మనో నామ శరీరం హి జగతస్ సకలస్య చ । ఆత్మశక్తిశ్ చిద్ అస్యాత్మా న నశ్యతి కదాచన
ఈ లోకమంతటికి మనస్సే శరీరంగా పరిగణించబడుతుంది. దానికి ప్రాణంగా ఉండేది ఆత్మశక్తి, అంటే చైతన్యం. అది ఎప్పుడూ నశించదు.
యో ఽసావ్ ఆత్మా మహాప్రాజ్ఞ నశ్యతీత్య్ అవగచ్ఛసి । న నశ్యతి కదాచిద్ స కిం ముధా పరితప్యసే
నీవు ఈ ఆత్మ, పరమ జ్ఞానవంతుడు, నశించిపోతాడని భావిస్తున్నావు. కానీ ఆత్మ ఎప్పుడూ నశించదు. అప్పుడు నీవు ఎందుకు వ్యర్థంగా బాధపడుతున్నావు?
విశీర్ణే ఽభ్రే యథా వాతశ్ శుష్కే ఽబ్జే షట్పదో యథా । యాత్య్ అనన్తపదం వ్యోమ తథాత్మా దేహసఙ్క్షయే
పగిలిన మేఘంలోంచి గాలి పోయినట్టు, ఎండిపోయిన తామరపువ్వు వదిలి తేనెటీగ అనంతమైన ఆకాశంలోకి వెళ్లినట్టు, శరీరం నశించినప్పుడు ఆత్మ కూడా అలాగే వెళ్ళిపోతుంది.
సంసారే ఽస్మిన్ విహరతో మనో ఽపి హి న నశ్యతి । జ్ఞానాగ్నినా వినా జన్తోర్ ఆత్మనాశే తు కా కథా
ఈ సంసారంలో తిరుగుతున్నప్పటికీ మనస్సు కూడా నశించదు. జ్ఞానాగ్ని లేకుండా జీవికి ఆత్మ నాశనం అనే మాటే లేదు.
యః కుణ్డబదరన్యాయో యో ఘటాకాశయోః క్రమః । స్థితిర్ దేహాత్మనోస్ సైవ సవినాశావినాశయోః
కుండలోని ఖర్జూరం ఉదాహరణ, గడిలోని ఆకాశం ఎలా ఉంటాయో, అలాగే శరీరం, ఆత్మల స్థితి కూడా నశించేదైనా, నశించనిదైనా అదే విధంగా ఉంటుంది.
బదరం హస్తమ్ ఆయాతి యథా స్ఫుటతి కుణ్డకే । ఆత్మా గగనమ్ ఆయాతి తథా చలతి దేహకే
ఎలాగైతే బదరిపండు చేతిలోకి వచ్చి కుండలో పగిలిపోతుందో, అలాగే ఆత్మ ఆకాశంలోకి చేరి, ఈ దేహంలో సంచరిస్తుంది.
కుమ్భే గచ్ఛత్య్ అకుమ్భత్వం కుమ్భాకాశో యథామ్బరే । తిష్ఠత్య్ ఏవమ్ అయం దేహీ దేహే క్షీణే నిరామయః
కుండ పాడైపోతే, అందులో ఉన్న ఆకాశం ఆకాశంలో కలిసిపోతుంది. అలాగే, దేహం క్షీణించిన తర్వాత, ఆ దేహధారి బాధలేని వాడిగా మిగిలిపోతాడు.
మనో దేహో హి జన్తూనాం దేశకాలతిరోహితః । ముహుర్ మృతిపటాచ్ఛన్నశ్ శేతే కిం పరిదేవనా
జీవుల మనస్సు, దేహం దేశకాలాలకు దాటి ఉంటాయి. అవి మరణపు తెరతో మళ్లీ మళ్లీ కప్పబడతాయి, నిద్రలో పడిపోతాయి. అలాంటప్పుడు ఎందుకు విలపించాలి?
దేశకాలతిరోధానే మూఢో ఽపి మరణే నరః । కిం బిభేతి మహాబాహో నేహ నశ్యతి కశ్చన
దేశకాలాలు మరణంలో దాగిపోతే, మూర్ఖుడైనా మనిషి ఎందుకు భయపడాలి, ఓ మహాబాహూ? ఇక్కడ ఎవరూ నశించరు.
అతస్ త్వం వాసనాం రామ మిథ్యైవాహమ్ ఇతి స్థితామ్ । త్యజ పక్షీశ్వరో వ్యోమగమనోత్క ఇవాణ్డకమ్
కాబట్టి రామా, 'నేనే ఇదిని' అనే వాసనను, పక్షుల అధిపతి ఆకాశంలో ఎగరాలని తపించి గుడ్డు పొట్టును వదిలిపెట్టినట్టు, నీవు కూడా పూర్తిగా విడిచిపెట్టు.
యైషా హి మానసీ శక్తిర్ ఇష్టానిష్టానుబన్ధినీ । అనయేదం ముధా భ్రాన్త్యా స్వప్నవత్ పరికల్పితమ్
ఈ మానసిక శక్తి మనిషిని ఇష్టమైనదానికీ, ఇష్టంలేని దానికీ కట్టిపడేస్తుంది. దీని వల్లే, మాయతో ఈ లోకం కలలోని దృష్టిలా ఊహించబడుతుంది.
అవిద్యైషా దురన్తైషా దుఃఖాయైషా హి వర్ధతే । అపరిజ్ఞాయమానైషా తనోతీదమ్ అసన్మయమ్
ఇది అజ్ఞానం, దాటి పోవడం చాలా కష్టం, బాధలకు మూలకారణం. ఇది గుర్తించబడకపోతే, ఈ మాయా ప్రపంచాన్ని కల్పిస్తుంది.
ఏషా కుడ్యవద్ ఆకాశం తుషారమ్ అనలం యథా । పరిపశ్యతి విభ్రాన్తా స్వరూపస్య స్వభావతః
దీని వల్ల మోసపోయినవాడు, ఖాళీ ఆకాశాన్ని గోడగా, మంచును అగ్నిగా చూస్తాడు — ఇవన్నీ తన స్వభావం వల్లే కలుగుతాయి.
అసద్ ఏవేదమ్ ఆరమ్భమన్థరం సద్ ఇవోత్థితమ్ । కల్పితం జగద్ ఆభోగి దీర్ఘస్వప్న ఇవైతయా
ఈ లోకం నిజంగా శాశ్వతమైనదిగా కనిపించినా, వాస్తవానికి అసత్యమే. ఇది నెమ్మదిగా నిజమైనదిలా ఉద్భవించింది. ఈ మాయాశక్తి కల్పించినదిగా, దీర్ఘమైన కలలా అనిపిస్తుంది.
భావనామాత్రమ్ ఏవాస్యాస్ స్వరూపం కర్తృతాం గతమ్ । జగతామ్ ఆకులం చక్షుర్ వ్యోమ్ని పిఞ్ఛకతామ్ ఇవ
దీని అసలు స్వరూపం కేవలం ఊహ మాత్రమే. అది చేయువాడిగా మారింది. ఈ మాయా ప్రపంచంలోని మనసులను, ఆకాశంలో నెమలి రెక్కలు ఊగిపడినట్టు కలవరపెడుతుంది.
లయమ్ అస్యాస్ స్వరూపం త్వం నయ రామ విచారణాత్ । యథా హిమశిలాయాస్ తు తపనాద్ దివసాధిపః
రామా, విచారణ ద్వారా ఈ మాయాశక్తిని లయానికి చేర్చు. అది ఎలా అంటే, ఒక మంచు ముద్దను సూర్యుడు తన తాపంతో కరిగించడంలా.
హిమాభావార్థినో ఽర్కస్య స్వోదయేన హితం యథా । సిధ్యత్య్ ఏవం విచారేణ మనోనాశార్థినో ఽర్థితమ్
మంచు పోవాలని కోరేవారికి సూర్యోదయం ఎలా ఉపకరిస్తుందో, అలాగే మనస్సు లయాన్ని కోరేవారికి విచారణ ద్వారా ఆ లక్ష్యం సిద్ధిస్తుంది.
అవిద్యా సమ్ప్రవృత్తా హి వితతానర్థదుర్గమా । నానేన్ద్రజాలకలణం శామ్బరీ హేమ వర్షతి
అజ్ఞానం పుట్టి, దురదృష్టం, కష్టాలు అన్నీ చుట్టూ వ్యాపించి, మాయగాడు చూపించే మాయల వలె బంగారు వాన కురిపించడంలా ఉంటుంది.
స్వవినాశక్రియాం చైతాం మన ఏవ కరోత్య్ అలమ్ । మనో హ్య్ ఆత్మవధం నామ నాటకం పరినృత్యతి
మనసే తనను తానే నాశనం చేసుకునే పనిని చేస్తుంది. నిజంగా, మనసు తనను తానే నాశనం చేసుకునే నాటకాన్ని ఆడుతూ తిరుగుతుంది.
ఆత్మానమ్ ఈక్షతే చేతస్ స్వవినాశాయ కేవలమ్ । న హి జానాతి దుర్బుద్ధిర్ వినాశం ప్రత్యుపస్థితమ్
మనస్సు తనను తానే చూసేది కూడా తన నాశనానికే. తప్పుదారి పట్టిన బుద్ధి దగ్గరికి వస్తున్న నాశనాన్ని గుర్తించదు.
అసఙ్కల్పనమాత్రేణ స్వవికల్పదశామ్ ఇదమ్ । మనస్ సంసాధయత్య్ ఆశు క్లేశో నాత్రోపయుజ్యతే
ఏ ఆలోచనలూ లేకుండా ఉండగానే, మనస్సు తన స్వభావ స్థితిని త్వరగా పొందుతుంది. ఇక్కడ బాధలకు చోటు ఉండదు.
స్వం వికల్ప్య వికల్ప్యాశు వివేకోపహితం మనః । సన్త్యజ్య రూపమ్ ఆరమ్భి కరోత్య్ ఆత్మావబోధనమ్
తన ఊహలను త్వరగా వదిలేసి, వివేకంతో కూడిన మనస్సు తన రూపాన్ని విడిచి, ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రారంభిస్తుంది.
మహోదయో మనోనాశో మహోత్పాతో ఽస్య తూదయః । మనోనాశే ప్రయత్నం త్వం కురు మా మనసో జవే
మనస్సు నశించటం గొప్ప మేలుకొలుపు, గొప్ప కలకలం. మనస్సు నశించేందుకు నీవు ప్రయత్నించు, దాని వేగాన్ని అనుసరించకు.
అవిరలసుఖదుఃఖవృక్షషణ్డే విషమకృతాన్తమహోరగే వనే ఽస్మిన్ । ప్రభుర్ ఇదమ్ అఖిలే వివేకహీనం సుభగ మనో మహద్ ఆపదేకహేతుః
ఇక్కడ ఎడతెగని సుఖదుఃఖాల చెట్లతో నిండిన అడవిలో, ప్రాణాంతకమైన మరణసర్పంతో కూడిన ఈ వనంలో, వివేకం లేని మనస్సే అన్నిటికీ అధిపతి, పెద్ద అపాయానికి ప్రధాన కారణం.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంత్రం వైపు సాగింది, సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలోని వారు నమస్కారం చేసి, స్నానం చేయడానికి బయలుదేరారు; సూర్యకిరణాలతో పాటు చీకటి వేళకు చేరుకున్నారు.
పరస్మాద్ ఉత్థితం చేతః కణో లోల ఇవార్ణవాత్ । స్ఫారతామ్ ఏత్య భువనం తనోతీదమ్ ఇతస్ తతః
పరమాత్మ నుండి ఉద్భవించిన మనస్సు, సముద్రం నుండి లేచిన చంచలమైన నీటి బొట్టు లాగా, విస్తరించి ఈ లోకాన్ని ఇక్కడ అక్కడ వ్యాపింపజేస్తుంది.
హ్రస్వం దీర్ఘీకరోత్య్ ఆశు దీర్ఘం నయతి ఖర్వతామ్ । స్వతాం నయత్య్ అన్యద్ అలం స్వం తథైవాన్యతామ్ అపి
ఇది చిన్నదాన్ని పెద్దదిగా, పెద్దదాన్ని చిన్నదిగా తక్కువ సమయంలో మారుస్తుంది; తనదైనదాన్ని పరాయిగా, పరాయిదాన్ని తనదిగా కూడా చేసేస్తుంది.
ప్రాదేశమాత్రమ్ అపి యద్ వస్తు భావనయైవ తత్ । స్వయం సమ్పన్నయైవాశు కరోత్య్ అద్రీన్ద్రభాసురమ్
మనస్సు ఏదైనా వస్తువును, అది ఎంత చిన్నదైనా, ఊహిస్తే, తన శక్తితో వెంటనే దాన్ని పెద్ద పర్వతంలా ప్రకాశింపజేస్తుంది.
లబ్ధప్రతిష్ఠం పరమాత్ పదాద్ ఉల్లసితం మనః । నిమేషేణైవ సంసారాన్ కరోతి న కరోతి చ
పరమ స్థితి నుండి వెలిసిన మనస్సు, ఒక క్షణంలోనే అనేక లోకాల్ని సృష్టించగలదు, లేక అంతే వేగంగా వాటిని లయంచేయగలదు.
యద్ ఇదం దృశ్యతే కిఞ్చిజ్ జగత్ స్థాస్ను చరిష్ణు చ । సర్వం సర్వప్రకారాఢ్యం చిత్తాద్ ఏతద్ ఉపాగతమ్
ఈ లోకంలో మనకు కనిపించే ఏదైనా — స్థిరమైనదైనా, కదలే దైనదైనా — అన్నీ, అన్ని విధాలుగా, మనస్సు నుంచే పుట్టుకొచ్చినవి.