్సరాలుగా మారిపోయింది.
చిత్తానుభావవశతో ముహూర్తత్వం గతం యుగమ్ । ఇన్ద్రద్యుమ్నస్య వైరిఞ్చపురాభ్యన్తరవర్తినః
ఇంద్రద్యుమ్నుడు బ్రహ్మ నగరంలో నివసిస్తూ, తన మనస్సు అనుభవం వల్ల, ఒక యుగం క్షణంలా అయిపోయింది.
మనోజ్ఞయా మనోవృత్త్యా సుఖతాం యాతి రౌరవమ్ । ప్రాతఃప్రాప్యస్వరాజ్యస్య సుబద్ధస్యేవ బన్ధనమ్
మనసుకు ఆనందంగా ఉండే స్వభావం వల్ల, రౌరవ నరకం కూడా సుఖంగా అనిపిస్తుంది; ఉదయం రాజ్యం పొందబోయే వానికి బంధనం కూడా రాజ్యాధికారం లా అనిపిస్తుంది.
జితే మనసి సర్వైవ విజితైవేన్ద్రియావలీ । శీర్యతే చ యథా తన్తౌ దగ్ధే సౌక్తికమాలికా
మనస్సు జయించినప్పుడు, అన్ని ఇంద్రియాలు కూడా జయించబడతాయి; దాగిన దారం కాలిపోయినప్పుడు ముత్యాల హారం ఎలా విడిపోతుందో అలాగే.
సర్వతస్ స్థితయా స్వచ్ఛరూపయా నిర్వికారయా । సమయా సూక్ష్మయా నిత్యం చిచ్ఛక్త్యా సాక్షిభూతయా
ప్రపంచమంతటా ఎల్లప్పుడూ తన సహజ స్వరూపంలో, మార్పు లేకుండా, సాక్షిగా ఉండే ఆ సూక్ష్మమైన, శాశ్వతమైన చైతన్యశక్తి ద్వారా అన్నీ నిలిచివుంటాయి.
సర్వభావానుగతయా న చేత్యార్థవిభిన్నయా । రామాత్మసత్తయామూకమ్ అపి దేహసమం జడమ్
రాముని ఆత్మస్వరూపం అన్నీ స్థితులను అనుసరిస్తూ, తెలుసుకునే విషయాల వల్ల విడిపోకుండా ఉంటే, మౌనంగా ఉండే, చలనం లేని శరీరం కూడా చైతన్యంలా మారుతుంది.
మనో ఽన్తర్ వల్గతి వ్యస్తమననైషణమ్ ఊర్జయా । బహిర్గిరిసరిద్వ్యోమసముద్రపురలీలయా
మనస్సు లోపల చిత్తభ్రాంతితో పరుగెత్తుతూ, బయట పర్వతాలు, నదులు, ఆకాశం, సముద్రం, పట్టణాల్లో ఆటలాడుతుంది.
జాగ్రచ్ చాభిమతం వస్తు నయత్య్ అమృతమృష్టతామ్ । అనీహితం చ విషతాం నయత్య్ అమృతమ్ అప్య్ అలమ్
జాగ్రత్తలో కోరినది అమృతంలా అనిపించజేస్తుంది; ఇష్టంలేని దానిని, అది నిజంగా అమృతమైనా, విషంలా మారుస్తుంది.
ప్రసృజ్య సర్వభావానామ్ అలమ్ ఆత్మచమత్కృతిమ్ । మనస్ త్వ్ అభిమతాకారం రూపం సృజతి వస్తుషు
ప్రతి స్థితిలో ఆశ్చర్యాన్ని విడిచిపెట్టి, మనసు తనకు నచ్చిన రూపాన్ని వస్తువుల్లో సృష్టిస్తుంది.
స్పన్దేషు వాయుతామ్ ఏతి ప్రకాశేషు ప్రకాశతామ్ । ద్రవేషు ద్రవతామ్ ఏతి చిచ్ఛక్తిచ్ఛురితం మనః
కదలికల్లో అది గాలిలా మారుతుంది; వెలుతురులో అది వెలుగు అవుతుంది; ద్రవాల్లో అది ద్రవత్వాన్ని పొందుతుంది—ఇది చైతన్యశక్తితో నిండిన మనసు.
పృథ్వ్యాం కఠినతామ్ ఏతి శూన్యవృత్తిషు శూన్యతామ్ । సర్వత్రేచ్ఛాస్థితౌ యాతి చిచ్ఛక్తిచ్ఛురితం మనః
భూమిలో అది గట్టితనాన్ని పొందుతుంది; శూన్యమైన స్థితుల్లో అది శూన్యతగా మారుతుంది; ఎక్కడైనా, కోరిక ప్రకారం, చైతన్యంతో నిండిన మనసు తాను కోరిన రూపాన్ని ధరిస్తుంది.
శుక్లం కృష్ణీకరోత్య్ ఏతత్ కృష్ణం నయతి శుక్లతామ్ । వినైవ దేశకాలాభ్యాం శక్తిం పశ్యాస్య చేతసః
ఈ మనసు తెలుపును నలుపుగా, నలుపును తెలుపుగా మార్చగలదు; స్థలం, కాలం లెక్కచేయకుండా, దీని శక్తిని చూడండి.
మనస్య్ అన్యత్ర సంసక్తే చర్వితస్యాపి జిహ్వయా । భోజనస్యాతిమృష్టస్య న స్వాదో హ్య్ అనుభూయతే
మనస్సు ఇంకెక్కడో మునిగిపోయినప్పుడు, నాలుక ఎంత బాగా ఆహారం నమిలినా, దాని రుచి నిజంగా అనుభవించలేరు.
యచ్ చిత్తదృష్టం తద్ దృష్టం న దృష్టం తదలోకితమ్ । అన్ధకారే యథా రూపమ్ ఇన్ద్రియం నిర్మనస్ తథా
మనస్సు చూసినదే నిజంగా చూచినట్టు, మనస్సు చూడనిది చూసినట్టు కాదు. చీకటిలో మనస్సు లేకుండా ఇంద్రియాలు రూపాన్ని గుర్తించలేనట్టు ఇదీ అంతే.
ఇన్ద్రియేణ వినోదేతి మనో నేన్ద్రియమ్ ఉన్మనః । ఇన్ద్రియాణి ప్రసూతాని మనసో నేన్ద్రియాన్ మనః
ఇంద్రియాల ద్వారా మనస్సు ఆనందిస్తుంది, కానీ మనస్సు లేకుండా ఇంద్రియాలు ఆనందించలేవు. ఇంద్రియాలు మనస్సు నుంచే పుట్టాయి, కాని మనస్సు ఇంద్రియాల వల్ల పుట్టదు.
అత్యన్తభిన్నయోర్ ఐక్యం యేషామ్ చిత్తశరీరయోః । జ్ఞాతజ్ఞేయా మహాత్మానో నమస్యాస్ తే సుపణ్డితాః
మనస్సు, శరీరం రెండూ పూర్తిగా వేరు అయినా వాటిలో ఏకత్వాన్ని గ్రహించే వారు, తెలిసినదీ, తెలిసేవాడినీ తెలుసుకునే మహాత్ములు, నిజంగా గౌరవానికి పాత్రులు.
కుసుమోల్లాసిధమ్మిలా హేలావలితలోచనా । కాష్ఠకుడ్యోపమాఙ్గేషు లగ్నాప్య్ అమనసో ఽఙ్గనా
పుష్పాలతో అలంకరించబడిన, ఆడబిడ్డ చంచలమైన చూపులతో, ఆటపాటలతో ఉన్నా, తన శరీరం కలప లేదా గోడలా ఉండిపోయినా, ఆమె మనసు అక్కడ ఉండదు.
మనస్య్ అన్యత్ర సంసక్తే వీతరాగేణ కాననే । క్రవ్యాదచర్వితో ఽఙ్గస్థస్ స్వకరో ఽపి న లక్షితః
మనసు ఇంకొక్కడా మునిగిపోయినప్పుడు, వేరే విషయాల్లో లీనమైనవాడు అడవిలో ఉన్నా, క్రూరజంతువు తన చేతిని కొరికినా, దాన్ని గమనించడు.
సుఖీకర్తుం సుదుఃఖాని దుఃఖీకర్తుం సుఖాని చ । సుఖేనైవాశు యుజ్యన్తే మనసో ఽతిశయాన్ మునేః
బహు బాధలను సుఖంగా మార్చడం, సుఖాలను బాధగా అనిపించించడం, మునివారి మనసు ఎంతో సులభంగా, త్వరగా అలవాటు పడుతుంది.
మనస్య్ అన్యత్ర సంసక్తే కథ్యమానాపి యత్నతః । లతా పరశుకృత్తేవ కథా విచ్ఛిద్యతే బత
మనసు ఇంకొక్కడా లీనమై ఉన్నప్పుడు, ఎంత జాగ్రత్తగా కథ చెప్పినా, అది మధ్యలోనే ఆగిపోతుంది. అది పరశువుతో తెగిన వల్లి లాంటిది.
మనస్య్ అద్రితటారూఢే గృహస్థేనాపి జన్తునా । శ్వభ్రాభ్రకన్దరభ్రాన్తిదుఃఖం సమనుభూయతే
మనస్సు మోహంలో మునిగిపోతే, ఇంటివాడైనా ఎవరైనా, లోతైన గుహలు, మబ్బులు, లోయల్లో తల్లడిల్లినట్టు బాధను అనుభవిస్తారు.
మనస్య్ ఉల్లసితే స్వప్నే హృద్య్ ఏవ పురపర్వతాః । ఆకాశ ఇవ విస్తీర్ణే దృశ్యన్తే నిర్మితాః క్షణాత్
మనస్సు కలలో ప్రకాశిస్తే, మన హృదయంలోనే ఆకాశంలా విస్తరించి నగరాలు, కొండలు ఒక్క క్షణంలో కనిపిస్తాయి.
మనో విలులితం స్వప్నే హృద్య్ ఏవాద్రిపురావలీమ్ । తనోతి చలితో ఽమ్భోధిర్ వీచీచయమ్ ఇవాత్మని
కలలో మనస్సు కలవరపడితే, అది తనలోనే కొండల వరుసలు, నగరాలను సృష్టిస్తుంది, అలలు ఎగిసే సముద్రంలా.
అన్తర్ అబ్ధేర్ జలాద్ యద్వత్ తరఙ్గాపీడవీచయః । దేహాన్తర్ మనసస్ తద్వత్ స్వప్నాద్రిపురరాజయః
ఎలా సముద్రపు లోపల నీటిలోంచి తరంగాలు, అలలు పుడతాయో, అలాగే మన శరీరంలో మనస్సు కలల కొండలు, నగరాల రాజ్యాలను సృష్టిస్తుంది.
అఙ్కురస్య యథా పత్త్రలతాపుష్పఫలశ్రియః । మనసో ఽస్య తథా జాగ్రత్స్వప్నవిభ్రమభూతయః
ఎలా మొక్కలో మొగ్గలు, ఆకులు, కొమ్మలు, పువ్వులు, పండ్లు పుట్టుకొస్తాయో, అలాగే మనస్సు నుంచే మెలకువలో, కలలో అనేక భ్రమలు, రూపాలు ఉద్భవిస్తాయి.