పిఞ్ఛభ్రాన్తిర్ యథా వ్యోమ్ని పయస్య్ ఆవర్తధీర్ యథా । ప్రతిభాసకలామాత్రం మనో జీవస్ తథాత్మని
ఎలా ఒక పక్షి రెక్క ఆకాశంలో తేలిపోతుందో, లేదా నీటిలో చక్రం తిరుగుతుందో, అలాగే ఆత్మలో మనసు, జీవుడు కేవలం ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తాయి.
యద్ ఏతన్ మనసో రూపమ్ ఉదితం మననాత్మకమ్ । బ్రాహ్మీ శక్తిర్ అసౌ తస్మాద్ బ్రహ్మైవ తద్ అరిన్దమ
మనస్సు రూపంగా పుట్టే ఆ ఆలోచన శక్తి, పరమాత్మ శక్తే. అందుకే, శత్రువులను జయించినవాడా, అది పరబ్రహ్మమే.
ఇదం తద్ అహమ్ ఇత్య్ ఏవ విభాగః ప్రతిభాసజః । మనసో బ్రహ్మణో ఽన్యత్వే మోహః పరమకారణమ్
‘ఇది నేనే’ అనే భావం కేవలం భ్రమ వల్లే కలుగుతుంది. మనస్సు, పరబ్రహ్మ వేర్వేరు అన్న భావనే గొప్ప మాయకు మూలకారణం.
యద్ యచ్ చైతన్మననతా కిఞ్చిత్ సదసదాత్మకమ్ । శబ్దితం సర్వశక్తేస్ సా శక్తిర్ బ్రహ్మైవ తాం విదుః
ఏదైనా ఆలోచనగా, ఉన్నదిగా లేదా లేనదిగా, పేరుతో పిలవబడేదిగా ఉన్న శక్తులన్నీ ఒకే శక్తి. ఆ శక్తే పరబ్రహ్మ అని తెలుసుకో.
మనస్సత్తాత్మకం నామ యద్ ఏతన్ మనసి స్థితమ్ । తజ్ జాతం ప్రతిభాసేన తేనైవాన్యేన నశ్యతి
మనస్సులో స్థిరంగా ఉన్నది, మనస్సు సత్తా అని పిలవబడేది, భ్రమ వల్లే పుట్టి, అదే భ్రమ వల్లే అంతమవుతుంది; వేరే దేనివల్ల కాదు.
ప్రతియోగివ్యవచ్ఛేదసఙ్ఖ్యారూపాదయశ్ చ యే । మనశ్శబ్దైః ప్రకల్ప్యన్తే బ్రహ్మజాన్ బ్రహ్మ విద్ధి తాన్
ప్రియమైన బ్రహ్మజ్ఞాని, మనస్సు అనే పదంతో ఊహించబడే వ్యత్యాసాలు, పరిమితులు, సంఖ్యలు, రూపాలు — ఇవన్నీ బ్రహ్మమే అని తెలుసుకో.
యథా యథాస్య మనసః ప్రతిభాసః ప్రవర్తతే । తథా తథైవ భవతి దృష్టాన్తో ఽత్ర కిలైన్దవాః
ఈ మనస్సుకు ఎలాంటి భావనలు కలుగుతాయో, అవే నిజంగా జరుగుతాయి. దీనికి ఉదాహరణ చంద్రుని రూపంలో కనిపించే మార్పులే.
స్వయమ్ అక్షుబ్ధవిమలే యథా స్పన్దో మహామ్భసి । సంసారకారణం జీవస్ తథాయం పరమాత్మని
ఎలా నిర్మలమైన, ప్రశాంతమైన మహాసముద్రంలో స్వయంగా అలలు ఏర్పడతాయో, అలాగే పరమాత్మలో జీవుడు సంసారానికి కారణమవుతాడు.
జ్ఞస్య సర్వచితా రామ బ్రహ్మైవావర్తతే సదా । కల్లోలోర్మితరఙ్గోఘైర్ అబ్ధేర్ జలమ్ ఇవాత్మని
రామా, జ్ఞానికి అన్ని చైతన్యాలు ఎప్పుడూ బ్రహ్మమే. సముద్రంలో కల్లోళాలు, అలలు, తరంగాలు అన్నీ నీటే అయినట్లు, అవన్నీ బ్రహ్మంలోనే కలిసిపోతాయి.
ద్వితీయా నాస్తి సత్తైవ నామరూపక్రియాత్మికా । పరే నానాతరఙ్గే ఽబ్ధౌ కల్పనేవ జలేతరా
రెండవ స్వరూపం ఏదీ లేదు; ఉన్నదంతా ఆ పరమసత్తే. అదే పేర్లు, రూపాలు, క్రియలుగా కనపడుతుంది. సముద్రంలో అలలు నీటికి వేరుగా ఉన్నట్టు ఊహించబడినట్లే, ఈ భేదభావం కూడా కల్పన మాత్రమే.
జాయతే నశ్యతి తథా యద్ ఇదం యాతి తిష్ఠతి । తద్ ఇదం బ్రహ్మణి బ్రహ్మ బ్రహ్మణైవ వివర్తతే
ఏది పుట్టినా, నశించినా, కదిలినా, నిలిచినా — ఇది అంతా బ్రహ్మంలోనే బ్రహ్మ స్వరూపంగా మార్పుగా కనిపిస్తుంది. వాస్తవానికి బ్రహ్మ తప్ప మరొకటి లేదు.
స్వాత్మన్య్ ఏవాతపస్ తీవ్రో మృగతృష్ణికయా యథా । వైచిత్ర్యేణావిచిత్రో ఽపి స్ఫురత్య్ ఆత్మాత్మనా తథా
ఎలా మృగతృష్ణలో తాపం దానిలోనే తాపంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే ఆత్మ కూడా ఏకరూపంగా ఉన్నా, తనలో తానే ఎన్నో విధాలుగా ప్రకాశిస్తుంది.
కారణం కర్మ కర్తా చ జననం మరణం స్థితిః । సర్వం బ్రహ్మైవ నాన్యో ఽస్తి తద్ వినా కలనార్థతః
కారణం, కార్యం, కర్త, జననం, మరణం, ఉనికి — ఇవన్నీ బ్రహ్మమే. దీనికి తప్ప వేరే ఏదీ లేదు. వేరేదిగా కనిపించేది మన ఊహకోసమే.
న లోభో ఽస్తి న మోహో ఽస్తి న తృష్ణాస్తి నిరఞ్జనాః । క ఆత్మన్య్ ఆత్మనో లోభస్ తృష్ణా మోహో ఽథవా కుతః
ఇక్కడ లోభం లేదు, మోహం లేదు, తృష్ణ కూడా లేదు — అందరూ నిర్మలమైనవారు. ఆత్మలో ఆత్మకు లోభం, తృష్ణ, మోహం ఎలా కలుగుతాయి? అవి ఎక్కడి నుంచి వస్తాయి?
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వమ్ ఆత్మైవ కలనాక్రమః । హేమాఙ్గదతయేవాయమ్ ఆత్మోదేతి మనస్తయా
ఈ జగత్తంతా ఆత్మే. మన ఊహలు, ఆలోచనలు కూడా ఆత్మే. బంగారు కంకణం బంగారమే అయినట్టు, మనస్సు కూడా ఆత్మ రూపంలోనే కనిపిస్తుంది.
అబుద్ధం బ్రహ్మ యద్ రామ తచ్ చిత్తం జీవ ఉచ్యతే । అపరిజ్ఞాత ఏవాశు బన్ధుర్ ఆయాత్య్ అబన్ధుతామ్
ఓ రామా! ఆ పరబ్రహ్మ తానెరుగని స్థితిలో ఉన్నప్పుడు దానిని మనస్సు లేదా జీవుడు అంటారు. దాన్ని గుర్తించకపోతే వెంటనే బంధనంలో పడిపోతుంది; దాన్ని తెలుసుకుంటే బంధం పోతుంది.
చిన్మయేనాత్మనాజ్ఞేన స్వసఙ్కల్పనయా స్వయమ్ । శూన్యతా గగనేనేవ జీవతా ప్రకటీకృతా
తన స్వంత ఊహతో, తనను తాను తెలియని ఆ చైతన్య స్వరూపమైన ఆత్మ, ఖాళీ ఆకాశం ద్వారా శూన్యత ఎలా తెలుస్తుందో, అలాగే జీవత్వాన్ని ప్రकटం చేస్తుంది.
ఆత్మైవానాత్మవద్ ఇహ జీవో జగతి రాజతే । ద్వీన్దుత్వమ్ ఇవ దుర్దృష్టేస్ సచ్ చాసచ్ చ సముత్థితమ్
ఈ లోకంలో జీవుడు, నిజమైన ఆత్మ అయినప్పటికీ, ఆత్మ కాదన్నట్టు కనిపిస్తాడు. ఇది కనికట్టు లేని మనిషికి రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా, ఒకటి నిజమైనది, మరొకటి అబద్ధమైనదిగా అనిపించడమే.
మోహాదిశబ్దార్థదృశోర్ ఏతయోర్ అత్యసమ్భవాత్ । సర్వత్వాద్ ఆత్మనశ్ చైవ క్వాత్మా బద్ధః క్వ ముచ్యతే
మాయ వల్ల, ఈ రెండింటిలో పదార్థ భావన పూర్తిగా అసాధ్యమవుతుంది. ఆత్మ అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉండగా, ఆత్మ ఎక్కడ బంధించబడుతుంది? ఎక్కడ విముక్తి పొందుతుంది?
నిత్యాసమ్భవబన్ధస్య బన్ధో ఽస్తీతి కుకల్పనా । యస్య కాల్పనికస్ తస్య మోక్షో మిథ్యా న సత్యతః
ఎప్పటికీ ఉండని బంధం ఉందని భావించడం తప్పు ఊహ మాత్రమే. ఎవరికైనా బంధం కల్పితమైనదైతే, అతనికి మోక్షమూ అబద్ధమే, నిజమైనది కాదు.
మనో యన్నిశ్చయం యాతి తత్ తద్ భవతి నాన్యథా । తేన కాల్పనికో నాస్తి బన్ధః కథమ్ ఇవ ప్రభో
మనస్సు ఏ నిర్ణయానికి వస్తుందో అదే జరుగుతుంది, వేరేలా కాదు. అందువల్ల, ప్రభూ! బంధం ఊహలో మాత్రమే ఉంటే, అది నిజంగా ఎలా ఉండగలదు?
మిథ్యాకాల్పనికైవేయం మూర్ఖాణాం బన్ధకల్పనా । మిథ్యైవాభ్యుదితా తేషామ్ ఇతరా మోక్షకల్పనా
బంధనమని అనుకోవడం మూర్ఖుల ఊహ మాత్రమే; అలాగే, వారికి మోక్షమని కలిగే భావన కూడా అబద్ధమే.
ఏవమ్ అజ్ఞానకలనే బన్ధమోక్షదృశౌ స్మృతే । వస్తుతస్ తు న బన్ధో ఽస్తి న మోక్షో ఽస్తి మహామతే
అజ్ఞానం వల్లే బంధనమూ, మోక్షమూ ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది; కానీ నిజంగా చూస్తే, ఓ మహామతి, బంధనమూ లేదు, మోక్షమూ లేదు.
కల్పనాయా అవస్తుత్వం సమ్ప్రబుద్ధమతిం ప్రతి । రజ్జ్వహేర్ ఇవ హే ప్రాజ్ఞ న త్వ్ అబుద్ధమతిం ప్రతి
ఊహ అబద్ధమని విషయం, మెలకువైన మనసున్నవారికి స్పష్టంగా తెలుస్తుంది—పాము అని తలచిన తాడుపై నిజం తెలిసినట్టు. కానీ, మెలకువ లేని మనసున్నవారికి అది అర్థం కాదు.
బన్ధమోక్షాదిసమ్మోహో న ప్రాజ్ఞస్యాస్తి కశ్చన । సమ్మోహో బన్ధమోక్షాదిర్ అజ్ఞస్యైవాస్తి రాఘవ
ప్రాజ్ఞుడికి బంధనమో, మోక్షమో అన్న గందరగోళం ఉండదు; అలాంటి అయోమయం బంధనమూ, మోక్షమూ గురించి అజ్ఞానులకే ఉంటుంది, రాఘవ.
ఆదౌ మనస్ తదను బన్ధవిమోక్షదృష్టీ పశ్చాత్ ప్రపఞ్చరచనా భువనాభిధానా । ఇత్యాదికా స్థితిర్ ఇయం హి గతా ప్రతిష్ఠామ్ ఆఖ్యాయికా భవతి బాలజనోచితేవ
మొదట మనస్సు కలుగుతుంది, ఆ తర్వాత బంధనాల నుంచి విముక్తి దృష్టి వస్తుంది. తరువాత ప్రపంచ నిర్మాణం, లోకాల పేర్లు ఏర్పడతాయి. ఇలాంటి మొదటి స్థితి, తన స్థిరతను చేరిన తర్వాత, పిల్లలకు చెప్పే కథలా మారిపోతుంది.
కిమ్ ఉచ్యతే మునిశ్రేష్ఠ బాలకాఖ్యాయికాక్రమః । క్రమేణ కథయైతన్ మే మనోవర్ణనకారణమ్
మహర్షులలో శ్రేష్ఠుడా, పిల్లల కథల క్రమాన్ని ఎందుకు చెబుతున్నారు? దయచేసి, ఆ క్రమాన్ని, అలాగే మనస్సును వివరించాల్సిన కారణాన్ని కూడా నాకు వివరించండి.
ముగ్ధముగ్ధమతిర్ బాలో ధాత్రీం పృచ్ఛతి రాఘవ । కాఞ్చిత్ కర్ణపథాయాతాం వర్ణయాఖ్యాయికామ్ ఇతి
బాలుడు, అమాయకమైన మనస్సుతో, తన దాయడిని అడుగుతాడు — 'నీవెక్కడో వినిన కథను నాకు చెప్పు' అని.
సా బాలస్య వినోదాయ ధాత్రీ తస్య మహామతే । ఆఖ్యాయికాం కథయతి ప్రసన్నమధురాక్షరామ్
ఆ బాలుడి ఆనందార్థం, తెలివైన దాయడి, స్పష్టంగా, మధురంగా ఉండే మాటల్లో ఒక కథను చెప్పుతుంది.
క్వచిత్ సన్తి మహాత్మానో రాజపుత్రాస్ త్రయశ్ శుభాః । విస్తీర్ణే శూన్యనగరే వ్యోమ్నీవోజ్జ్వలతారకాః
ఒకప్పుడు, విస్తారమైన ఖాళీ నగరంలో, ఆకాశంలో మెరిసే నక్షత్రాల్లా, ముగ్గురు మహాత్ములు, శుభస్వభావం కలిగిన రాజకుమారులు ఉన్నారు.