రుదితం యన్ మహాక్రన్దం పుంసా బహ్వస్రు రాఘవ । తద్ భోగజాలం త్యజతా మనసా రోదనం కృతమ్
ఓ రాఘవా! మనిషి గట్టిగా ఏడ్చడం, పెద్దగా అరవడం, ఎన్నో కన్నీళ్లు కార్చడం—ఇవి అన్నీ మనస్సు అనుభవాల వలయాన్ని వదిలేటప్పుడు కలిగే దుఃఖమే.
అర్ధప్రాప్తవివేకస్య న ప్రాప్తస్యామలం పదమ్ । చేతసస్ త్యజతో భోగాన్ పరితాపో భృశం భవేత్
అర్ధంగా వివేకం కలిగి, ఇంకా నిర్మలమైన స్థితిని చేరని వాడికి, మనస్సు భోగాలను వదిలిపెడితే, తీవ్రమైన బాధ కలుగుతుంది.
రుదతాఙ్గాని దృష్టాని కారుణ్యేనావబోధినా । కష్టమ్ ఏతాని సన్త్యజ్య కిం ప్రయామీతి చేతసా
దయతో జాగృతమైన వాడు, అవయవాలు ఏడుస్తున్నట్టు చూసినప్పుడు, మనస్సు 'ఇవి వదిలిపెట్టి నేను ఎక్కడికి పోతాను?' అని విచారిస్తుంది.
అర్ధప్రాప్తవివేకస్య న ప్రాప్తస్యామలం పదమ్ । చేతసస్ త్యజతో ఽఙ్గాని పరితాపో హి వర్ధతే
వివేకం పూర్తిగా రాని, నిర్మలమైన స్థితిని పొందని వాడికి, మనస్సు అవయవాలను వదిలిపెడితే, బాధ మరింత పెరుగుతుంది.
హసితం యత్ తద్ ఆనన్ది పుంసా మదవబోధతః । పరిప్రాప్తవివేకేన తత్ తుష్టం రామ చేతసా
రామా, జ్ఞాన మత్తులో పుట్టే నవ్వు, సంపూర్ణమైన వివేకం ఉన్న మనస్సుకు కలిగే సంతృప్తి.
పరిప్రాప్తవివేకస్య త్యక్తసంసారసంసృతేః । చేతసస్ త్యజతో రూపమ్ ఆనన్దో హి వివర్ధతే
పూర్తిగా వివేకం పొందినవాడు, ఈ లోక జనన మరణ చక్రాన్ని వదిలేసినవాడు, మనసు రూపాల్ని విడిచిపెడితే, ఆనందం మరింత పెరుగుతుంది.
హసతాఙ్గాని దృష్టాని పుంసా యాన్య్ ఉపహాసతః । తాని దృష్టాని మనసా విప్రలమ్భప్రదాని హి
ఒక మనిషిలో అవయవాలు నవ్వుతూ కనిపిస్తే, అవి ఎత్తిపోతు కోసం నవ్వినట్లయితే, మనసు వాటిని చూసి మోసపోతుంది.
మిథ్యావికల్పరచితైర్ విప్రలబ్ధమ్ అహం చిరమ్ । ఇత్య్ అఙ్గాన్య్ ఉపహాసేన దృష్టాని స్వాని చేతసా
తప్పు ఊహల వల్ల నేను చాలా కాలం మోసపోయాను. అందుకే, నా స్వంత అవయవాలను మనసు ఎగతాళిగా చూస్తోంది.
మనః ప్రాప్తవివేకం హి విశ్రాన్తం వితతే పదే । ప్రాక్తనీం దీనతాం ధీరం హసత్ పశ్యతి దూరతః
వివేకాన్ని పొందిన, అనంత స్థితిలో విశ్రాంతి పొందిన మనసు, తన పాత దుఃఖాన్ని దూరంగా నవ్వుతూ చూస్తుంది.
యదాసౌ సమవష్టభ్య మయా పృష్టః ప్రయత్నతః । తద్ వివేకో బలాచ్ చిత్తమ్ ఆదత్త ఇతి దర్శితమ్
నేను ఎంతో జాగ్రత్తగా అడిగినప్పుడు, ఆ వివేకం బలవంతంగా మనసును పట్టేసిందని ఇది చూపించబడింది.
యద్ అఙ్గాని విశీర్ణాని గతాన్య్ అన్తర్ధిమ్ అగ్రతః । తచ్ చిత్తేన వినార్థేచ్ఛాశ్ శామ్యన్తీతి ప్రదర్శితమ్
శరీర భాగాలు విడిపోయి కనబడకుండా పోయినప్పుడు, మనసు వస్తువులపై ఆశ లేకుండా ఉన్నప్పుడు అవి నిశ్చలమవుతాయని ఇది తెలియజేయబడింది.
సహస్రనేత్రహస్తత్వం యత్ పుంసః పరివర్ణితమ్ । తద్ అనన్తాకృతిత్వం హి చేతసః పరిదర్శితమ్
వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి చేతులు ఉన్న మనిషి గురించి చెప్పినది మనస్సు ఎన్నో రూపాలు ధరించగలదని సూచిస్తుంది.
యద్ ఆత్మని ప్రహారౌఘైః పుమాన్ ప్రహరతి స్వయమ్ । తత్ తత్కుకల్పనాఘాతైః ప్రహరత్య్ ఆత్మనో మనః
ఒకడు తనను తానే పదే పదే కొట్టుకుంటే, అది మనస్సు ఊహలో తానే తనను తానే బాధించడమే.
పలాయతే యత్ పురుషస్ స్వాత్మనః ప్రహరన్ స్వయమ్ । స్వవాసనాప్రహారేభ్యస్ తన్ మనః ప్రపలాయతే
తన స్వంత మనస్సు తన వాసనల ప్రభావం వల్ల తానే తాను కొడుతూ, తన నుండి తానే పారిపోతుంది.
స్వయం ప్రహరతి స్వాన్తం స్వయమ్ ఏవ స్వయేచ్ఛయా । పలాయతే స్వయం చైవ పశ్యాజ్ఞానవిజృమ్భితమ్
తన మనస్సును తానే తన ఇష్టంతో కొడుతూ, తానే తిరిగి పారిపోతున్నాడు. ఇదే అజ్ఞానం ఎలా ప్రబలుతోంది చూడండి.
స్వవాసనోపతప్తాని సర్వాణ్య్ ఏవ మనాంసి హి । స్వయమ్ ఏవ పలాయన్తే గన్తుమ్ ఉత్కాని తత్ పదమ్
తమ వాసనల వల్ల కాలిపోయిన అన్ని మనస్సులు, ఆ స్థితిని చేరాలని తానే తాము పరితపించి పారిపోతుంటాయి.
యద్ ఇదం వితతం దుఃఖం తత్ తనోతి స్వయం మనః । స్వయమ్ ఏవాతిఖిన్నాత్మ పునస్ తస్మాత్ పలాయతే
ఈ విస్తృతమైన బాధను మనస్సే సృష్టిస్తుంది. ఆత్మ ఎక్కువగా బాధపడినప్పుడు, దానినుండి మళ్లీ తానే పారిపోతుంది.
సఙ్కల్పవాసనాజాలే స్వయమ్ ఆయాతి బన్ధనమ్ । మనో లాలామయైర్ వాలైః కోశకారక్రిమిర్ యథా
మనసు తన కోరికలు, అలవాట్ల వలలో చిక్కుకుని, తానే తాను బంధించుకుంటుంది. ఇది, పట్టు పురుగు తన ఊహలతో నూలు వంపి, తానే తాను గూటిలో బందిపడినట్టు.
యథానర్థమ్ అవాప్నోతి తథా క్రీడతి చఞ్చలమ్ । భావి దుఃఖమ్ అపశ్యన్ స్వం దుర్లీలాభిర్ ఇవార్భకః
ఒక చంచలమైన పిల్లవాడు, ముందు జరిగే బాధను తెలియక, ఆటలాడుతూ అపాయంలో పడినట్టు, మనసు కూడా తనకే కష్టాలు కలిగించే ఆటలతో మునిగిపోతుంది.
అపశ్యన్ కాష్ఠరన్ధ్రస్థవృషణాక్రమణం యథా । కీలోత్పాటీ కపిర్ దుఃఖమ్ ఏతీదం హి మనస్ తథా
ఒక కోతి, చెక్కలో రంధ్రంలో తన వృషణాలు ఇరుక్కుపోయినదాన్ని గమనించకుండా, బలంగా లాగుతూ తానే తాను బాధపెట్టినట్టు, మనసు కూడా తనే తనకు బాధను తెచ్చుకుంటుంది.
చిరపాలనయా చేతశ్ చిరభావనయా తథా । అభ్యాసాత్ స్వస్థతామ్ ఏత్య న భూయః పరిశోచతి
దీర్ఘకాలపు సాధనతో, మనస్సు స్థిరతను పొందుతుంది. అలవాటుతో తన సహజ స్థితిలోకి చేరిన తర్వాత, ఇక మళ్లీ దుఃఖించదు.
మనఃప్రమాదాద్ వర్ధన్తే దుఃఖాని గిరికూటవత్ । తద్వశాద్ ఏవ నశ్యన్తి సూర్యస్యాగ్రే హిమం యథా
మనస్సు నిర్లక్ష్యం వల్ల బాధలు పర్వత శిఖరాల్లా పెరుగుతాయి. కానీ మనస్సు నియంత్రణలో ఉంటే, అవి సూర్యుని ముందు మంచు కరిగిపోవడం లాగా అంతరించిపోతాయి.
యావజ్జీవమ్ అనిన్ద్యయా వరమతే శాస్త్రార్థసఞ్జాతయా పాల్యం వాసనయా మనో హి మునివన్ మౌనేన రాగాదిషు । పశ్చాత్ పావనపావనం పదమ్ అజం తత్ ప్రాప్యతే శీతలమ్ యత్సంస్థేన న శోచ్యతే పునర్ అలం పుంసా మహాపత్స్వ్ అపి
జీవితాంతం మనస్సును నిందించదగినది కాని, శాస్త్రార్థాన్ని గ్రహించి ఏర్పడిన మంచి సంకల్పంతో, వాసనలను అదుపులో పెట్టుకుంటూ, మునులు రాగాదులపై మౌనంతో ఎలా నియంత్రిస్తారో అలా కాపాడాలి. తరువాత పవిత్రమైన, చల్లని, జననరహితమైన స్థితిని పొందుతారు. ఆ స్థితిలో స్థిరపడినవారికి ఎంతటి పెద్ద కష్టాలు వచ్చినా దుఃఖం అంటదు.
చిత్తమ్ ఏతద్ ఉపాయాతం బ్రహ్మణః పరమాత్ పదాత్ । అతన్మయం తన్మయం చ తరఙ్గస్ సాగరాద్ ఇవ
ఈ మనస్సు పరబ్రహ్మ స్థితిని చేరుకుంది. అది పరబ్రహ్మతో ఏకమై, అలలు సముద్రంలో కలిసిపోవడంలా అంతలోనే లీనమైపోతుంది.
ప్రబుద్ధానాం మనో రామ బ్రహ్మైవేహ న చేతరత్ । జలసామాన్యబుద్ధీనామ్ అబ్ధేర్ నాన్యస్ తరఙ్గకః
రామా, జ్ఞానోదయమైనవారికి ఈ లోకంలో మనస్సు పరబ్రహ్మమే, వేరే ఏదీ కాదు. సాధారణ జ్ఞానం ఉన్నవారికి అల సముద్రానికి వేరే కాదు కదా.
మనో రామాప్రబుద్ధానాం సంసారభ్రమకారణమ్ । అపశ్యతో ఽమ్బుసామాన్యమ్ అన్యతామ్బుతరఙ్గయోః
ఓ రామా, ఇంకా మేలుకోని వారికి ఈ మనసే సంసారంలో తిరుగుడికి కారణం. నీరు, అలల మధ్య తేడా లేకుండా నీరు ఒక్కటే అని చూడని వారు, అలలు వేరు, నీరు వేరు అని భావించడంలా, మేలుకోని వారు కూడా మనసే కారణమని గ్రహించరు.
అప్రబుద్ధధియాం పక్షే తత్ప్రబోధాయ కేవలమ్ । వాచ్యవాచకసమ్బన్ధకృతో భేదః ప్రకల్ప్యతే
ఇంకా మేలుకోని వారి కోసం, వాళ్లు మేలుకోడానికి మాత్రమే, మాటకు అర్థానికి మధ్య ఉన్న సంబంధం వల్ల తేడా ఉందని ఊహించబడింది.
సర్వశక్తి పరం బ్రహ్మ నిత్యమ్ ఆపూర్ణమ్ అవ్యయమ్ । న తద్ అస్తి న తస్మిన్ యద్ విద్యతే వితతాత్మని
అఖండమైన పరబ్రహ్మం అన్నీ చేయగలదు, శాశ్వతమైనది, సంపూర్ణమైనది, నశించని దాని. దాని వెలుపల ఏదీ లేదు, దాని లోపల కూడా వ్యాపించిన ఆత్మ కానిది ఏదీ లేదు.
సర్వశక్తిర్ హి భగవాన్ యైవ తస్మై హి రోచతే । శక్తిస్ తామ్ ఏవ వితతాం ప్రకాశయతి సర్వగః
అందరికీ వ్యాపించిన భగవంతుడు, తనకు నచ్చిన శక్తినే ప్రదర్శిస్తాడు. ఆ పరమాత్మ తన శక్తిని ఎక్కడైనా వ్యాపింపజేస్తూ, అదే శక్తిని వెలుగులోకి తేవడం జరుగుతుంది.
చిచ్ఛక్తిర్ బ్రహ్మణో రామ శరీరేష్వ్ అభిదృశ్యతే । స్పన్దశక్తిశ్ చ వాతేషు జడశక్తిస్ తథోపలే
రామా, పరబ్రహ్మ యొక్క చైతన్యశక్తి అన్ని శరీరాల్లో కనిపిస్తుంది. గాలిలో కదలిక శక్తి ఉంటుంది. రాళ్లలో జడశక్తి ఉంటుంది.