దేశకాలక్రియాద్రవ్యశక్తిపర్యాకులీకృతమ్ । భావాద్ భావాన్తరం యాతి లోలత్వాన్ నటవన్ మనః
దేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం, శక్తి — ఇవి చుట్టూ ఉండగా, మనస్సు తన చంచలత్వం వల్ల ఒక భావం నుంచి మరో భావానికి నటుడిలా మారుతూ పోతుంది.
సద్ అసత్తాం నయత్య్ ఆశు సత్తాం చాసన్ నయత్య్ అలమ్ । తాదృశాన్య్ ఏవ చాదత్తే సుఖదుఃఖాని భావితమ్
మనస్సు ఉన్నదాన్ని లేకపోయినట్లూ, లేనిదాన్ని ఉన్నట్లూ త్వరగా చేస్తుంది; అది ఊహించిన సుఖదుఃఖాలనే అనుభవిస్తుంది.
యథానిశ్చయమ్ ఆదత్తే యథైవ చపలం మనః । హస్తపాదాదిసఙ్ఘాతస్ తథా ప్రయతతే సదా
ఎలా చంచలమైన మనస్సు అనిశ్చయంగా ఏదైనా పట్టుకుంటుందో, అలాగే చేతులు, కాళ్లు, ఇతర అవయవాలు కూడా ఎప్పుడూ మనస్సు అనుసరించి పనిచేస్తాయి.
తతస్ సైవ క్రియా చిత్తసమీహితమ్ అలం ఫలమ్ । క్షణాత్ ప్రయచ్ఛతి లతా కాలే సిక్తేవ తాదృశమ్
మనసు కోరిన పని చేసిన వెంటనే, అది తగిన ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. ఇది ఎలాగంటే, వనజాడికి సరైన సమయంలో నీళ్లు పోస్తే, అది తగినప్పుడు పండ్లు పండించడంలా.
చిత్రాం క్రీడనకశ్రేణీం యథా పఙ్కాద్ గృహే శిశుః । కరోత్య్ ఏవం మనో రామ వికల్పాత్ కురుతే జగత్
ఒక చిన్నపిల్లి ఇంట్లో మట్టితో ఎన్నో రకాల బొమ్మలు తయారు చేసుకుంటుంది కదా రామా, అలాగే మనసు ఊహతో ఈ లోకాన్ని సృష్టిస్తుంది.
మనశ్శిశుజనక్రీడామృదూద్గారలవేష్వ్ అతః । కిమ్ ఏకం తత్పదార్థేషు రూపం జగతి కల్ప్యతే
మనసు పిల్లల ఆటల్లో, వాళ్ల మట్టి బొమ్మల్లో, వాళ్ల మాటల్లో ఆనందపడుతుంది. అలా ఉండగా, ఈ లోకంలోని వస్తువుల్లో ఒక్కటే నిజమని ఎందుకు ఊహించాలి?
కరోత్య్ ఋతుకరః కాలో యథా రూపాన్యతాం తరోః । చిత్తమ్ ఏవం పదార్థానాం తేషామ్ ఏవాన్యతామ్ ఇహ
వసంతం వచ్చినప్పుడు చెట్టు ఎలా కొత్త ఆకారాలు దాల్చుతుందో, అలాగే మనసే వస్తువులకు కొత్త రూపాలు కలిగిస్తుంది.
మనోరథే తథా స్వప్నే సఙ్కల్పకలనాసు చ । గోష్పదం యోజనవ్యూహస్ స్వాసు లీలాసు చేతసః
మనస్సు కల్పనల్లో, కలల్లో, ఊహల్లో — తన ఆటలో — ఆవు పాదంలో యోజన పరిమాణం ఉన్న చెరువు సృష్టించగలదు.
కల్పం క్షణీకరోత్య్ ఏతత్ క్షణం నయతి కల్పతామ్ । మనస్ తదాయత్తమ్ అతో దేశకాలక్రమం విదుః
ఈ మనస్సు యుగాన్ని క్షణంగా మార్చగలదు, క్షణాన్ని యుగంగా చేయగలదు. అందుకే, స్థలం, కాలం, క్రమం అన్నీ మనస్సుపై ఆధారపడి ఉంటాయని జ్ఞానులు చెబుతారు.
తీవ్రమన్దత్వసంవేగాద్ బహుత్వాల్పత్వభేదతః । విలమ్బతే న చ చిరం న చ చిత్తమ్ అశక్తితః
ప్రయత్నం బలంగా లేదా మెల్లగా ఉండటం, ఎక్కువ లేదా తక్కువగా ఉండటం వల్ల మనస్సు కొంత ఆలస్యమవుతుంది. కానీ అది ఎక్కువసేపు కాదు, శక్తిలేకపోవడం వల్ల కాదు.
వ్యామోహసమ్భ్రమానర్థదేశకాలగమాగమాః । చేతసః ప్రభవన్త్య్ ఏతే పాదపాద్ ఇవ పల్లవాః
మూఢత్వం, గందరగోళం, వస్తువుల, ప్రదేశాల, కాలాల రాకపోకలు — ఇవన్నీ మనస్సు నుంచే పుట్టుకొస్తాయి, చెట్టు కొమ్మలపై ఆకుల్లా.
జలమ్ ఏవ యథామ్భోధిర్ ఔష్ణ్యమ్ ఏవ యథానలః । తథా వివిధసంరమ్భస్ సంసారశ్ చిత్తమ్ ఏవ హి
ఎలా నీరు సముద్రమే, వేడి అగ్నియే, అలాగే ఈ ప్రపంచంలో జరిగే అన్ని రకాల పనులు మనసే.
సకర్తృకర్మకరణం యద్ ఇదం చేత్యమ్ ఆతతమ్ । ద్రష్టృదర్శనదృశ్యాఢ్యం తత్ సర్వం చిత్తమ్ ఏవ వః
ఇక్కడ కనిపించేది — చేసేవాడు, చేయడం, సాధనం, చూసేవాడు, చూడటం, కనిపించేది — ఇవన్నీ మీ మనసే.
చిత్తం జగన్తి భువనాని వనాన్తరాణి సంలక్ష్యతే స్వయమ్ ఉపాగతమ్ ఆత్మభేదైః । కేయూరమౌలికటకైస్ తదతత్స్వరూపం త్యక్తైకకాఞ్చనధియేవ జనేన హేమ
మనసే లోకాలు, భువనాలు, అడవులుగా అనేక రూపాల్లో ప్రత్యక్షమవుతుంది. ఒకే బంగారం వేర్వేరు రూపాల్లో — కంకణాలు, మకుటాలు, కడాయిలా — కనిపించడాన్ని బంగారం ఒక్కటే అన్న భావనను వదిలినవారు చూస్తారు కదా, అలాగే మనసు కూడా అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.
అత్ర తే శృణు వక్ష్యామి వృత్తాన్తమ్ ఇమమ్ అద్భుతమ్ । జాగతీహేన్ద్రజాలశ్రీశ్ చిత్తాయత్తా స్థితా యథా
ఇప్పుడు నేను నీకు ఒక అద్భుతమైన కథ చెబుతాను. ఈ ప్రపంచ మాయా వైభవం అంతా మనసుపైనే ఆధారపడి ఉందని ఇందులో తెలుసుకుంటావు.
అస్త్య్ అస్మిన్ వసుధాపీఠే నానానగవనాకులః । ఉత్తరాః పాణ్డవా నామ స్ఫీతో జనపదో మహాన్
ఈ భూమిపై ఎన్నో నగరాలు, అడవులతో నిండిన ఉత్తర పాండవులు అనే గొప్ప, సంపన్నమైన దేశం ఉంది.
నీరన్ధ్రనవజమ్బీరవనవిశ్రాన్తతాపసః । విద్యాధరీకృతలతాదోలోపవనపత్తనః
అక్కడ, ఖాళీ లేని తాజా జంబీర చెట్ల తోటల్లో తపస్వులు నివసిస్తారు. విద్యాధరులు వనమాలల్లో లతలతో ఊయలలు కట్టి, ఆ ఉద్యానాలు, పట్టణాలు అలంకరించారు.
వాతోద్ధూతాబ్జకిఞ్జల్కపుఞ్జపిఞ్జరపర్వతః । లసత్కుసుమసమ్భారవనమాలావతంసకః
వాయువుతో ఎగిరిన తామర పువ్వుల రేణువులతో అక్కడి కొండలు పసిడి వర్ణంగా మెరిసిపోతుంటాయి. అటవీలు ప్రకాశించే పుష్పాల సమూహాలతో అలంకరించబడి ఉంటాయి.
కరఞ్జమఞ్జరీకుఞ్జగుప్తపర్యన్తజఙ్గలః । ఖర్జూరాన్తరితగ్రామఘుఙ్ఘుమధ్వనితామ్బరః
కరంజ పూల గుబురుతో అటవీ ప్రాంతాలు చుట్టుముట్టబడి ఉంటాయి. ఖర్జూర చెట్ల మధ్య దాగిన గ్రామాల గుంగురు ధ్వనులతో ఆకాశం మారుమోగుతుంది.
పాకపిఙ్గమిలచ్ఛ్రేణిశాలికేదారపిఙ్గలః । నీలకణ్ఠరవోద్దామవనమణ్డలమణ్డితః
పండుతున్న వరి, బంగారు సజ్జ, గోధుమ పొలాలు వరుసగా పరుచుకుని, నీలకంఠ పావురాల గుంపులతో, అద్భుతమైన అడవులతో అలంకరించబడి ఉంది.
సారసారవసంరమ్భరణత్కమలకాననః । తమాలపటలానీలగిరిగ్రామకకుణ్డలః
సారసాలు, నెమళ్ళు కలిసిన గళాలతో మారుమోగుతూ, వికసిస్తున్న తామర తోటలతో, నల్ల తామాల చెట్ల గుంపులు, నీలిరంగు కొండ గ్రామాలు చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి.
విచిత్రవిహగవ్యూహవిరావాహితకాకలిః । నదీపరిసరోన్నిద్రపారిభద్రద్రుమారుణః
వివిధ రకాల అద్భుతమైన పక్షుల గుంపుల కిలకిల ధ్వనులతో మారుమోగి, నదికట్టలపై నిద్రిస్తున్న పారిభద్రక చెట్ల వలన ఎర్రగా మెరిసిపోతుంది.
గాయత్కలమకేదారదారికాహూతమన్మథః । పుష్పస్థలవలద్వాతవ్యాధూతకుసుమామ్బుదః
సజ్జ పొలాల్లో బాలికలు మధురంగా పాడే పాటలు మన్మథుడిని ఆహ్వానిస్తాయి; పువ్వులతో నిండిన మైదానాల్లో గాలి ఊదిపోస్తూ పుష్పమేఘాలను చెలరేగిస్తుంది.
దరీగృహవినిష్క్రాన్తసిద్ధచారణవన్దితః । స్వర్గాద్ ఇవ సమాహూయ లావణ్యమ్ అభినిర్మితః
సిద్ధులు, చారణులు తమ ఇళ్లనుంచి బయటికొచ్చి వందించినట్టుగా, ఆ స్థలంలో పరమ అందాన్ని పరలోకంనుంచి పిలిపించి అక్కడే సృష్టించినట్టు అనిపించేది.
గాయత్కిన్నరపర్యన్తకదలీషణ్డమణ్డితః । మన్దానిలబలోద్ధూతపుష్పోపవనపాణ్డురః
అక్కడ కిన్నర దంపతులు పక్కన కదలీ చెట్ల తోటల వద్ద పాటలు పాడుతుండగా, మృదువైన గాలి తాకిన పుష్పవనాలు తెల్లగా మెరిసిపోతున్నాయి.
తత్రాస్తి లవణో నామ రాజా పరమధార్మికః । హరిశ్చన్ద్రకులోద్భూతో భూమావ్ ఇవ దివాకరః
అక్కడ లవణుడు అనే రాజు పరమ ధార్మికుడిగా పాలిస్తున్నాడు. అతడు హరిశ్చంద్రుని వంశంలో జన్మించి, భూమిపై సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు.
యద్యశఃకుసుమోత్తంసపాణ్డురస్కన్ధమణ్డలాః । తత్ర శైలా విరాజన్తే హరాః ప్రోద్ధూలితా ఇవ
ఆ రాజుని కీర్తి పుష్పమాలలు మెడలో ధరించినట్టు, అక్కడి పర్వతాలు తెల్లగా మెరిసిపోతూ, శివుని శిఖరాలు అలికడుపు తాకినట్టు కనబడుతున్నాయి.
కృపాణశకలోత్కృత్తనిశ్శేషారాతిమణ్డలాత్ । అరాతిలోకః ప్రాప్నోతి యదనుస్మరణాజ్ జ్వరమ్
తన శత్రువులందరినీ పొదిచెక్కల్లా పూర్తిగా నాశనం చేసినవాడిని, అతడిని శత్రువులు కానివారు కూడా కేవలం గుర్తు చేసుకున్నా జ్వరం పట్టుకుంటుంది.
యస్యోదారసమారమ్భమ్ ఆర్యలోకానుపాలనమ్ । చరితం సంస్మరిష్యన్తి హరేర్ ఇవ చిరం జనాః
ఎవరైనా ఉదారమైన కార్యాలు చేసి, మంచి మనుషులను కాపాడతారో, వారి గొప్ప పనులను ప్రజలు హరివంటి ఎప్పటికీ గుర్తు చేసుకుంటారు.
యస్యాప్సరోభిర్ అద్రీన్ద్రమూర్ధస్వ్ అమరసద్మసు । వికాసిపులకోల్లాసం గీయన్తే గుణగీతయః
దేవతల గిరిపర్వత శిఖరాల్లో, ఆకాశలోని అప్సరసలు ఆనందంతో పుష్పించిపోతూ, అతని గొప్పతనాన్ని పాటలుగా ఆలపిస్తారు.