ద్రవశక్తిర్ అథామ్భస్సు తేజశ్శక్తిస్ తథానలే । శూన్యశక్తిర్ అథాకాశే భావశక్తిర్ భవస్థితౌ
నీటిలో ద్రవత్వశక్తి ఉంటుంది. అగ్నిలో తేజస్సు ఉంటుంది. ఆకాశంలో శూన్యత శక్తి ఉంటుంది. భూతాలలో ఉనికి శక్తి ఉంటుంది.
బ్రహ్మణస్ సర్వశక్తేర్ హి దృశ్యతే దశదిగ్గతా । నాశశక్తిర్ వినాశ్యేషు శోకశక్తిశ్ చ శోకిషు
పరబ్రహ్మ యొక్క సమస్తశక్తి అన్ని దిశల్లో కనిపిస్తుంది. నశించేవాటిలో నాశనశక్తి ఉంటుంది. దుఃఖపడేవారిలో దుఃఖశక్తి ఉంటుంది.
ఆనన్దశక్తిర్ ముదితే వీర్యశక్తిర్ మహాభటే । సర్గేషు సర్గశక్తిశ్ చ కల్పాన్తే సర్వహారితా
సంతోషంగా ఉన్నవారిలో ఆనందశక్తి ఉంటుంది. మహాబలవంతుడిలో వీర్యశక్తి ఉంటుంది. సృష్టిలో సృష్టిశక్తి ఉంటుంది. యుగాంతంలో అన్నింటినీ లోనికి తీసుకునే శక్తి ఉంటుంది.
ఫలపుష్పలతాపత్త్రశాఖావిటపపర్వవాన్ । వృక్షబీజే యథా వృక్షస్ తథేదం బ్రహ్మణి స్థితమ్
వృక్షానికి పండు, పువ్వు, లత, ఆకులు, కొమ్మలు, పెరుగులు, ముడులు అన్నీ ఎలా విత్తనంలోనే ఉంటాయో, అలాగే ఈ జగత్తు కూడా పరబ్రహ్మంలోనే స్థితమై ఉంటుంది.
ప్రతిభాసవశాద్ ఏవ మధ్యస్థం చిత్త్వజాడ్యయోః । జీవేతరాభిధం చిత్తమ్ అన్తర్ బ్రహ్మణి దృశ్యతే
బుద్ధి, జడత్వం మధ్యలో, ప్రతిభాస ప్రభావంతో, జీవాత్మ అని పిలవబడే మనస్సు పరబ్రహ్మంలో కనిపిస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది.
నానాతరులతాగుల్మజాలపల్లవశాలయః । యథర్తౌ శక్తయస్ తద్వజ్ జీవేహా బ్రహ్మణి స్థితాః
ఒక వృక్షంలో ఎన్నో లతలు, పొదలు, కాండాలు, కొత్త మొగ్గలు ఎలా ఉంటాయో, అలాగే జీవుని శక్తులు కూడా పరబ్రహ్మంలోనే ఉంటాయి.
వ్యుప్తసర్వర్తుకుసుమా క్ష్మా దేశవిధిభేదతః । యథా దదాతి పుష్పాణి తథా చిత్తాని లోకకృత్
భూమి ప్రాంతం, ఋతువుల ప్రకారం ఎన్నో రకాల పువ్వులు పూయించేది ఎలా ఉంటుందో, అలాగే మనస్సులు కూడా లోకాలను సృష్టిస్తాయి.
క్వచిత్ కాశ్చిత్ కదాచిచ్ చ తస్మాద్ ఆయాన్తి శక్తయః । దేశకాలాత్ తు వైచిత్ర్యాత్ క్ష్మాతలాద్ ఇవ శాలయః
కొన్ని చోట్ల, కొన్ని కాలాల్లో, కొన్ని శక్తులు ఉద్భవిస్తాయి. స్థలం, కాలం వేర్వేరు కావడం వల్ల, భూమి మీద బియ్యం మొక్కలు పుట్టినట్లే ఈ శక్తులు ప్రబలుతాయి.
నిర్వికల్పకచిన్మాత్రనామావిజ్ఞాతకల్పనమ్ । బ్రహ్మైవేదమ్ అహం త్వం చ జగదాశాశ్ చ రాఘవ
రాఘవా! ఈ జగత్తు, నేను, నీవు, అన్ని దిక్కులు — ఇవన్నీ కల్పనలేని, స్వచ్ఛమైన, ఏకరూపమైన చైతన్యమే. అదే బ్రహ్మం.
స ఆత్మా సర్వగో రామ నిత్యోదితమహావపుః । యన్ మనాఙ్మననాం శక్తిం ధత్తే తన్ మన ఉచ్యతే
రామా! ఆ ఆత్మ అన్ని చోట్ల వ్యాపించి, ఎప్పుడూ వెలిగే మహారూపంగా ఉంటుంది. అది ఎలాంటి ఆలోచన శక్తిని స్వీకరిస్తే, దాన్నే మనసు అంటారు.
పిఞ్ఛభ్రాన్తిర్ యథా వ్యోమ్ని పయస్య్ ఆవర్తధీర్ యథా । ప్రతిభాసకలామాత్రం మనో జీవస్ తథాత్మని
ఎలా ఒక పక్షి రెక్క ఆకాశంలో తేలిపోతుందో, లేదా నీటిలో చక్రం తిరుగుతుందో, అలాగే ఆత్మలో మనసు, జీవుడు కేవలం ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తాయి.
యద్ ఏతన్ మనసో రూపమ్ ఉదితం మననాత్మకమ్ । బ్రాహ్మీ శక్తిర్ అసౌ తస్మాద్ బ్రహ్మైవ తద్ అరిన్దమ
మనస్సు రూపంగా పుట్టే ఆ ఆలోచన శక్తి, పరమాత్మ శక్తే. అందుకే, శత్రువులను జయించినవాడా, అది పరబ్రహ్మమే.
ఇదం తద్ అహమ్ ఇత్య్ ఏవ విభాగః ప్రతిభాసజః । మనసో బ్రహ్మణో ఽన్యత్వే మోహః పరమకారణమ్
‘ఇది నేనే’ అనే భావం కేవలం భ్రమ వల్లే కలుగుతుంది. మనస్సు, పరబ్రహ్మ వేర్వేరు అన్న భావనే గొప్ప మాయకు మూలకారణం.
యద్ యచ్ చైతన్మననతా కిఞ్చిత్ సదసదాత్మకమ్ । శబ్దితం సర్వశక్తేస్ సా శక్తిర్ బ్రహ్మైవ తాం విదుః
ఏదైనా ఆలోచనగా, ఉన్నదిగా లేదా లేనదిగా, పేరుతో పిలవబడేదిగా ఉన్న శక్తులన్నీ ఒకే శక్తి. ఆ శక్తే పరబ్రహ్మ అని తెలుసుకో.
మనస్సత్తాత్మకం నామ యద్ ఏతన్ మనసి స్థితమ్ । తజ్ జాతం ప్రతిభాసేన తేనైవాన్యేన నశ్యతి
మనస్సులో స్థిరంగా ఉన్నది, మనస్సు సత్తా అని పిలవబడేది, భ్రమ వల్లే పుట్టి, అదే భ్రమ వల్లే అంతమవుతుంది; వేరే దేనివల్ల కాదు.
ప్రతియోగివ్యవచ్ఛేదసఙ్ఖ్యారూపాదయశ్ చ యే । మనశ్శబ్దైః ప్రకల్ప్యన్తే బ్రహ్మజాన్ బ్రహ్మ విద్ధి తాన్
ప్రియమైన బ్రహ్మజ్ఞాని, మనస్సు అనే పదంతో ఊహించబడే వ్యత్యాసాలు, పరిమితులు, సంఖ్యలు, రూపాలు — ఇవన్నీ బ్రహ్మమే అని తెలుసుకో.
యథా యథాస్య మనసః ప్రతిభాసః ప్రవర్తతే । తథా తథైవ భవతి దృష్టాన్తో ఽత్ర కిలైన్దవాః
ఈ మనస్సుకు ఎలాంటి భావనలు కలుగుతాయో, అవే నిజంగా జరుగుతాయి. దీనికి ఉదాహరణ చంద్రుని రూపంలో కనిపించే మార్పులే.
స్వయమ్ అక్షుబ్ధవిమలే యథా స్పన్దో మహామ్భసి । సంసారకారణం జీవస్ తథాయం పరమాత్మని
ఎలా నిర్మలమైన, ప్రశాంతమైన మహాసముద్రంలో స్వయంగా అలలు ఏర్పడతాయో, అలాగే పరమాత్మలో జీవుడు సంసారానికి కారణమవుతాడు.
జ్ఞస్య సర్వచితా రామ బ్రహ్మైవావర్తతే సదా । కల్లోలోర్మితరఙ్గోఘైర్ అబ్ధేర్ జలమ్ ఇవాత్మని
రామా, జ్ఞానికి అన్ని చైతన్యాలు ఎప్పుడూ బ్రహ్మమే. సముద్రంలో కల్లోళాలు, అలలు, తరంగాలు అన్నీ నీటే అయినట్లు, అవన్నీ బ్రహ్మంలోనే కలిసిపోతాయి.
ద్వితీయా నాస్తి సత్తైవ నామరూపక్రియాత్మికా । పరే నానాతరఙ్గే ఽబ్ధౌ కల్పనేవ జలేతరా
రెండవ స్వరూపం ఏదీ లేదు; ఉన్నదంతా ఆ పరమసత్తే. అదే పేర్లు, రూపాలు, క్రియలుగా కనపడుతుంది. సముద్రంలో అలలు నీటికి వేరుగా ఉన్నట్టు ఊహించబడినట్లే, ఈ భేదభావం కూడా కల్పన మాత్రమే.
జాయతే నశ్యతి తథా యద్ ఇదం యాతి తిష్ఠతి । తద్ ఇదం బ్రహ్మణి బ్రహ్మ బ్రహ్మణైవ వివర్తతే
ఏది పుట్టినా, నశించినా, కదిలినా, నిలిచినా — ఇది అంతా బ్రహ్మంలోనే బ్రహ్మ స్వరూపంగా మార్పుగా కనిపిస్తుంది. వాస్తవానికి బ్రహ్మ తప్ప మరొకటి లేదు.
స్వాత్మన్య్ ఏవాతపస్ తీవ్రో మృగతృష్ణికయా యథా । వైచిత్ర్యేణావిచిత్రో ఽపి స్ఫురత్య్ ఆత్మాత్మనా తథా
ఎలా మృగతృష్ణలో తాపం దానిలోనే తాపంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే ఆత్మ కూడా ఏకరూపంగా ఉన్నా, తనలో తానే ఎన్నో విధాలుగా ప్రకాశిస్తుంది.
కారణం కర్మ కర్తా చ జననం మరణం స్థితిః । సర్వం బ్రహ్మైవ నాన్యో ఽస్తి తద్ వినా కలనార్థతః
కారణం, కార్యం, కర్త, జననం, మరణం, ఉనికి — ఇవన్నీ బ్రహ్మమే. దీనికి తప్ప వేరే ఏదీ లేదు. వేరేదిగా కనిపించేది మన ఊహకోసమే.
న లోభో ఽస్తి న మోహో ఽస్తి న తృష్ణాస్తి నిరఞ్జనాః । క ఆత్మన్య్ ఆత్మనో లోభస్ తృష్ణా మోహో ఽథవా కుతః
ఇక్కడ లోభం లేదు, మోహం లేదు, తృష్ణ కూడా లేదు — అందరూ నిర్మలమైనవారు. ఆత్మలో ఆత్మకు లోభం, తృష్ణ, మోహం ఎలా కలుగుతాయి? అవి ఎక్కడి నుంచి వస్తాయి?
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వమ్ ఆత్మైవ కలనాక్రమః । హేమాఙ్గదతయేవాయమ్ ఆత్మోదేతి మనస్తయా
ఈ జగత్తంతా ఆత్మే. మన ఊహలు, ఆలోచనలు కూడా ఆత్మే. బంగారు కంకణం బంగారమే అయినట్టు, మనస్సు కూడా ఆత్మ రూపంలోనే కనిపిస్తుంది.
అబుద్ధం బ్రహ్మ యద్ రామ తచ్ చిత్తం జీవ ఉచ్యతే । అపరిజ్ఞాత ఏవాశు బన్ధుర్ ఆయాత్య్ అబన్ధుతామ్
ఓ రామా! ఆ పరబ్రహ్మ తానెరుగని స్థితిలో ఉన్నప్పుడు దానిని మనస్సు లేదా జీవుడు అంటారు. దాన్ని గుర్తించకపోతే వెంటనే బంధనంలో పడిపోతుంది; దాన్ని తెలుసుకుంటే బంధం పోతుంది.
చిన్మయేనాత్మనాజ్ఞేన స్వసఙ్కల్పనయా స్వయమ్ । శూన్యతా గగనేనేవ జీవతా ప్రకటీకృతా
తన స్వంత ఊహతో, తనను తాను తెలియని ఆ చైతన్య స్వరూపమైన ఆత్మ, ఖాళీ ఆకాశం ద్వారా శూన్యత ఎలా తెలుస్తుందో, అలాగే జీవత్వాన్ని ప్రकटం చేస్తుంది.
ఆత్మైవానాత్మవద్ ఇహ జీవో జగతి రాజతే । ద్వీన్దుత్వమ్ ఇవ దుర్దృష్టేస్ సచ్ చాసచ్ చ సముత్థితమ్
ఈ లోకంలో జీవుడు, నిజమైన ఆత్మ అయినప్పటికీ, ఆత్మ కాదన్నట్టు కనిపిస్తాడు. ఇది కనికట్టు లేని మనిషికి రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా, ఒకటి నిజమైనది, మరొకటి అబద్ధమైనదిగా అనిపించడమే.
మోహాదిశబ్దార్థదృశోర్ ఏతయోర్ అత్యసమ్భవాత్ । సర్వత్వాద్ ఆత్మనశ్ చైవ క్వాత్మా బద్ధః క్వ ముచ్యతే
మాయ వల్ల, ఈ రెండింటిలో పదార్థ భావన పూర్తిగా అసాధ్యమవుతుంది. ఆత్మ అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉండగా, ఆత్మ ఎక్కడ బంధించబడుతుంది? ఎక్కడ విముక్తి పొందుతుంది?
నిత్యాసమ్భవబన్ధస్య బన్ధో ఽస్తీతి కుకల్పనా । యస్య కాల్పనికస్ తస్య మోక్షో మిథ్యా న సత్యతః
ఎప్పటికీ ఉండని బంధం ఉందని భావించడం తప్పు ఊహ మాత్రమే. ఎవరికైనా బంధం కల్పితమైనదైతే, అతనికి మోక్షమూ అబద్ధమే, నిజమైనది కాదు.