న చ శామ్బరికోత్థేయం మాయా మనసి మోహనీ । అర్థస్య గృధ్నవో హ్య్ ఏతే నిత్యం శామ్బరికాః కిల
ఈ మాయ శాంబరికుడి వల్ల మనసులో కలిగిన మోసం కాదు. నిజానికి, శాంబరికులు ఎప్పుడూ లాభం కోసం తహతహలాడేవారే.
యత్నేన ప్రార్థయన్తే ఽర్థం నాన్తర్ధానం వ్రజన్తి తే । ఇతి సన్దేహదోలాయాం సంస్థితౌ లుఠితా వయమ్
మనమందరం ధనం కోసం ఎంతగా శ్రమించినా, అది మన దృష్టికి కనిపించకుండా పోదు. ఈ విధంగా సందేహంలో ఊగిసలాడుతూ, మనం అయోమయంలో పడిపోతున్నాం.
సభాయామ్ అవసం తస్యామ్ అహం రామ తదా కిల । తేన ప్రత్యక్షతో దృష్టం మయైతన్ నాప్తతశ్ శ్రూతమ్
రామా, ఆ సమయంలో నేను ఆ సభలోనే ఉన్నాను. నేను స్వయంగా చూసింది నిజంగా నా కళ్లతోనే చూశాను, అది వేరెవరి మాటలు కాదు.
అతిబహుకలనావివర్ధితాఙ్గం నయ నిజచిత్తమ్ ఇదం శమం మహాత్మన్ । శమమ్ ఉపగమితే పరం స్వభావే పరమమ్ ఉపైష్యసి పావనం పదం తత్
నీ మనస్సు ఊహలతో బలపడిపోయింది. ఓ మహాత్మా, దాన్ని శాంతి వైపు తిప్పు. నీ సహజ స్వభావంలో శాంతి కలిగినప్పుడు, నీవు పరమ పవిత్రమైన స్థితిని చేరుకుంటావు.
పరస్మాత్ కారణాద్ ఆదౌ చిచ్ చేత్యపదపాతినీ । కలనాపదమ్ ఆసాద్య కలఙ్కకలనాన్తరమ్
ప్రారంభంలో, పరమ కారణం వల్ల, చైతన్యం విషయ-విషయి భావంలోకి జారిపడి, ఊహల స్థితిని పొందింది. అక్కడినుంచి మరిన్ని మలిన ఊహలు పుట్టుకొచ్చాయి.
అసత్స్వ్ ఏవ విమోహేషు రామైవమ్ప్రాయవృత్తిషు । ఘనేషు తుచ్ఛతామ్ ఏత్య చిరాయ పరిమజ్జతి
రామా, అసత్యమైన మాయల్లో మనస్సు ఇలాంటి స్వభావంతో ఉండి, దట్టమైన మాయలో తక్కువగా మారి, చాలా కాలం అలాగే మునిగిపోతుంది.
అసద్ ఏవ మనోవృత్తిర్ మ్లానా విస్తారయత్య్ అలమ్ । దుఃఖం దోషసహస్రేణ వేతాలమ్ ఇవ బాలకః
మనస్సు అసత్య విషయాల్లో మృదువుగా మారినా, అది విస్తరించి, వెటాళుడు పిల్లవాడిని బాధించినట్టు, ఎన్నో దోషాలతో బాధను కలిగిస్తుంది.
సద్ ఏవ హి మహాదుఃఖమ్ అసత్తాం నయతి క్షణమ్ । నిష్కలఙ్కా మనోవృత్తిర్ అన్ధకారమ్ ఇవార్కరుక్
నిజమైనది కూడా కొంతసేపు గొప్ప బాధను కలిగించి అసత్యత వైపు నడిపిస్తుంది; కానీ కలుషరహితమైన మనస్సు సూర్యుడు చీకటిని తొలగించినట్టు అజ్ఞానాన్ని తొలగిస్తుంది.
నయద్ అభ్యాశతాం దూరమ్ అభ్యాశం దూరతాం నయత్ । మనో వల్గతి భూతేషు బాలో బాలఖగేష్వ్ ఇవ
దగ్గరదాన్ని దూరంగా, దూరదాన్ని దగ్గరగా చేస్తూ, మనస్సు జీవుల్లో పిల్లవాడు చిన్న పక్షుల్లో ఆడినట్టు చురుగ్గా తిరుగుతుంది.
అభయం భయమ్ అజ్ఞస్య చేతసో వాసనావతః । దూరతో ముగ్ధపాన్థస్య స్థాణుర్ యాతి పిశాచతామ్
తెలివిలేని మనసు వాసనలతో నిండినవాడికి భయమేమీ లేని చోట కూడా భయం కలుగుతుంది. దూరంగా ఉన్న మూర్ఖ ప్రయాణికుడు ఒక చెట్టును పిశాచంగా భావిస్తాడు.
శత్రుత్వం శఙ్కతే మిత్రే కలఙ్కమలినం మనః । మదావిష్టమతిర్ జన్తుర్ భ్రమత్ పశ్యతి భూతలమ్
మనసు మలినతతో నిండినప్పుడు స్నేహితునిలో కూడా శత్రుత్వాన్ని అనుమానిస్తుంది. మదంతో మత్తులో ఉన్న జీవి, తిరుగుతూ ఈ భూమిని తిరుగుతున్నట్టు చూస్తాడు.
పర్యాకులే హి మనసి శశినో జాయతే ఽశనిః । అమృతం విషభావేన భుక్తం యాతి విషక్రియామ్
మనసు చాలా కలవరపడినప్పుడు, చంద్రుని దగ్గర కూడా మిడతలు పుట్టినట్టు అనిపిస్తుంది. అమృతాన్ని విషంగా భావించి తింటే అది కూడా విషంలా మారిపోతుంది.
పురపత్తననిర్మాణమ్ అసత్ సద్ ఇవ పశ్యతి । వాసనావలితం చేతస్ స్వప్నవజ్ జాగ్రద్ ఏవ హి
వాసనలతో ముడిపడిన మనసు, ఊహలో ఉన్న నగరాల నిర్మాణాన్ని నిజమైనదిగా చూస్తుంది. నిజంగా, మెలకువలో కూడా అది కలల మాదిరే అనుభవిస్తుంది.
మోహైకకారణం జన్తోర్ మనసో వాసనోల్బణా । ఉత్ఖాతవ్యా ప్రయత్నేన మూలచ్ఛేదేన చైవ సా
మనసులో ఉండే బలమైన వాసనలే మనిషికి మాయకు ఒకే కారణం. వాటిని శ్రద్ధగా, మూలంతో సహా పూర్తిగా తీసేయాలి.
వాసనావాగురాకృష్టో మనోహరిణకో నృణామ్ । పరాం వివశతామ్ ఏతి సంసారవనగుల్మకే
వాసనల వలలో పడిపోయిన మనస్సు, మృగంలా, ఈ లోకజీవితపు దట్టమైన అడవిలో చిక్కుకుని, ఏమీ చేయలేని స్థితికి చేరుతుంది.
యేనోచ్ఛిన్నా విచారేణ జీవస్య జ్ఞేన వాసనా । నిరభ్రస్యేవ సూర్యస్య తస్యాలోకో విరాజతే
వివేకంతో జీవుని వాసనలు పూర్తిగా తొలగిపోయినప్పుడు, మేఘరహిత ఆకాశంలో సూర్యుడు ప్రకాశించునట్లు, అతని లోపలి వెలుగు వెలుగుతుంది.
అతస్ త్వం మన ఏవేదం నరం విద్ధి న దేహకమ్ । జడో దేహో మనస్ త్వ్ అత్ర న జడం నాజడం విదుః
కాబట్టి, ఈ మనస్సే మనిషి అని తెలుసుకో. శరీరం కాదు. శరీరం జడమైనది. కానీ, మనస్సు జడమూ కాదు, జడము కానిదీ కాదు అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
యత్ కృతం మనసా రామ తత్ కృతం విద్ధి రాఘవ । యత్ త్యక్తం మనసా రామ తత్ త్యక్తం విద్ధి రాఘవ
రామా, మనసుతో ఏది చేసినదో అది నిజంగా జరిగిందని తెలుసుకో. మనసుతో ఏది వదిలేశామో అది నిజంగానే వదిలేశామనుకో.
మనోమాత్రం జగత్ కృత్స్నం మనః పర్వతమణ్డలమ్ । మనో వ్యోమ మనో భూమిర్ మనో వాయుర్ మనో మహాన్
ఈ లోకమంతా మనసే. పర్వతాలు మనసే, ఆకాశం మనసే, భూమి మనసే, గాలి మనసే, ఈ మహత్తరమైన పదార్థాలన్నీ మనసే.
మనో యది పదార్థం తు తద్భావేన న యోజయేత్ । తతస్ సూర్యాదయో ఽప్య్ ఏతే న ప్రకాశాః కదాచన
మనసు ఏదైనా వస్తువును తన భావంతో కలిపి చూడకపోతే, సూర్యుడు మొదలైనవన్నీ ఎప్పుడూ ప్రకాశవంతంగా కనిపించవు.
మనో మోహమ్ ఉపాదత్తే యస్యాసౌ మూఢ ఉచ్యతే । శరీరే మోహమ్ ఆపన్నే న శవే మూఢ ఉచ్యతే
మనసు మోహాన్ని అంగీకరిస్తే, ఎవరి మనసులో అలాంటి మోహముంటే అతడిని మూర్ఖుడని అంటారు. శరీరానికి మోహం వచ్చినా, శవానికి మూర్ఖుడని చెప్పరు.
మనః పశ్యద్ భవత్య్ అక్షి శృణ్వచ్ శ్రవణతాం గతమ్ । త్వగ్భావం స్పర్శనాద్ ఏతి ఘ్రాణతామ్ ఏతి శిఙ్ఘనాత్
మనస్సు కన్నుల రూపం తీసుకుంటే చూస్తుంది, చెవుల స్వభావం పొందితే వింటుంది, తాకినప్పుడు చర్మం లా అనిపిస్తుంది, ముక్కు ద్వారా వాసనను గ్రహించేటప్పుడు గంధాన్ని అనుభవిస్తుంది.
రసనాద్ రసతామ్ ఏతి విచిత్రాస్వ్ అత్ర వృత్తిషు । నాటకే నటవద్ దేహే మన ఏవాభివర్తతే
రుచిచూసే సమయంలో రుచి గ్రహణం అవుతుంది; ఈ విధంగా ఎన్నో పనుల్లో శరీరంలో మనస్సే నటుడిలా వివిధ పాత్రలు పోషిస్తుంది.
లఘు దీర్ఘం కరోత్య్ ఏతత్ సత్తాసత్తాం చ గచ్ఛతి । కటుతాం నయతి స్వాదు రిపుం నయతి మిత్రతామ్
ఇది కొన్ని విషయాలను తేలికగా, కొన్ని విషయాలను పొడవుగా మారుస్తుంది; ఉండడాన్ని లేకపోవడాన్ని కలిగిస్తుంది; తీపిని చేదుగా, శత్రువును స్నేహితుడిగా మార్చగలదు.
య ఏవ ప్రతిభాసో ఽస్య చేతసో వృత్తివర్తినః । తత్ సద్ ఏవ హి ప్రత్యక్షం తన్మాత్రానుభవాద్ ఇహ
ఈ మనస్సు ఏ రూపాన్ని అనుభవిస్తుందో, అదే ఇక్కడ నిజంగా ప్రత్యక్షంగా అనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే మనం వాటి స్వరూపాన్ని అనుభవిస్తున్నాము.
ప్రతిభాసవశాద్ ఏవ స్వప్నార్థలితచేతసః । హరిశ్చన్ద్రస్య సమ్పన్నా రాత్రిర్ ద్వాదశవార్షికీ
హరిశ్చంద్రుడు కలలోని విషయాలలో మనసు మునిగి ఉండగా, కేవలం కనిపించడమే కారణంగా, ఒక రాత్రి పన్నెండు సంవత్సరాలుగా మారిపోయింది.
చిత్తానుభావవశతో ముహూర్తత్వం గతం యుగమ్ । ఇన్ద్రద్యుమ్నస్య వైరిఞ్చపురాభ్యన్తరవర్తినః
ఇంద్రద్యుమ్నుడు బ్రహ్మ నగరంలో నివసిస్తూ, తన మనస్సు అనుభవం వల్ల, ఒక యుగం క్షణంలా అయిపోయింది.
మనోజ్ఞయా మనోవృత్త్యా సుఖతాం యాతి రౌరవమ్ । ప్రాతఃప్రాప్యస్వరాజ్యస్య సుబద్ధస్యేవ బన్ధనమ్
మనసుకు ఆనందంగా ఉండే స్వభావం వల్ల, రౌరవ నరకం కూడా సుఖంగా అనిపిస్తుంది; ఉదయం రాజ్యం పొందబోయే వానికి బంధనం కూడా రాజ్యాధికారం లా అనిపిస్తుంది.
జితే మనసి సర్వైవ విజితైవేన్ద్రియావలీ । శీర్యతే చ యథా తన్తౌ దగ్ధే సౌక్తికమాలికా
మనస్సు జయించినప్పుడు, అన్ని ఇంద్రియాలు కూడా జయించబడతాయి; దాగిన దారం కాలిపోయినప్పుడు ముత్యాల హారం ఎలా విడిపోతుందో అలాగే.
సర్వతస్ స్థితయా స్వచ్ఛరూపయా నిర్వికారయా । సమయా సూక్ష్మయా నిత్యం చిచ్ఛక్త్యా సాక్షిభూతయా
ప్రపంచమంతటా ఎల్లప్పుడూ తన సహజ స్వరూపంలో, మార్పు లేకుండా, సాక్షిగా ఉండే ఆ సూక్ష్మమైన, శాశ్వతమైన చైతన్యశక్తి ద్వారా అన్నీ నిలిచివుంటాయి.