అసఙ్కల్పనమాత్రేణ స్వవికల్పదశామ్ ఇదమ్ । మనస్ సంసాధయత్య్ ఆశు క్లేశో నాత్రోపయుజ్యతే
ఏ ఆలోచనలూ లేకుండా ఉండగానే, మనస్సు తన స్వభావ స్థితిని త్వరగా పొందుతుంది. ఇక్కడ బాధలకు చోటు ఉండదు.
స్వం వికల్ప్య వికల్ప్యాశు వివేకోపహితం మనః । సన్త్యజ్య రూపమ్ ఆరమ్భి కరోత్య్ ఆత్మావబోధనమ్
తన ఊహలను త్వరగా వదిలేసి, వివేకంతో కూడిన మనస్సు తన రూపాన్ని విడిచి, ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రారంభిస్తుంది.
మహోదయో మనోనాశో మహోత్పాతో ఽస్య తూదయః । మనోనాశే ప్రయత్నం త్వం కురు మా మనసో జవే
మనస్సు నశించటం గొప్ప మేలుకొలుపు, గొప్ప కలకలం. మనస్సు నశించేందుకు నీవు ప్రయత్నించు, దాని వేగాన్ని అనుసరించకు.
అవిరలసుఖదుఃఖవృక్షషణ్డే విషమకృతాన్తమహోరగే వనే ఽస్మిన్ । ప్రభుర్ ఇదమ్ అఖిలే వివేకహీనం సుభగ మనో మహద్ ఆపదేకహేతుః
ఇక్కడ ఎడతెగని సుఖదుఃఖాల చెట్లతో నిండిన అడవిలో, ప్రాణాంతకమైన మరణసర్పంతో కూడిన ఈ వనంలో, వివేకం లేని మనస్సే అన్నిటికీ అధిపతి, పెద్ద అపాయానికి ప్రధాన కారణం.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంత్రం వైపు సాగింది, సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలోని వారు నమస్కారం చేసి, స్నానం చేయడానికి బయలుదేరారు; సూర్యకిరణాలతో పాటు చీకటి వేళకు చేరుకున్నారు.
పరస్మాద్ ఉత్థితం చేతః కణో లోల ఇవార్ణవాత్ । స్ఫారతామ్ ఏత్య భువనం తనోతీదమ్ ఇతస్ తతః
పరమాత్మ నుండి ఉద్భవించిన మనస్సు, సముద్రం నుండి లేచిన చంచలమైన నీటి బొట్టు లాగా, విస్తరించి ఈ లోకాన్ని ఇక్కడ అక్కడ వ్యాపింపజేస్తుంది.
హ్రస్వం దీర్ఘీకరోత్య్ ఆశు దీర్ఘం నయతి ఖర్వతామ్ । స్వతాం నయత్య్ అన్యద్ అలం స్వం తథైవాన్యతామ్ అపి
ఇది చిన్నదాన్ని పెద్దదిగా, పెద్దదాన్ని చిన్నదిగా తక్కువ సమయంలో మారుస్తుంది; తనదైనదాన్ని పరాయిగా, పరాయిదాన్ని తనదిగా కూడా చేసేస్తుంది.
ప్రాదేశమాత్రమ్ అపి యద్ వస్తు భావనయైవ తత్ । స్వయం సమ్పన్నయైవాశు కరోత్య్ అద్రీన్ద్రభాసురమ్
మనస్సు ఏదైనా వస్తువును, అది ఎంత చిన్నదైనా, ఊహిస్తే, తన శక్తితో వెంటనే దాన్ని పెద్ద పర్వతంలా ప్రకాశింపజేస్తుంది.
లబ్ధప్రతిష్ఠం పరమాత్ పదాద్ ఉల్లసితం మనః । నిమేషేణైవ సంసారాన్ కరోతి న కరోతి చ
పరమ స్థితి నుండి వెలిసిన మనస్సు, ఒక క్షణంలోనే అనేక లోకాల్ని సృష్టించగలదు, లేక అంతే వేగంగా వాటిని లయంచేయగలదు.
యద్ ఇదం దృశ్యతే కిఞ్చిజ్ జగత్ స్థాస్ను చరిష్ణు చ । సర్వం సర్వప్రకారాఢ్యం చిత్తాద్ ఏతద్ ఉపాగతమ్
ఈ లోకంలో మనకు కనిపించే ఏదైనా — స్థిరమైనదైనా, కదలే దైనదైనా — అన్నీ, అన్ని విధాలుగా, మనస్సు నుంచే పుట్టుకొచ్చినవి.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యశక్తిపర్యాకులీకృతమ్ । భావాద్ భావాన్తరం యాతి లోలత్వాన్ నటవన్ మనః
దేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం, శక్తి — ఇవి చుట్టూ ఉండగా, మనస్సు తన చంచలత్వం వల్ల ఒక భావం నుంచి మరో భావానికి నటుడిలా మారుతూ పోతుంది.
సద్ అసత్తాం నయత్య్ ఆశు సత్తాం చాసన్ నయత్య్ అలమ్ । తాదృశాన్య్ ఏవ చాదత్తే సుఖదుఃఖాని భావితమ్
మనస్సు ఉన్నదాన్ని లేకపోయినట్లూ, లేనిదాన్ని ఉన్నట్లూ త్వరగా చేస్తుంది; అది ఊహించిన సుఖదుఃఖాలనే అనుభవిస్తుంది.
యథానిశ్చయమ్ ఆదత్తే యథైవ చపలం మనః । హస్తపాదాదిసఙ్ఘాతస్ తథా ప్రయతతే సదా
ఎలా చంచలమైన మనస్సు అనిశ్చయంగా ఏదైనా పట్టుకుంటుందో, అలాగే చేతులు, కాళ్లు, ఇతర అవయవాలు కూడా ఎప్పుడూ మనస్సు అనుసరించి పనిచేస్తాయి.
తతస్ సైవ క్రియా చిత్తసమీహితమ్ అలం ఫలమ్ । క్షణాత్ ప్రయచ్ఛతి లతా కాలే సిక్తేవ తాదృశమ్
మనసు కోరిన పని చేసిన వెంటనే, అది తగిన ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. ఇది ఎలాగంటే, వనజాడికి సరైన సమయంలో నీళ్లు పోస్తే, అది తగినప్పుడు పండ్లు పండించడంలా.
చిత్రాం క్రీడనకశ్రేణీం యథా పఙ్కాద్ గృహే శిశుః । కరోత్య్ ఏవం మనో రామ వికల్పాత్ కురుతే జగత్
ఒక చిన్నపిల్లి ఇంట్లో మట్టితో ఎన్నో రకాల బొమ్మలు తయారు చేసుకుంటుంది కదా రామా, అలాగే మనసు ఊహతో ఈ లోకాన్ని సృష్టిస్తుంది.
మనశ్శిశుజనక్రీడామృదూద్గారలవేష్వ్ అతః । కిమ్ ఏకం తత్పదార్థేషు రూపం జగతి కల్ప్యతే
మనసు పిల్లల ఆటల్లో, వాళ్ల మట్టి బొమ్మల్లో, వాళ్ల మాటల్లో ఆనందపడుతుంది. అలా ఉండగా, ఈ లోకంలోని వస్తువుల్లో ఒక్కటే నిజమని ఎందుకు ఊహించాలి?
కరోత్య్ ఋతుకరః కాలో యథా రూపాన్యతాం తరోః । చిత్తమ్ ఏవం పదార్థానాం తేషామ్ ఏవాన్యతామ్ ఇహ
వసంతం వచ్చినప్పుడు చెట్టు ఎలా కొత్త ఆకారాలు దాల్చుతుందో, అలాగే మనసే వస్తువులకు కొత్త రూపాలు కలిగిస్తుంది.
మనోరథే తథా స్వప్నే సఙ్కల్పకలనాసు చ । గోష్పదం యోజనవ్యూహస్ స్వాసు లీలాసు చేతసః
మనస్సు కల్పనల్లో, కలల్లో, ఊహల్లో — తన ఆటలో — ఆవు పాదంలో యోజన పరిమాణం ఉన్న చెరువు సృష్టించగలదు.
కల్పం క్షణీకరోత్య్ ఏతత్ క్షణం నయతి కల్పతామ్ । మనస్ తదాయత్తమ్ అతో దేశకాలక్రమం విదుః
ఈ మనస్సు యుగాన్ని క్షణంగా మార్చగలదు, క్షణాన్ని యుగంగా చేయగలదు. అందుకే, స్థలం, కాలం, క్రమం అన్నీ మనస్సుపై ఆధారపడి ఉంటాయని జ్ఞానులు చెబుతారు.
తీవ్రమన్దత్వసంవేగాద్ బహుత్వాల్పత్వభేదతః । విలమ్బతే న చ చిరం న చ చిత్తమ్ అశక్తితః
ప్రయత్నం బలంగా లేదా మెల్లగా ఉండటం, ఎక్కువ లేదా తక్కువగా ఉండటం వల్ల మనస్సు కొంత ఆలస్యమవుతుంది. కానీ అది ఎక్కువసేపు కాదు, శక్తిలేకపోవడం వల్ల కాదు.
వ్యామోహసమ్భ్రమానర్థదేశకాలగమాగమాః । చేతసః ప్రభవన్త్య్ ఏతే పాదపాద్ ఇవ పల్లవాః
మూఢత్వం, గందరగోళం, వస్తువుల, ప్రదేశాల, కాలాల రాకపోకలు — ఇవన్నీ మనస్సు నుంచే పుట్టుకొస్తాయి, చెట్టు కొమ్మలపై ఆకుల్లా.
జలమ్ ఏవ యథామ్భోధిర్ ఔష్ణ్యమ్ ఏవ యథానలః । తథా వివిధసంరమ్భస్ సంసారశ్ చిత్తమ్ ఏవ హి
ఎలా నీరు సముద్రమే, వేడి అగ్నియే, అలాగే ఈ ప్రపంచంలో జరిగే అన్ని రకాల పనులు మనసే.
సకర్తృకర్మకరణం యద్ ఇదం చేత్యమ్ ఆతతమ్ । ద్రష్టృదర్శనదృశ్యాఢ్యం తత్ సర్వం చిత్తమ్ ఏవ వః
ఇక్కడ కనిపించేది — చేసేవాడు, చేయడం, సాధనం, చూసేవాడు, చూడటం, కనిపించేది — ఇవన్నీ మీ మనసే.
చిత్తం జగన్తి భువనాని వనాన్తరాణి సంలక్ష్యతే స్వయమ్ ఉపాగతమ్ ఆత్మభేదైః । కేయూరమౌలికటకైస్ తదతత్స్వరూపం త్యక్తైకకాఞ్చనధియేవ జనేన హేమ
మనసే లోకాలు, భువనాలు, అడవులుగా అనేక రూపాల్లో ప్రత్యక్షమవుతుంది. ఒకే బంగారం వేర్వేరు రూపాల్లో — కంకణాలు, మకుటాలు, కడాయిలా — కనిపించడాన్ని బంగారం ఒక్కటే అన్న భావనను వదిలినవారు చూస్తారు కదా, అలాగే మనసు కూడా అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.
అత్ర తే శృణు వక్ష్యామి వృత్తాన్తమ్ ఇమమ్ అద్భుతమ్ । జాగతీహేన్ద్రజాలశ్రీశ్ చిత్తాయత్తా స్థితా యథా
ఇప్పుడు నేను నీకు ఒక అద్భుతమైన కథ చెబుతాను. ఈ ప్రపంచ మాయా వైభవం అంతా మనసుపైనే ఆధారపడి ఉందని ఇందులో తెలుసుకుంటావు.
అస్త్య్ అస్మిన్ వసుధాపీఠే నానానగవనాకులః । ఉత్తరాః పాణ్డవా నామ స్ఫీతో జనపదో మహాన్
ఈ భూమిపై ఎన్నో నగరాలు, అడవులతో నిండిన ఉత్తర పాండవులు అనే గొప్ప, సంపన్నమైన దేశం ఉంది.
నీరన్ధ్రనవజమ్బీరవనవిశ్రాన్తతాపసః । విద్యాధరీకృతలతాదోలోపవనపత్తనః
అక్కడ, ఖాళీ లేని తాజా జంబీర చెట్ల తోటల్లో తపస్వులు నివసిస్తారు. విద్యాధరులు వనమాలల్లో లతలతో ఊయలలు కట్టి, ఆ ఉద్యానాలు, పట్టణాలు అలంకరించారు.
వాతోద్ధూతాబ్జకిఞ్జల్కపుఞ్జపిఞ్జరపర్వతః । లసత్కుసుమసమ్భారవనమాలావతంసకః
వాయువుతో ఎగిరిన తామర పువ్వుల రేణువులతో అక్కడి కొండలు పసిడి వర్ణంగా మెరిసిపోతుంటాయి. అటవీలు ప్రకాశించే పుష్పాల సమూహాలతో అలంకరించబడి ఉంటాయి.
కరఞ్జమఞ్జరీకుఞ్జగుప్తపర్యన్తజఙ్గలః । ఖర్జూరాన్తరితగ్రామఘుఙ్ఘుమధ్వనితామ్బరః
కరంజ పూల గుబురుతో అటవీ ప్రాంతాలు చుట్టుముట్టబడి ఉంటాయి. ఖర్జూర చెట్ల మధ్య దాగిన గ్రామాల గుంగురు ధ్వనులతో ఆకాశం మారుమోగుతుంది.
పాకపిఙ్గమిలచ్ఛ్రేణిశాలికేదారపిఙ్గలః । నీలకణ్ఠరవోద్దామవనమణ్డలమణ్డితః
పండుతున్న వరి, బంగారు సజ్జ, గోధుమ పొలాలు వరుసగా పరుచుకుని, నీలకంఠ పావురాల గుంపులతో, అద్భుతమైన అడవులతో అలంకరించబడి ఉంది.