రాజపుత్రాస్ త్రయో నద్యో భవిష్యన్నగరం తథా । యథా సఙ్కల్పరచనా తథేయం త్రిజగత్స్థితిః
మూడు రాజకుమారులు, ఆ నదులు, భవిష్యత్తులో ఉండబోయే నగరం — ఇవన్నీ ఊహల సృష్టి. అలాగే ఈ మూడు లోకాల స్థితి కూడా ఊహతోనే ఏర్పడింది.
సఙ్కల్పమాత్రమ్ అభితః పరిస్ఫురతి చఞ్చలమ్ । పయోమాత్రాత్మకో ఽమ్భోధిర్ అమ్భసీవాత్మనాత్మని
ఈ లోకమంతా చంచలమైన మనసు ఊహలే వెలుగుతుంటాయి. సముద్రం నీటితోనే నిండినట్లు, అన్ని విషయాలూ మన అంతరాత్మతోనే నిండివున్నాయి.
సఙ్కల్పమాత్రమ్ ఉత్పన్నం ప్రథమం పరమాత్మని । తద్ ఇదం స్ఫారతాం యాతం వ్యాపారైర్ దివసం యథా
ప్రథమంగా పరమాత్మలో ఊహే పుట్టుకొస్తుంది. ఆ ఊహే వివిధ క్రియలుగా విస్తరిస్తూ, ఒక రోజు ఎలా సాగుతుందో అలా వ్యాపిస్తుంది.
సఙ్కల్పజాలకలనైవ జగత్ సమగ్రం సఙ్కల్పమ్ ఏవ నను విద్ధి విలాసి చేత్యమ్ । సఙ్కల్పమాత్రమ్ అలమ్ ఉత్సృజ నిర్వికల్పమ్ ఆశ్రిత్య నిశ్చయమ్ అవాప్నుహి రామ శాన్తిమ్
ఈ జగత్తు అంతా ఊహలతోనే అల్లబడింది. ఓ రామా! నీవు తెలుసుకో, ఇది అంతా ఊహ మాత్రమే. ఆ ఊహలను వదిలిపెట్టి, ఊహలేని స్థితిలో నిలబడితే, నిశ్చయంగా శాంతిని పొందుతావు.
స్వసఙ్కల్పవశాన్ మూఢో మోహమ్ ఏతి న పణ్డితః । అయక్షే యక్షసఙ్కల్పాన్ ముహ్యతే శిశునైవ హి
తన ఊహలవశంగా ఉన్న మూర్ఖుడు మాయలో పడిపోతాడు, కానీ పండితుడు అలా కాదు. ఒక యక్షుడు ఊహలతో, యక్షుడు కానివాడు చిన్నపిల్లలా మాయలో పడిపోవడమే ఇందుకు ఉదాహరణ.
కో ఽసౌ సఙ్కల్పితః కేన యక్షో బ్రహ్మవిదాం వర । అసతైవ మహామోహం యేనాదత్తే సదైవ హి
బ్రహ్మజ్ఞానుల్లో శ్రేష్ఠుడని ఊహించబడిన ఆ యక్షుడు ఎవరు? నిజంగా లేని ఈ గొప్ప మాయను ఎవరూ ఎప్పుడూ స్వీకరిస్తున్నారు?
అమునా భూతసఙ్గేన యక్షో ఽహఙ్కారరూపధృత్ । వేతాలశ్ శిశునేవేహ మిథ్యైవ పరికల్పితః
ఈ భూతాల కలయిక వల్ల, అహంకార రూపంలో యక్షుడు ఇక్కడ పిల్లవాడు ఊహించుకునే పిశాచంలా అసత్యంగా కల్పించబడతాడు.
ఏకస్మిన్న్ ఏవ సర్వస్మిన్ స్థితే పరమవస్తుని । కుతః కో ఽయమ్ అహం నామ కథం నామ కిలోదితః
ప్రపంచమంతా పరమసత్యమే ఉన్నప్పుడు, ఈ 'నేను' అనే భావన ఎలా, ఎక్కడ, ఎలాంటి రూపంలో ఉద్భవిస్తుంది?
వస్తుతో నాస్త్య్ అహఙ్కారః పరమాత్మన్య్ అభేదతః । అసమ్యగ్దర్శనాన్ మార్గీ సరిత్ తీవ్రాతపే యథా
నిజానికి పరమాత్మలో ఏ భేదమూ లేనందున అహంకారం ఉండదు; అది మార్గంలో ప్రయాణికుడు తీవ్రమైన ఎండలో నీరు ఉందని తప్పుగా చూడటంలాంటిది.
మనోమణిర్ మహారమ్భస్ సంసార ఇతి లక్ష్యతే । ఆత్మనాత్మానమ్ ఆశ్రిత్య స్ఫురత్య్ అమ్బు యథామ్బునా
మనస్సు అనేది మహత్తరమైన కదలికలతో కూడిన మణిలా ఉంటుంది. దీనినే సంసారం అంటారు. ఆత్మను ఆధారంగా చేసుకుని, ఆత్మ తానే ప్రకాశిస్తుంది. ఇది నీరు నీటిలో మెరిసినట్లే.
అసమ్యగ్దర్శనం తేన త్యజ రామ నిరాశ్రయమ్ । సాశ్రయం సత్యమ్ ఆనన్ది సమ్యగ్దర్శనమ్ ఆశ్రయ
రామా, ఆధారంలేని తప్పు దృష్టిని వదిలిపెట్టు. ఆనందాన్ని ఇచ్చే, నిజమైన ఆధారమున్న సత్యదృష్టిని ఆశ్రయించు.
ధియా విచారధర్మిణ్యా మోహసంరమ్భహీనయా । విచారయాధునా సత్యమ్ అసత్యం సమ్పరిత్యజ
మాయా కలకలం లేని విచారణతో కూడిన బుద్ధితో, ఇప్పుడు నీవు సత్యాన్ని గ్రహించి, అసత్యాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టు.
అబద్ధో బద్ధ ఇత్య్ ఉక్త్వా కిం శోచసి ముధైవ హి । అనన్తస్యాత్మతత్త్వస్య కిం కథం కేన బధ్యతే
'బంధం ఉంది', 'బంధం లేదు' అని అనడం వ్యర్థం. నీవు ఎందుకు వృథాగా బాధపడుతున్నావు? అనంతమైన ఆత్మస్వరూపానికి ఎవరూ, ఎలా, ఏ విధంగా బంధించగలరు?
నానానానాత్వకలనాస్వ్ అవిభిన్నే మహాత్మని । సర్వస్మిన్ బ్రహ్మతత్త్వే ఽస్మిన్ కిం బద్ధం కిం విముచ్యతే
ఈ విభేదం లేని పరమాత్మలో, మన ఊహ వల్లే భిన్నత్వ భావన కలుగుతుంటే, ఇక్కడ ఎవరు బంధించబడ్డారు? ఎవరు విముక్తి పొందారు? ఈ సర్వవ్యాపకమైన బ్రహ్మతత్వంలో బంధనమూ విమోచనమూ ఏమిటి?
అనార్తో ఽప్య్ ఆర్తిసద్భావాచ్ ఛిన్నే ఽఙ్గే కిం చ తామ్యసి । భేదాభేదవికారార్తిః కాచిన్ నాత్మని విద్యతే
నీవు సహజంగా బాధలేనివాడివే అయినా, బాధ ఉందని అనిపించడంవల్ల బాధపడుతున్నావు. ఒక అవయవం గాయపడితే ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఏ భేదమూ, ఏకత్వమూ, మార్పు వల్ల కలిగే బాధలు ఆత్మలో అసలు ఉండవు.
దేహే నష్టే క్షతే క్షీణే కాత్మనః క్షతిర్ ఆగతా । భస్త్రాయాం పరిదగ్ధాయాం తత్స్థం హేమ న నశ్యతి
శరీరం నశించినా, గాయపడినా, క్షీణించినా, ఆత్మకు ఏమి హాని కలుగుతుంది? బెల్లంలో బంగారం ఉన్నట్టు, బెల్లం కాలిపోయినా అందులోని బంగారానికి ఏమి అవుతుంది?
దేహః పతతు వోదేతు కా నః క్షతిర్ ఉపాగతా । కో నష్టః ప్రక్షతే పుష్పే ఆమోదో వ్యోమసంశ్రయః
శరీరం పడిపోవచ్చు, నశించిపోవచ్చు—మనకు ఏమి నష్టం? పువ్వు నశించినప్పుడు, ఆ పరిమళం ఆకాశంలో కలిసిపోతుంది గదా, అది నిజంగా పోయిందా?
ఆపతన్తు వపుఃపద్మం సుఖదుఃఖహిమశ్రియః । ఆకాశోడ్డయనే ఽలీనాం కా నః క్షతిర్ ఉపస్థితా
ఈ శరీరం అనేది పువ్వులాంటి పద్మం లాంటిది. ఇది సుఖం, దుఃఖం అనే మంచుతో తాకబడినా, మనం ఆకాశంలో విహరిస్తున్న తేనెటీగలవలె లీనమై ఉంటే, మనకు ఏమి నష్టం కలుగుతుంది?
దేహః పతతు వోదేతు యాతు వా గగనాన్తరమ్ । తద్విలక్షణరూపస్య కాసౌ భవతి తే క్షతిః
ఈ శరీరం పడిపోవచ్చు, నశించిపోవచ్చు, లేక దూరమైన ఆకాశానికి వెళ్ళిపోవచ్చు. కానీ నీ అసలైన స్వరూపానికి, అది వేరైనదిగా ఉన్నప్పుడు, ఎలాంటి హాని కలుగుతుంది?
యథా పయోదమరుతోర్ యథా షట్పదపద్మయోః । తథా రాఘవ సమ్బన్ధస్ త్వచ్ఛరీరత్వదాత్మనోః
మేఘం, గాలి మధ్య ఉన్న సంబంధం, లేక తేనెటీగ, పద్మం మధ్య ఉన్న అనుబంధం ఎలా ఉంటుందో, రాఘవా, నీ శరీరం, నీ ఆత్మ మధ్య కూడా అలాంటి సంబంధమే ఉంది.
మనో నామ శరీరం హి జగతస్ సకలస్య చ । ఆత్మశక్తిశ్ చిద్ అస్యాత్మా న నశ్యతి కదాచన
ఈ లోకమంతటికి మనస్సే శరీరంగా పరిగణించబడుతుంది. దానికి ప్రాణంగా ఉండేది ఆత్మశక్తి, అంటే చైతన్యం. అది ఎప్పుడూ నశించదు.
యో ఽసావ్ ఆత్మా మహాప్రాజ్ఞ నశ్యతీత్య్ అవగచ్ఛసి । న నశ్యతి కదాచిద్ స కిం ముధా పరితప్యసే
నీవు ఈ ఆత్మ, పరమ జ్ఞానవంతుడు, నశించిపోతాడని భావిస్తున్నావు. కానీ ఆత్మ ఎప్పుడూ నశించదు. అప్పుడు నీవు ఎందుకు వ్యర్థంగా బాధపడుతున్నావు?
విశీర్ణే ఽభ్రే యథా వాతశ్ శుష్కే ఽబ్జే షట్పదో యథా । యాత్య్ అనన్తపదం వ్యోమ తథాత్మా దేహసఙ్క్షయే
పగిలిన మేఘంలోంచి గాలి పోయినట్టు, ఎండిపోయిన తామరపువ్వు వదిలి తేనెటీగ అనంతమైన ఆకాశంలోకి వెళ్లినట్టు, శరీరం నశించినప్పుడు ఆత్మ కూడా అలాగే వెళ్ళిపోతుంది.
సంసారే ఽస్మిన్ విహరతో మనో ఽపి హి న నశ్యతి । జ్ఞానాగ్నినా వినా జన్తోర్ ఆత్మనాశే తు కా కథా
ఈ సంసారంలో తిరుగుతున్నప్పటికీ మనస్సు కూడా నశించదు. జ్ఞానాగ్ని లేకుండా జీవికి ఆత్మ నాశనం అనే మాటే లేదు.
యః కుణ్డబదరన్యాయో యో ఘటాకాశయోః క్రమః । స్థితిర్ దేహాత్మనోస్ సైవ సవినాశావినాశయోః
కుండలోని ఖర్జూరం ఉదాహరణ, గడిలోని ఆకాశం ఎలా ఉంటాయో, అలాగే శరీరం, ఆత్మల స్థితి కూడా నశించేదైనా, నశించనిదైనా అదే విధంగా ఉంటుంది.
బదరం హస్తమ్ ఆయాతి యథా స్ఫుటతి కుణ్డకే । ఆత్మా గగనమ్ ఆయాతి తథా చలతి దేహకే
ఎలాగైతే బదరిపండు చేతిలోకి వచ్చి కుండలో పగిలిపోతుందో, అలాగే ఆత్మ ఆకాశంలోకి చేరి, ఈ దేహంలో సంచరిస్తుంది.
కుమ్భే గచ్ఛత్య్ అకుమ్భత్వం కుమ్భాకాశో యథామ్బరే । తిష్ఠత్య్ ఏవమ్ అయం దేహీ దేహే క్షీణే నిరామయః
కుండ పాడైపోతే, అందులో ఉన్న ఆకాశం ఆకాశంలో కలిసిపోతుంది. అలాగే, దేహం క్షీణించిన తర్వాత, ఆ దేహధారి బాధలేని వాడిగా మిగిలిపోతాడు.
మనో దేహో హి జన్తూనాం దేశకాలతిరోహితః । ముహుర్ మృతిపటాచ్ఛన్నశ్ శేతే కిం పరిదేవనా
జీవుల మనస్సు, దేహం దేశకాలాలకు దాటి ఉంటాయి. అవి మరణపు తెరతో మళ్లీ మళ్లీ కప్పబడతాయి, నిద్రలో పడిపోతాయి. అలాంటప్పుడు ఎందుకు విలపించాలి?
దేశకాలతిరోధానే మూఢో ఽపి మరణే నరః । కిం బిభేతి మహాబాహో నేహ నశ్యతి కశ్చన
దేశకాలాలు మరణంలో దాగిపోతే, మూర్ఖుడైనా మనిషి ఎందుకు భయపడాలి, ఓ మహాబాహూ? ఇక్కడ ఎవరూ నశించరు.
అతస్ త్వం వాసనాం రామ మిథ్యైవాహమ్ ఇతి స్థితామ్ । త్యజ పక్షీశ్వరో వ్యోమగమనోత్క ఇవాణ్డకమ్
కాబట్టి రామా, 'నేనే ఇదిని' అనే వాసనను, పక్షుల అధిపతి ఆకాశంలో ఎగరాలని తపించి గుడ్డు పొట్టును వదిలిపెట్టినట్టు, నీవు కూడా పూర్తిగా విడిచిపెట్టు.