శత్రుత్వం శఙ్కతే మిత్రే కలఙ్కమలినం మనః । మదావిష్టమతిర్ జన్తుర్ భ్రమత్ పశ్యతి భూతలమ్
మనసు మలినతతో నిండినప్పుడు స్నేహితునిలో కూడా శత్రుత్వాన్ని అనుమానిస్తుంది. మదంతో మత్తులో ఉన్న జీవి, తిరుగుతూ ఈ భూమిని తిరుగుతున్నట్టు చూస్తాడు.
పర్యాకులే హి మనసి శశినో జాయతే ఽశనిః । అమృతం విషభావేన భుక్తం యాతి విషక్రియామ్
మనసు చాలా కలవరపడినప్పుడు, చంద్రుని దగ్గర కూడా మిడతలు పుట్టినట్టు అనిపిస్తుంది. అమృతాన్ని విషంగా భావించి తింటే అది కూడా విషంలా మారిపోతుంది.
పురపత్తననిర్మాణమ్ అసత్ సద్ ఇవ పశ్యతి । వాసనావలితం చేతస్ స్వప్నవజ్ జాగ్రద్ ఏవ హి
వాసనలతో ముడిపడిన మనసు, ఊహలో ఉన్న నగరాల నిర్మాణాన్ని నిజమైనదిగా చూస్తుంది. నిజంగా, మెలకువలో కూడా అది కలల మాదిరే అనుభవిస్తుంది.
మోహైకకారణం జన్తోర్ మనసో వాసనోల్బణా । ఉత్ఖాతవ్యా ప్రయత్నేన మూలచ్ఛేదేన చైవ సా
మనసులో ఉండే బలమైన వాసనలే మనిషికి మాయకు ఒకే కారణం. వాటిని శ్రద్ధగా, మూలంతో సహా పూర్తిగా తీసేయాలి.
వాసనావాగురాకృష్టో మనోహరిణకో నృణామ్ । పరాం వివశతామ్ ఏతి సంసారవనగుల్మకే
వాసనల వలలో పడిపోయిన మనస్సు, మృగంలా, ఈ లోకజీవితపు దట్టమైన అడవిలో చిక్కుకుని, ఏమీ చేయలేని స్థితికి చేరుతుంది.
యేనోచ్ఛిన్నా విచారేణ జీవస్య జ్ఞేన వాసనా । నిరభ్రస్యేవ సూర్యస్య తస్యాలోకో విరాజతే
వివేకంతో జీవుని వాసనలు పూర్తిగా తొలగిపోయినప్పుడు, మేఘరహిత ఆకాశంలో సూర్యుడు ప్రకాశించునట్లు, అతని లోపలి వెలుగు వెలుగుతుంది.
అతస్ త్వం మన ఏవేదం నరం విద్ధి న దేహకమ్ । జడో దేహో మనస్ త్వ్ అత్ర న జడం నాజడం విదుః
కాబట్టి, ఈ మనస్సే మనిషి అని తెలుసుకో. శరీరం కాదు. శరీరం జడమైనది. కానీ, మనస్సు జడమూ కాదు, జడము కానిదీ కాదు అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
యత్ కృతం మనసా రామ తత్ కృతం విద్ధి రాఘవ । యత్ త్యక్తం మనసా రామ తత్ త్యక్తం విద్ధి రాఘవ
రామా, మనసుతో ఏది చేసినదో అది నిజంగా జరిగిందని తెలుసుకో. మనసుతో ఏది వదిలేశామో అది నిజంగానే వదిలేశామనుకో.
మనోమాత్రం జగత్ కృత్స్నం మనః పర్వతమణ్డలమ్ । మనో వ్యోమ మనో భూమిర్ మనో వాయుర్ మనో మహాన్
ఈ లోకమంతా మనసే. పర్వతాలు మనసే, ఆకాశం మనసే, భూమి మనసే, గాలి మనసే, ఈ మహత్తరమైన పదార్థాలన్నీ మనసే.
మనో యది పదార్థం తు తద్భావేన న యోజయేత్ । తతస్ సూర్యాదయో ఽప్య్ ఏతే న ప్రకాశాః కదాచన
మనసు ఏదైనా వస్తువును తన భావంతో కలిపి చూడకపోతే, సూర్యుడు మొదలైనవన్నీ ఎప్పుడూ ప్రకాశవంతంగా కనిపించవు.
మనో మోహమ్ ఉపాదత్తే యస్యాసౌ మూఢ ఉచ్యతే । శరీరే మోహమ్ ఆపన్నే న శవే మూఢ ఉచ్యతే
మనసు మోహాన్ని అంగీకరిస్తే, ఎవరి మనసులో అలాంటి మోహముంటే అతడిని మూర్ఖుడని అంటారు. శరీరానికి మోహం వచ్చినా, శవానికి మూర్ఖుడని చెప్పరు.
మనః పశ్యద్ భవత్య్ అక్షి శృణ్వచ్ శ్రవణతాం గతమ్ । త్వగ్భావం స్పర్శనాద్ ఏతి ఘ్రాణతామ్ ఏతి శిఙ్ఘనాత్
మనస్సు కన్నుల రూపం తీసుకుంటే చూస్తుంది, చెవుల స్వభావం పొందితే వింటుంది, తాకినప్పుడు చర్మం లా అనిపిస్తుంది, ముక్కు ద్వారా వాసనను గ్రహించేటప్పుడు గంధాన్ని అనుభవిస్తుంది.
రసనాద్ రసతామ్ ఏతి విచిత్రాస్వ్ అత్ర వృత్తిషు । నాటకే నటవద్ దేహే మన ఏవాభివర్తతే
రుచిచూసే సమయంలో రుచి గ్రహణం అవుతుంది; ఈ విధంగా ఎన్నో పనుల్లో శరీరంలో మనస్సే నటుడిలా వివిధ పాత్రలు పోషిస్తుంది.
లఘు దీర్ఘం కరోత్య్ ఏతత్ సత్తాసత్తాం చ గచ్ఛతి । కటుతాం నయతి స్వాదు రిపుం నయతి మిత్రతామ్
ఇది కొన్ని విషయాలను తేలికగా, కొన్ని విషయాలను పొడవుగా మారుస్తుంది; ఉండడాన్ని లేకపోవడాన్ని కలిగిస్తుంది; తీపిని చేదుగా, శత్రువును స్నేహితుడిగా మార్చగలదు.
య ఏవ ప్రతిభాసో ఽస్య చేతసో వృత్తివర్తినః । తత్ సద్ ఏవ హి ప్రత్యక్షం తన్మాత్రానుభవాద్ ఇహ
ఈ మనస్సు ఏ రూపాన్ని అనుభవిస్తుందో, అదే ఇక్కడ నిజంగా ప్రత్యక్షంగా అనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే మనం వాటి స్వరూపాన్ని అనుభవిస్తున్నాము.
ప్రతిభాసవశాద్ ఏవ స్వప్నార్థలితచేతసః । హరిశ్చన్ద్రస్య సమ్పన్నా రాత్రిర్ ద్వాదశవార్షికీ
హరిశ్చంద్రుడు కలలోని విషయాలలో మనసు మునిగి ఉండగా, కేవలం కనిపించడమే కారణంగా, ఒక రాత్రి పన్నెండు సంవత్సరాలుగా మారిపోయింది.
చిత్తానుభావవశతో ముహూర్తత్వం గతం యుగమ్ । ఇన్ద్రద్యుమ్నస్య వైరిఞ్చపురాభ్యన్తరవర్తినః
ఇంద్రద్యుమ్నుడు బ్రహ్మ నగరంలో నివసిస్తూ, తన మనస్సు అనుభవం వల్ల, ఒక యుగం క్షణంలా అయిపోయింది.
మనోజ్ఞయా మనోవృత్త్యా సుఖతాం యాతి రౌరవమ్ । ప్రాతఃప్రాప్యస్వరాజ్యస్య సుబద్ధస్యేవ బన్ధనమ్
మనసుకు ఆనందంగా ఉండే స్వభావం వల్ల, రౌరవ నరకం కూడా సుఖంగా అనిపిస్తుంది; ఉదయం రాజ్యం పొందబోయే వానికి బంధనం కూడా రాజ్యాధికారం లా అనిపిస్తుంది.
జితే మనసి సర్వైవ విజితైవేన్ద్రియావలీ । శీర్యతే చ యథా తన్తౌ దగ్ధే సౌక్తికమాలికా
మనస్సు జయించినప్పుడు, అన్ని ఇంద్రియాలు కూడా జయించబడతాయి; దాగిన దారం కాలిపోయినప్పుడు ముత్యాల హారం ఎలా విడిపోతుందో అలాగే.
సర్వతస్ స్థితయా స్వచ్ఛరూపయా నిర్వికారయా । సమయా సూక్ష్మయా నిత్యం చిచ్ఛక్త్యా సాక్షిభూతయా
ప్రపంచమంతటా ఎల్లప్పుడూ తన సహజ స్వరూపంలో, మార్పు లేకుండా, సాక్షిగా ఉండే ఆ సూక్ష్మమైన, శాశ్వతమైన చైతన్యశక్తి ద్వారా అన్నీ నిలిచివుంటాయి.
సర్వభావానుగతయా న చేత్యార్థవిభిన్నయా । రామాత్మసత్తయామూకమ్ అపి దేహసమం జడమ్
రాముని ఆత్మస్వరూపం అన్నీ స్థితులను అనుసరిస్తూ, తెలుసుకునే విషయాల వల్ల విడిపోకుండా ఉంటే, మౌనంగా ఉండే, చలనం లేని శరీరం కూడా చైతన్యంలా మారుతుంది.
మనో ఽన్తర్ వల్గతి వ్యస్తమననైషణమ్ ఊర్జయా । బహిర్గిరిసరిద్వ్యోమసముద్రపురలీలయా
మనస్సు లోపల చిత్తభ్రాంతితో పరుగెత్తుతూ, బయట పర్వతాలు, నదులు, ఆకాశం, సముద్రం, పట్టణాల్లో ఆటలాడుతుంది.
జాగ్రచ్ చాభిమతం వస్తు నయత్య్ అమృతమృష్టతామ్ । అనీహితం చ విషతాం నయత్య్ అమృతమ్ అప్య్ అలమ్
జాగ్రత్తలో కోరినది అమృతంలా అనిపించజేస్తుంది; ఇష్టంలేని దానిని, అది నిజంగా అమృతమైనా, విషంలా మారుస్తుంది.
ప్రసృజ్య సర్వభావానామ్ అలమ్ ఆత్మచమత్కృతిమ్ । మనస్ త్వ్ అభిమతాకారం రూపం సృజతి వస్తుషు
ప్రతి స్థితిలో ఆశ్చర్యాన్ని విడిచిపెట్టి, మనసు తనకు నచ్చిన రూపాన్ని వస్తువుల్లో సృష్టిస్తుంది.
స్పన్దేషు వాయుతామ్ ఏతి ప్రకాశేషు ప్రకాశతామ్ । ద్రవేషు ద్రవతామ్ ఏతి చిచ్ఛక్తిచ్ఛురితం మనః
కదలికల్లో అది గాలిలా మారుతుంది; వెలుతురులో అది వెలుగు అవుతుంది; ద్రవాల్లో అది ద్రవత్వాన్ని పొందుతుంది—ఇది చైతన్యశక్తితో నిండిన మనసు.
పృథ్వ్యాం కఠినతామ్ ఏతి శూన్యవృత్తిషు శూన్యతామ్ । సర్వత్రేచ్ఛాస్థితౌ యాతి చిచ్ఛక్తిచ్ఛురితం మనః
భూమిలో అది గట్టితనాన్ని పొందుతుంది; శూన్యమైన స్థితుల్లో అది శూన్యతగా మారుతుంది; ఎక్కడైనా, కోరిక ప్రకారం, చైతన్యంతో నిండిన మనసు తాను కోరిన రూపాన్ని ధరిస్తుంది.
శుక్లం కృష్ణీకరోత్య్ ఏతత్ కృష్ణం నయతి శుక్లతామ్ । వినైవ దేశకాలాభ్యాం శక్తిం పశ్యాస్య చేతసః
ఈ మనసు తెలుపును నలుపుగా, నలుపును తెలుపుగా మార్చగలదు; స్థలం, కాలం లెక్కచేయకుండా, దీని శక్తిని చూడండి.
మనస్య్ అన్యత్ర సంసక్తే చర్వితస్యాపి జిహ్వయా । భోజనస్యాతిమృష్టస్య న స్వాదో హ్య్ అనుభూయతే
మనస్సు ఇంకెక్కడో మునిగిపోయినప్పుడు, నాలుక ఎంత బాగా ఆహారం నమిలినా, దాని రుచి నిజంగా అనుభవించలేరు.
యచ్ చిత్తదృష్టం తద్ దృష్టం న దృష్టం తదలోకితమ్ । అన్ధకారే యథా రూపమ్ ఇన్ద్రియం నిర్మనస్ తథా
మనస్సు చూసినదే నిజంగా చూచినట్టు, మనస్సు చూడనిది చూసినట్టు కాదు. చీకటిలో మనస్సు లేకుండా ఇంద్రియాలు రూపాన్ని గుర్తించలేనట్టు ఇదీ అంతే.
ఇన్ద్రియేణ వినోదేతి మనో నేన్ద్రియమ్ ఉన్మనః । ఇన్ద్రియాణి ప్రసూతాని మనసో నేన్ద్రియాన్ మనః
ఇంద్రియాల ద్వారా మనస్సు ఆనందిస్తుంది, కానీ మనస్సు లేకుండా ఇంద్రియాలు ఆనందించలేవు. ఇంద్రియాలు మనస్సు నుంచే పుట్టాయి, కాని మనస్సు ఇంద్రియాల వల్ల పుట్టదు.