చిరపాలనయా చేతశ్ చిరభావనయా తథా । అభ్యాసాత్ స్వస్థతామ్ ఏత్య న భూయః పరిశోచతి
దీర్ఘకాలపు సాధనతో, మనస్సు స్థిరతను పొందుతుంది. అలవాటుతో తన సహజ స్థితిలోకి చేరిన తర్వాత, ఇక మళ్లీ దుఃఖించదు.
మనఃప్రమాదాద్ వర్ధన్తే దుఃఖాని గిరికూటవత్ । తద్వశాద్ ఏవ నశ్యన్తి సూర్యస్యాగ్రే హిమం యథా
మనస్సు నిర్లక్ష్యం వల్ల బాధలు పర్వత శిఖరాల్లా పెరుగుతాయి. కానీ మనస్సు నియంత్రణలో ఉంటే, అవి సూర్యుని ముందు మంచు కరిగిపోవడం లాగా అంతరించిపోతాయి.
యావజ్జీవమ్ అనిన్ద్యయా వరమతే శాస్త్రార్థసఞ్జాతయా పాల్యం వాసనయా మనో హి మునివన్ మౌనేన రాగాదిషు । పశ్చాత్ పావనపావనం పదమ్ అజం తత్ ప్రాప్యతే శీతలమ్ యత్సంస్థేన న శోచ్యతే పునర్ అలం పుంసా మహాపత్స్వ్ అపి
జీవితాంతం మనస్సును నిందించదగినది కాని, శాస్త్రార్థాన్ని గ్రహించి ఏర్పడిన మంచి సంకల్పంతో, వాసనలను అదుపులో పెట్టుకుంటూ, మునులు రాగాదులపై మౌనంతో ఎలా నియంత్రిస్తారో అలా కాపాడాలి. తరువాత పవిత్రమైన, చల్లని, జననరహితమైన స్థితిని పొందుతారు. ఆ స్థితిలో స్థిరపడినవారికి ఎంతటి పెద్ద కష్టాలు వచ్చినా దుఃఖం అంటదు.
చిత్తమ్ ఏతద్ ఉపాయాతం బ్రహ్మణః పరమాత్ పదాత్ । అతన్మయం తన్మయం చ తరఙ్గస్ సాగరాద్ ఇవ
ఈ మనస్సు పరబ్రహ్మ స్థితిని చేరుకుంది. అది పరబ్రహ్మతో ఏకమై, అలలు సముద్రంలో కలిసిపోవడంలా అంతలోనే లీనమైపోతుంది.
ప్రబుద్ధానాం మనో రామ బ్రహ్మైవేహ న చేతరత్ । జలసామాన్యబుద్ధీనామ్ అబ్ధేర్ నాన్యస్ తరఙ్గకః
రామా, జ్ఞానోదయమైనవారికి ఈ లోకంలో మనస్సు పరబ్రహ్మమే, వేరే ఏదీ కాదు. సాధారణ జ్ఞానం ఉన్నవారికి అల సముద్రానికి వేరే కాదు కదా.
మనో రామాప్రబుద్ధానాం సంసారభ్రమకారణమ్ । అపశ్యతో ఽమ్బుసామాన్యమ్ అన్యతామ్బుతరఙ్గయోః
ఓ రామా, ఇంకా మేలుకోని వారికి ఈ మనసే సంసారంలో తిరుగుడికి కారణం. నీరు, అలల మధ్య తేడా లేకుండా నీరు ఒక్కటే అని చూడని వారు, అలలు వేరు, నీరు వేరు అని భావించడంలా, మేలుకోని వారు కూడా మనసే కారణమని గ్రహించరు.
అప్రబుద్ధధియాం పక్షే తత్ప్రబోధాయ కేవలమ్ । వాచ్యవాచకసమ్బన్ధకృతో భేదః ప్రకల్ప్యతే
ఇంకా మేలుకోని వారి కోసం, వాళ్లు మేలుకోడానికి మాత్రమే, మాటకు అర్థానికి మధ్య ఉన్న సంబంధం వల్ల తేడా ఉందని ఊహించబడింది.
సర్వశక్తి పరం బ్రహ్మ నిత్యమ్ ఆపూర్ణమ్ అవ్యయమ్ । న తద్ అస్తి న తస్మిన్ యద్ విద్యతే వితతాత్మని
అఖండమైన పరబ్రహ్మం అన్నీ చేయగలదు, శాశ్వతమైనది, సంపూర్ణమైనది, నశించని దాని. దాని వెలుపల ఏదీ లేదు, దాని లోపల కూడా వ్యాపించిన ఆత్మ కానిది ఏదీ లేదు.
సర్వశక్తిర్ హి భగవాన్ యైవ తస్మై హి రోచతే । శక్తిస్ తామ్ ఏవ వితతాం ప్రకాశయతి సర్వగః
అందరికీ వ్యాపించిన భగవంతుడు, తనకు నచ్చిన శక్తినే ప్రదర్శిస్తాడు. ఆ పరమాత్మ తన శక్తిని ఎక్కడైనా వ్యాపింపజేస్తూ, అదే శక్తిని వెలుగులోకి తేవడం జరుగుతుంది.
చిచ్ఛక్తిర్ బ్రహ్మణో రామ శరీరేష్వ్ అభిదృశ్యతే । స్పన్దశక్తిశ్ చ వాతేషు జడశక్తిస్ తథోపలే
రామా, పరబ్రహ్మ యొక్క చైతన్యశక్తి అన్ని శరీరాల్లో కనిపిస్తుంది. గాలిలో కదలిక శక్తి ఉంటుంది. రాళ్లలో జడశక్తి ఉంటుంది.
ద్రవశక్తిర్ అథామ్భస్సు తేజశ్శక్తిస్ తథానలే । శూన్యశక్తిర్ అథాకాశే భావశక్తిర్ భవస్థితౌ
నీటిలో ద్రవత్వశక్తి ఉంటుంది. అగ్నిలో తేజస్సు ఉంటుంది. ఆకాశంలో శూన్యత శక్తి ఉంటుంది. భూతాలలో ఉనికి శక్తి ఉంటుంది.
బ్రహ్మణస్ సర్వశక్తేర్ హి దృశ్యతే దశదిగ్గతా । నాశశక్తిర్ వినాశ్యేషు శోకశక్తిశ్ చ శోకిషు
పరబ్రహ్మ యొక్క సమస్తశక్తి అన్ని దిశల్లో కనిపిస్తుంది. నశించేవాటిలో నాశనశక్తి ఉంటుంది. దుఃఖపడేవారిలో దుఃఖశక్తి ఉంటుంది.
ఆనన్దశక్తిర్ ముదితే వీర్యశక్తిర్ మహాభటే । సర్గేషు సర్గశక్తిశ్ చ కల్పాన్తే సర్వహారితా
సంతోషంగా ఉన్నవారిలో ఆనందశక్తి ఉంటుంది. మహాబలవంతుడిలో వీర్యశక్తి ఉంటుంది. సృష్టిలో సృష్టిశక్తి ఉంటుంది. యుగాంతంలో అన్నింటినీ లోనికి తీసుకునే శక్తి ఉంటుంది.
ఫలపుష్పలతాపత్త్రశాఖావిటపపర్వవాన్ । వృక్షబీజే యథా వృక్షస్ తథేదం బ్రహ్మణి స్థితమ్
వృక్షానికి పండు, పువ్వు, లత, ఆకులు, కొమ్మలు, పెరుగులు, ముడులు అన్నీ ఎలా విత్తనంలోనే ఉంటాయో, అలాగే ఈ జగత్తు కూడా పరబ్రహ్మంలోనే స్థితమై ఉంటుంది.
ప్రతిభాసవశాద్ ఏవ మధ్యస్థం చిత్త్వజాడ్యయోః । జీవేతరాభిధం చిత్తమ్ అన్తర్ బ్రహ్మణి దృశ్యతే
బుద్ధి, జడత్వం మధ్యలో, ప్రతిభాస ప్రభావంతో, జీవాత్మ అని పిలవబడే మనస్సు పరబ్రహ్మంలో కనిపిస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది.
నానాతరులతాగుల్మజాలపల్లవశాలయః । యథర్తౌ శక్తయస్ తద్వజ్ జీవేహా బ్రహ్మణి స్థితాః
ఒక వృక్షంలో ఎన్నో లతలు, పొదలు, కాండాలు, కొత్త మొగ్గలు ఎలా ఉంటాయో, అలాగే జీవుని శక్తులు కూడా పరబ్రహ్మంలోనే ఉంటాయి.
వ్యుప్తసర్వర్తుకుసుమా క్ష్మా దేశవిధిభేదతః । యథా దదాతి పుష్పాణి తథా చిత్తాని లోకకృత్
భూమి ప్రాంతం, ఋతువుల ప్రకారం ఎన్నో రకాల పువ్వులు పూయించేది ఎలా ఉంటుందో, అలాగే మనస్సులు కూడా లోకాలను సృష్టిస్తాయి.
క్వచిత్ కాశ్చిత్ కదాచిచ్ చ తస్మాద్ ఆయాన్తి శక్తయః । దేశకాలాత్ తు వైచిత్ర్యాత్ క్ష్మాతలాద్ ఇవ శాలయః
కొన్ని చోట్ల, కొన్ని కాలాల్లో, కొన్ని శక్తులు ఉద్భవిస్తాయి. స్థలం, కాలం వేర్వేరు కావడం వల్ల, భూమి మీద బియ్యం మొక్కలు పుట్టినట్లే ఈ శక్తులు ప్రబలుతాయి.
నిర్వికల్పకచిన్మాత్రనామావిజ్ఞాతకల్పనమ్ । బ్రహ్మైవేదమ్ అహం త్వం చ జగదాశాశ్ చ రాఘవ
రాఘవా! ఈ జగత్తు, నేను, నీవు, అన్ని దిక్కులు — ఇవన్నీ కల్పనలేని, స్వచ్ఛమైన, ఏకరూపమైన చైతన్యమే. అదే బ్రహ్మం.
స ఆత్మా సర్వగో రామ నిత్యోదితమహావపుః । యన్ మనాఙ్మననాం శక్తిం ధత్తే తన్ మన ఉచ్యతే
రామా! ఆ ఆత్మ అన్ని చోట్ల వ్యాపించి, ఎప్పుడూ వెలిగే మహారూపంగా ఉంటుంది. అది ఎలాంటి ఆలోచన శక్తిని స్వీకరిస్తే, దాన్నే మనసు అంటారు.
పిఞ్ఛభ్రాన్తిర్ యథా వ్యోమ్ని పయస్య్ ఆవర్తధీర్ యథా । ప్రతిభాసకలామాత్రం మనో జీవస్ తథాత్మని
ఎలా ఒక పక్షి రెక్క ఆకాశంలో తేలిపోతుందో, లేదా నీటిలో చక్రం తిరుగుతుందో, అలాగే ఆత్మలో మనసు, జీవుడు కేవలం ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తాయి.
యద్ ఏతన్ మనసో రూపమ్ ఉదితం మననాత్మకమ్ । బ్రాహ్మీ శక్తిర్ అసౌ తస్మాద్ బ్రహ్మైవ తద్ అరిన్దమ
మనస్సు రూపంగా పుట్టే ఆ ఆలోచన శక్తి, పరమాత్మ శక్తే. అందుకే, శత్రువులను జయించినవాడా, అది పరబ్రహ్మమే.
ఇదం తద్ అహమ్ ఇత్య్ ఏవ విభాగః ప్రతిభాసజః । మనసో బ్రహ్మణో ఽన్యత్వే మోహః పరమకారణమ్
‘ఇది నేనే’ అనే భావం కేవలం భ్రమ వల్లే కలుగుతుంది. మనస్సు, పరబ్రహ్మ వేర్వేరు అన్న భావనే గొప్ప మాయకు మూలకారణం.
యద్ యచ్ చైతన్మననతా కిఞ్చిత్ సదసదాత్మకమ్ । శబ్దితం సర్వశక్తేస్ సా శక్తిర్ బ్రహ్మైవ తాం విదుః
ఏదైనా ఆలోచనగా, ఉన్నదిగా లేదా లేనదిగా, పేరుతో పిలవబడేదిగా ఉన్న శక్తులన్నీ ఒకే శక్తి. ఆ శక్తే పరబ్రహ్మ అని తెలుసుకో.
మనస్సత్తాత్మకం నామ యద్ ఏతన్ మనసి స్థితమ్ । తజ్ జాతం ప్రతిభాసేన తేనైవాన్యేన నశ్యతి
మనస్సులో స్థిరంగా ఉన్నది, మనస్సు సత్తా అని పిలవబడేది, భ్రమ వల్లే పుట్టి, అదే భ్రమ వల్లే అంతమవుతుంది; వేరే దేనివల్ల కాదు.
ప్రతియోగివ్యవచ్ఛేదసఙ్ఖ్యారూపాదయశ్ చ యే । మనశ్శబ్దైః ప్రకల్ప్యన్తే బ్రహ్మజాన్ బ్రహ్మ విద్ధి తాన్
ప్రియమైన బ్రహ్మజ్ఞాని, మనస్సు అనే పదంతో ఊహించబడే వ్యత్యాసాలు, పరిమితులు, సంఖ్యలు, రూపాలు — ఇవన్నీ బ్రహ్మమే అని తెలుసుకో.
యథా యథాస్య మనసః ప్రతిభాసః ప్రవర్తతే । తథా తథైవ భవతి దృష్టాన్తో ఽత్ర కిలైన్దవాః
ఈ మనస్సుకు ఎలాంటి భావనలు కలుగుతాయో, అవే నిజంగా జరుగుతాయి. దీనికి ఉదాహరణ చంద్రుని రూపంలో కనిపించే మార్పులే.
స్వయమ్ అక్షుబ్ధవిమలే యథా స్పన్దో మహామ్భసి । సంసారకారణం జీవస్ తథాయం పరమాత్మని
ఎలా నిర్మలమైన, ప్రశాంతమైన మహాసముద్రంలో స్వయంగా అలలు ఏర్పడతాయో, అలాగే పరమాత్మలో జీవుడు సంసారానికి కారణమవుతాడు.
జ్ఞస్య సర్వచితా రామ బ్రహ్మైవావర్తతే సదా । కల్లోలోర్మితరఙ్గోఘైర్ అబ్ధేర్ జలమ్ ఇవాత్మని
రామా, జ్ఞానికి అన్ని చైతన్యాలు ఎప్పుడూ బ్రహ్మమే. సముద్రంలో కల్లోళాలు, అలలు, తరంగాలు అన్నీ నీటే అయినట్లు, అవన్నీ బ్రహ్మంలోనే కలిసిపోతాయి.
ద్వితీయా నాస్తి సత్తైవ నామరూపక్రియాత్మికా । పరే నానాతరఙ్గే ఽబ్ధౌ కల్పనేవ జలేతరా
రెండవ స్వరూపం ఏదీ లేదు; ఉన్నదంతా ఆ పరమసత్తే. అదే పేర్లు, రూపాలు, క్రియలుగా కనపడుతుంది. సముద్రంలో అలలు నీటికి వేరుగా ఉన్నట్టు ఊహించబడినట్లే, ఈ భేదభావం కూడా కల్పన మాత్రమే.