ద్రోణైర్ నవనవత్యా తైస్ తస్యాం ద్రోణేన చాన్ధసః । తత్ర ద్రోణశతం హీనం రన్ధితం బహుభోజిభిః
అక్కడ తొంభై తొమ్మిది కొలతలతో, ఒకటి అన్నంతో కలిపి, మొత్తం వంద కొలతలు అనేక మంది తిన్నవాళ్ల వల్ల తగ్గిపోయాయి.
తతో భుక్తం జనశతైర్ బ్రాహ్మణానాం శతైస్ తథా । త్రిభిస్ తై రాజపుత్రైశ్ చ పరాం నిర్వృతిమ్ ఆగతైః
తర్వాత, వందలాది ప్రజలు, వందలాది బ్రాహ్మణులు, ఆ ముగ్గురు రాజకుమారులు తృప్తిగా తిన్నారు.
భవిష్యన్నగరే తస్మిన్ రాజపుత్రాస్ త్రయో ఽపి తే । సుఖమ్ అద్య స్థితాః పుత్ర మృగయావ్యవహారిణః
ఆ భవిష్యత్ నగరంలో, ఆ ముగ్గురు రాజకుమారులు ఈ రోజు కూడా సంతోషంగా, వేటలో మరియు ఇతర పనుల్లో నిమగ్నంగా ఉన్నారు, కుమారా.
ఆఖ్యాయికైషా కథితా మయా రమ్యా తవానఘ । ఏతాం హృది కురు ప్రాజ్ఞ విదగ్ధస్ త్వం భవిష్యసి
ఓ పాపరహితుడా, ఈ మధురమైన కథను నేను నీకు చెప్పాను. నీవు దీన్ని హృదయంలో నిలుపుకుంటే, నీవు నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొందుతావు.
ధాత్ర్యేతి కథితా రామ బాలాయాఖ్యాయికా శుభా । తుష్టిం జగామ బాలశ్ చ శుభాఖ్యాయికయానయా
ఓ రామా, ఆ దాయడు ఈ మంగళకరమైన బాలల కథను చెప్పింది. ఆ మంచి కథ విని ఆ బాలుడు సంతోషించాడు.
ఏషా హి కథితా రామ చిత్తాఖ్యానకథాం ప్రతి । బాలకాఖ్యాయికా తుభ్యం మయా కమలలోచన
ఓ కమలనయన రామా, మనస్సు కథకు సంబంధించిన ఈ బాలల కథను నేను నీకు చెప్పాను.
ఇయం సంసారరచనా స్థితిమ్ ఏవమ్ ఉపాగతా । బాలకాఖ్యాయికేవోగ్రైస్ సఙ్కల్పైర్ వ్యర్థకల్పితైః
ఈ లోక సృష్టి కూడా, ఆ బాలల కథలోని వృథా ఊహల వలె, ఇలాంటి స్థితికి వచ్చింది.
వికల్పజాలికైవేయం ప్రతిభాసాత్మికానఘ । బన్ధమోక్షాదికలనారూపేణ ప్రవిజృమ్భతే
ఓ పాపరహితుడా, ఇది అంతా మన ఊహలతో ఏర్పడిన మాయాజాలమే. బంధనం, విముక్తి వంటి రూపాల్లో కనిపిస్తూ విస్తరిస్తుంది.
సఙ్కల్పమాత్రాద్ ఇతరద్ విద్యతే నేహ కిఞ్చన । సఙ్కల్పవశతః కిఞ్చిన్ నకిఞ్చిత్ కిఞ్చిద్ ఏవ వా
ఇక్కడ ఊహలకంటే వేరే ఏదీ లేదు. మన మనస్సు ఎలా ఊహిస్తే అలా ఏదో ఒకటి కనిపించవచ్చు, లేదా ఏమీ కనిపించకపోవచ్చు, లేకపోతే ఒక్కటి మాత్రమే కనిపించవచ్చు.
ద్యౌః క్షమా వాయుర్ ఆకాశః పర్వతాస్ సరితో దిశః । సఙ్కల్పకలితం సర్వమ్ ఏతత్ స్వప్నవద్ ఆత్మనః
ఆకాశం, భూమి, గాలి, ఖాళీ స్థలం, పర్వతాలు, నదులు, దిక్కులు — ఇవన్నీ మన ఊహల వల్లే ఏర్పడినవే. ఇవన్నీ మన కలలో కనిపించేవాటిలా మనలోనే ఉద్భవించాయి.
రాజపుత్రాస్ త్రయో నద్యో భవిష్యన్నగరం తథా । యథా సఙ్కల్పరచనా తథేయం త్రిజగత్స్థితిః
మూడు రాజకుమారులు, ఆ నదులు, భవిష్యత్తులో ఉండబోయే నగరం — ఇవన్నీ ఊహల సృష్టి. అలాగే ఈ మూడు లోకాల స్థితి కూడా ఊహతోనే ఏర్పడింది.
సఙ్కల్పమాత్రమ్ అభితః పరిస్ఫురతి చఞ్చలమ్ । పయోమాత్రాత్మకో ఽమ్భోధిర్ అమ్భసీవాత్మనాత్మని
ఈ లోకమంతా చంచలమైన మనసు ఊహలే వెలుగుతుంటాయి. సముద్రం నీటితోనే నిండినట్లు, అన్ని విషయాలూ మన అంతరాత్మతోనే నిండివున్నాయి.
సఙ్కల్పమాత్రమ్ ఉత్పన్నం ప్రథమం పరమాత్మని । తద్ ఇదం స్ఫారతాం యాతం వ్యాపారైర్ దివసం యథా
ప్రథమంగా పరమాత్మలో ఊహే పుట్టుకొస్తుంది. ఆ ఊహే వివిధ క్రియలుగా విస్తరిస్తూ, ఒక రోజు ఎలా సాగుతుందో అలా వ్యాపిస్తుంది.
సఙ్కల్పజాలకలనైవ జగత్ సమగ్రం సఙ్కల్పమ్ ఏవ నను విద్ధి విలాసి చేత్యమ్ । సఙ్కల్పమాత్రమ్ అలమ్ ఉత్సృజ నిర్వికల్పమ్ ఆశ్రిత్య నిశ్చయమ్ అవాప్నుహి రామ శాన్తిమ్
ఈ జగత్తు అంతా ఊహలతోనే అల్లబడింది. ఓ రామా! నీవు తెలుసుకో, ఇది అంతా ఊహ మాత్రమే. ఆ ఊహలను వదిలిపెట్టి, ఊహలేని స్థితిలో నిలబడితే, నిశ్చయంగా శాంతిని పొందుతావు.
స్వసఙ్కల్పవశాన్ మూఢో మోహమ్ ఏతి న పణ్డితః । అయక్షే యక్షసఙ్కల్పాన్ ముహ్యతే శిశునైవ హి
తన ఊహలవశంగా ఉన్న మూర్ఖుడు మాయలో పడిపోతాడు, కానీ పండితుడు అలా కాదు. ఒక యక్షుడు ఊహలతో, యక్షుడు కానివాడు చిన్నపిల్లలా మాయలో పడిపోవడమే ఇందుకు ఉదాహరణ.
కో ఽసౌ సఙ్కల్పితః కేన యక్షో బ్రహ్మవిదాం వర । అసతైవ మహామోహం యేనాదత్తే సదైవ హి
బ్రహ్మజ్ఞానుల్లో శ్రేష్ఠుడని ఊహించబడిన ఆ యక్షుడు ఎవరు? నిజంగా లేని ఈ గొప్ప మాయను ఎవరూ ఎప్పుడూ స్వీకరిస్తున్నారు?
అమునా భూతసఙ్గేన యక్షో ఽహఙ్కారరూపధృత్ । వేతాలశ్ శిశునేవేహ మిథ్యైవ పరికల్పితః
ఈ భూతాల కలయిక వల్ల, అహంకార రూపంలో యక్షుడు ఇక్కడ పిల్లవాడు ఊహించుకునే పిశాచంలా అసత్యంగా కల్పించబడతాడు.
ఏకస్మిన్న్ ఏవ సర్వస్మిన్ స్థితే పరమవస్తుని । కుతః కో ఽయమ్ అహం నామ కథం నామ కిలోదితః
ప్రపంచమంతా పరమసత్యమే ఉన్నప్పుడు, ఈ 'నేను' అనే భావన ఎలా, ఎక్కడ, ఎలాంటి రూపంలో ఉద్భవిస్తుంది?
వస్తుతో నాస్త్య్ అహఙ్కారః పరమాత్మన్య్ అభేదతః । అసమ్యగ్దర్శనాన్ మార్గీ సరిత్ తీవ్రాతపే యథా
నిజానికి పరమాత్మలో ఏ భేదమూ లేనందున అహంకారం ఉండదు; అది మార్గంలో ప్రయాణికుడు తీవ్రమైన ఎండలో నీరు ఉందని తప్పుగా చూడటంలాంటిది.
మనోమణిర్ మహారమ్భస్ సంసార ఇతి లక్ష్యతే । ఆత్మనాత్మానమ్ ఆశ్రిత్య స్ఫురత్య్ అమ్బు యథామ్బునా
మనస్సు అనేది మహత్తరమైన కదలికలతో కూడిన మణిలా ఉంటుంది. దీనినే సంసారం అంటారు. ఆత్మను ఆధారంగా చేసుకుని, ఆత్మ తానే ప్రకాశిస్తుంది. ఇది నీరు నీటిలో మెరిసినట్లే.
అసమ్యగ్దర్శనం తేన త్యజ రామ నిరాశ్రయమ్ । సాశ్రయం సత్యమ్ ఆనన్ది సమ్యగ్దర్శనమ్ ఆశ్రయ
రామా, ఆధారంలేని తప్పు దృష్టిని వదిలిపెట్టు. ఆనందాన్ని ఇచ్చే, నిజమైన ఆధారమున్న సత్యదృష్టిని ఆశ్రయించు.
ధియా విచారధర్మిణ్యా మోహసంరమ్భహీనయా । విచారయాధునా సత్యమ్ అసత్యం సమ్పరిత్యజ
మాయా కలకలం లేని విచారణతో కూడిన బుద్ధితో, ఇప్పుడు నీవు సత్యాన్ని గ్రహించి, అసత్యాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టు.
అబద్ధో బద్ధ ఇత్య్ ఉక్త్వా కిం శోచసి ముధైవ హి । అనన్తస్యాత్మతత్త్వస్య కిం కథం కేన బధ్యతే
'బంధం ఉంది', 'బంధం లేదు' అని అనడం వ్యర్థం. నీవు ఎందుకు వృథాగా బాధపడుతున్నావు? అనంతమైన ఆత్మస్వరూపానికి ఎవరూ, ఎలా, ఏ విధంగా బంధించగలరు?
నానానానాత్వకలనాస్వ్ అవిభిన్నే మహాత్మని । సర్వస్మిన్ బ్రహ్మతత్త్వే ఽస్మిన్ కిం బద్ధం కిం విముచ్యతే
ఈ విభేదం లేని పరమాత్మలో, మన ఊహ వల్లే భిన్నత్వ భావన కలుగుతుంటే, ఇక్కడ ఎవరు బంధించబడ్డారు? ఎవరు విముక్తి పొందారు? ఈ సర్వవ్యాపకమైన బ్రహ్మతత్వంలో బంధనమూ విమోచనమూ ఏమిటి?
అనార్తో ఽప్య్ ఆర్తిసద్భావాచ్ ఛిన్నే ఽఙ్గే కిం చ తామ్యసి । భేదాభేదవికారార్తిః కాచిన్ నాత్మని విద్యతే
నీవు సహజంగా బాధలేనివాడివే అయినా, బాధ ఉందని అనిపించడంవల్ల బాధపడుతున్నావు. ఒక అవయవం గాయపడితే ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఏ భేదమూ, ఏకత్వమూ, మార్పు వల్ల కలిగే బాధలు ఆత్మలో అసలు ఉండవు.
దేహే నష్టే క్షతే క్షీణే కాత్మనః క్షతిర్ ఆగతా । భస్త్రాయాం పరిదగ్ధాయాం తత్స్థం హేమ న నశ్యతి
శరీరం నశించినా, గాయపడినా, క్షీణించినా, ఆత్మకు ఏమి హాని కలుగుతుంది? బెల్లంలో బంగారం ఉన్నట్టు, బెల్లం కాలిపోయినా అందులోని బంగారానికి ఏమి అవుతుంది?
దేహః పతతు వోదేతు కా నః క్షతిర్ ఉపాగతా । కో నష్టః ప్రక్షతే పుష్పే ఆమోదో వ్యోమసంశ్రయః
శరీరం పడిపోవచ్చు, నశించిపోవచ్చు—మనకు ఏమి నష్టం? పువ్వు నశించినప్పుడు, ఆ పరిమళం ఆకాశంలో కలిసిపోతుంది గదా, అది నిజంగా పోయిందా?
ఆపతన్తు వపుఃపద్మం సుఖదుఃఖహిమశ్రియః । ఆకాశోడ్డయనే ఽలీనాం కా నః క్షతిర్ ఉపస్థితా
ఈ శరీరం అనేది పువ్వులాంటి పద్మం లాంటిది. ఇది సుఖం, దుఃఖం అనే మంచుతో తాకబడినా, మనం ఆకాశంలో విహరిస్తున్న తేనెటీగలవలె లీనమై ఉంటే, మనకు ఏమి నష్టం కలుగుతుంది?
దేహః పతతు వోదేతు యాతు వా గగనాన్తరమ్ । తద్విలక్షణరూపస్య కాసౌ భవతి తే క్షతిః
ఈ శరీరం పడిపోవచ్చు, నశించిపోవచ్చు, లేక దూరమైన ఆకాశానికి వెళ్ళిపోవచ్చు. కానీ నీ అసలైన స్వరూపానికి, అది వేరైనదిగా ఉన్నప్పుడు, ఎలాంటి హాని కలుగుతుంది?
యథా పయోదమరుతోర్ యథా షట్పదపద్మయోః । తథా రాఘవ సమ్బన్ధస్ త్వచ్ఛరీరత్వదాత్మనోః
మేఘం, గాలి మధ్య ఉన్న సంబంధం, లేక తేనెటీగ, పద్మం మధ్య ఉన్న అనుబంధం ఎలా ఉంటుందో, రాఘవా, నీ శరీరం, నీ ఆత్మ మధ్య కూడా అలాంటి సంబంధమే ఉంది.