యత్ తత్ కరఞ్జగహనం తత్ కలత్రరసం విదుః । దుఃఖకణ్టకసమ్బాధం మానుష్యం త్రివిధైషణమ్
కరంజ వనాన్ని అనేది ఇంద్రియ సుఖాల రుచి అని అంటారు. మానవ జన్మం బాధల కంటెపుల మధ్య చిక్కుకుని, మూడు రకాల ఆశలతో నడుస్తూ ఉంటుంది.
కరఞ్జగహనం యాని ప్రవిష్టాని మనాంసి తు । మానుష్యే తాని జాతాని తత్రైకరసికాని చ
కరంజ వనంలోకి ప్రవేశించిన మనస్సులు అక్కడ మానవులుగా జన్మిస్తాయి. అవి అక్కడ ఒక్కటే రుచిలో లీనమై ఉంటాయి.
కదలీకాననం యత్ తచ్ ఛశాఙ్కకరశీతలమ్ । తన్ మనోహ్లాదనకరం స్వర్గం విద్ధి రఘూద్వహ
చంద్రుని కిరణాలతో చల్లగా ఉండే అరటి తోటను మనస్సుకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే స్వర్గంగా తెలుసుకో రఘువంశ సంతానుడా.
కదలీకాననం యాని సమ్ప్రవిష్టాని తాని తు । స్వర్గైకరసికాని త్వం మనాంసి జ్ఞాతుమ్ అర్హసి
ఓ రామా, అరటి తోటలో ఏదైనా లోపలికి వెళ్ళితే అది అందులోనే కలిసిపోతుంది కదా. అలాగే, పరలోక సుఖాల్లో మాత్రమే మునిగిపోయిన మనస్సులు కూడా అంతే స్వభావం కలవిగా నీవు తెలుసుకో.
ప్రవిష్టాన్య్ అన్ధకూపాన్తర్ నిర్గతాని న యాని తు । మహాపాతకయుక్తాని తాని చిత్తాని రాఘవ
ఓ రాఘవా, లోతైన చీకటి గుహలోకి ప్రవేశించి బయటకు రాని మనస్సులు, పెద్దపెద్ద పాపాలతో కూడినవిగా ఉంటాయి.
కరఞ్జవనయాతాని నిర్గతాని న యాని తు । తాని మానుష్యజాతాని చిత్తాని రఘునన్దన
ఓ రఘునందనా, కరంజ తోటలోకి ప్రవేశించి బయటకు రాని మనస్సులు, అవే మానవ జాతికి చెందినవిగా ఉంటాయి.
కానిచిత్ సమ్ప్రబుద్ధాని తత్ర ముక్తాని బన్ధనాత్ । కానిచిద్ బహురూపాణి యోనేర్ యోనిం విశన్తి హి
వాటిలో కొన్ని అక్కడే మేలుకుని బంధనాల నుంచి విముక్తమవుతాయి; మరికొన్ని అనేక రూపాలు ధరించి ఒక గర్భం నుంచి మరో గర్భంలోకి ప్రవేశిస్తాయి.
కానిచిత్ పుణ్యపూతేన తపసా దారుణాత్మనా । ధారయన్తి శరీరాణి సంస్థితాన్య్ ఉచితాన్య్ చ
కొంతమంది కఠినమైన స్వభావం ఉన్నా, పుణ్యఫలంగా చేసిన తపస్సుతో పవిత్రులై, స్థిరంగా ఉండే, తగిన శరీరాలను ధరిస్తున్నారు.
యైర్ అహం పుమ్భిర్ అబుధైర్ దుర్ద్విజేతి తిరస్కృతః । తైర్ మనోభిర్ అనాత్మజ్ఞైస్ స్వవివేకతిరస్కృతః
నన్ను చెడ్డవాడని అనవసరంగా తిరస్కరించిన అవివేకులు, ఆత్మజ్ఞానం లేని వారి మనస్సు, తమ స్వంత వివేచనను కూడా వదిలేసింది.
త్వయా దృష్టో వినష్టో ఽస్మి శత్రుర్ మే త్వమ్ ఇతి ద్రుతమ్ । యద్ ఉక్తం తద్ ధి చిత్తేన గలతా పరిదేవితమ్
'నీవు నన్ను నాశనం చేశావు, నువ్వే నా శత్రువు' అని మనస్సు తొందరగా చెప్పిన మాటలు—allవీ మనస్సు క్రమంగా క్షీణిస్తూ బాధతో పలికినవే.
రుదితం యన్ మహాక్రన్దం పుంసా బహ్వస్రు రాఘవ । తద్ భోగజాలం త్యజతా మనసా రోదనం కృతమ్
ఓ రాఘవా! మనిషి గట్టిగా ఏడ్చడం, పెద్దగా అరవడం, ఎన్నో కన్నీళ్లు కార్చడం—ఇవి అన్నీ మనస్సు అనుభవాల వలయాన్ని వదిలేటప్పుడు కలిగే దుఃఖమే.
అర్ధప్రాప్తవివేకస్య న ప్రాప్తస్యామలం పదమ్ । చేతసస్ త్యజతో భోగాన్ పరితాపో భృశం భవేత్
అర్ధంగా వివేకం కలిగి, ఇంకా నిర్మలమైన స్థితిని చేరని వాడికి, మనస్సు భోగాలను వదిలిపెడితే, తీవ్రమైన బాధ కలుగుతుంది.
రుదతాఙ్గాని దృష్టాని కారుణ్యేనావబోధినా । కష్టమ్ ఏతాని సన్త్యజ్య కిం ప్రయామీతి చేతసా
దయతో జాగృతమైన వాడు, అవయవాలు ఏడుస్తున్నట్టు చూసినప్పుడు, మనస్సు 'ఇవి వదిలిపెట్టి నేను ఎక్కడికి పోతాను?' అని విచారిస్తుంది.
అర్ధప్రాప్తవివేకస్య న ప్రాప్తస్యామలం పదమ్ । చేతసస్ త్యజతో ఽఙ్గాని పరితాపో హి వర్ధతే
వివేకం పూర్తిగా రాని, నిర్మలమైన స్థితిని పొందని వాడికి, మనస్సు అవయవాలను వదిలిపెడితే, బాధ మరింత పెరుగుతుంది.
హసితం యత్ తద్ ఆనన్ది పుంసా మదవబోధతః । పరిప్రాప్తవివేకేన తత్ తుష్టం రామ చేతసా
రామా, జ్ఞాన మత్తులో పుట్టే నవ్వు, సంపూర్ణమైన వివేకం ఉన్న మనస్సుకు కలిగే సంతృప్తి.
పరిప్రాప్తవివేకస్య త్యక్తసంసారసంసృతేః । చేతసస్ త్యజతో రూపమ్ ఆనన్దో హి వివర్ధతే
పూర్తిగా వివేకం పొందినవాడు, ఈ లోక జనన మరణ చక్రాన్ని వదిలేసినవాడు, మనసు రూపాల్ని విడిచిపెడితే, ఆనందం మరింత పెరుగుతుంది.
హసతాఙ్గాని దృష్టాని పుంసా యాన్య్ ఉపహాసతః । తాని దృష్టాని మనసా విప్రలమ్భప్రదాని హి
ఒక మనిషిలో అవయవాలు నవ్వుతూ కనిపిస్తే, అవి ఎత్తిపోతు కోసం నవ్వినట్లయితే, మనసు వాటిని చూసి మోసపోతుంది.
మిథ్యావికల్పరచితైర్ విప్రలబ్ధమ్ అహం చిరమ్ । ఇత్య్ అఙ్గాన్య్ ఉపహాసేన దృష్టాని స్వాని చేతసా
తప్పు ఊహల వల్ల నేను చాలా కాలం మోసపోయాను. అందుకే, నా స్వంత అవయవాలను మనసు ఎగతాళిగా చూస్తోంది.
మనః ప్రాప్తవివేకం హి విశ్రాన్తం వితతే పదే । ప్రాక్తనీం దీనతాం ధీరం హసత్ పశ్యతి దూరతః
వివేకాన్ని పొందిన, అనంత స్థితిలో విశ్రాంతి పొందిన మనసు, తన పాత దుఃఖాన్ని దూరంగా నవ్వుతూ చూస్తుంది.
యదాసౌ సమవష్టభ్య మయా పృష్టః ప్రయత్నతః । తద్ వివేకో బలాచ్ చిత్తమ్ ఆదత్త ఇతి దర్శితమ్
నేను ఎంతో జాగ్రత్తగా అడిగినప్పుడు, ఆ వివేకం బలవంతంగా మనసును పట్టేసిందని ఇది చూపించబడింది.
యద్ అఙ్గాని విశీర్ణాని గతాన్య్ అన్తర్ధిమ్ అగ్రతః । తచ్ చిత్తేన వినార్థేచ్ఛాశ్ శామ్యన్తీతి ప్రదర్శితమ్
శరీర భాగాలు విడిపోయి కనబడకుండా పోయినప్పుడు, మనసు వస్తువులపై ఆశ లేకుండా ఉన్నప్పుడు అవి నిశ్చలమవుతాయని ఇది తెలియజేయబడింది.
సహస్రనేత్రహస్తత్వం యత్ పుంసః పరివర్ణితమ్ । తద్ అనన్తాకృతిత్వం హి చేతసః పరిదర్శితమ్
వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి చేతులు ఉన్న మనిషి గురించి చెప్పినది మనస్సు ఎన్నో రూపాలు ధరించగలదని సూచిస్తుంది.
యద్ ఆత్మని ప్రహారౌఘైః పుమాన్ ప్రహరతి స్వయమ్ । తత్ తత్కుకల్పనాఘాతైః ప్రహరత్య్ ఆత్మనో మనః
ఒకడు తనను తానే పదే పదే కొట్టుకుంటే, అది మనస్సు ఊహలో తానే తనను తానే బాధించడమే.
పలాయతే యత్ పురుషస్ స్వాత్మనః ప్రహరన్ స్వయమ్ । స్వవాసనాప్రహారేభ్యస్ తన్ మనః ప్రపలాయతే
తన స్వంత మనస్సు తన వాసనల ప్రభావం వల్ల తానే తాను కొడుతూ, తన నుండి తానే పారిపోతుంది.
స్వయం ప్రహరతి స్వాన్తం స్వయమ్ ఏవ స్వయేచ్ఛయా । పలాయతే స్వయం చైవ పశ్యాజ్ఞానవిజృమ్భితమ్
తన మనస్సును తానే తన ఇష్టంతో కొడుతూ, తానే తిరిగి పారిపోతున్నాడు. ఇదే అజ్ఞానం ఎలా ప్రబలుతోంది చూడండి.
స్వవాసనోపతప్తాని సర్వాణ్య్ ఏవ మనాంసి హి । స్వయమ్ ఏవ పలాయన్తే గన్తుమ్ ఉత్కాని తత్ పదమ్
తమ వాసనల వల్ల కాలిపోయిన అన్ని మనస్సులు, ఆ స్థితిని చేరాలని తానే తాము పరితపించి పారిపోతుంటాయి.
యద్ ఇదం వితతం దుఃఖం తత్ తనోతి స్వయం మనః । స్వయమ్ ఏవాతిఖిన్నాత్మ పునస్ తస్మాత్ పలాయతే
ఈ విస్తృతమైన బాధను మనస్సే సృష్టిస్తుంది. ఆత్మ ఎక్కువగా బాధపడినప్పుడు, దానినుండి మళ్లీ తానే పారిపోతుంది.
సఙ్కల్పవాసనాజాలే స్వయమ్ ఆయాతి బన్ధనమ్ । మనో లాలామయైర్ వాలైః కోశకారక్రిమిర్ యథా
మనసు తన కోరికలు, అలవాట్ల వలలో చిక్కుకుని, తానే తాను బంధించుకుంటుంది. ఇది, పట్టు పురుగు తన ఊహలతో నూలు వంపి, తానే తాను గూటిలో బందిపడినట్టు.
యథానర్థమ్ అవాప్నోతి తథా క్రీడతి చఞ్చలమ్ । భావి దుఃఖమ్ అపశ్యన్ స్వం దుర్లీలాభిర్ ఇవార్భకః
ఒక చంచలమైన పిల్లవాడు, ముందు జరిగే బాధను తెలియక, ఆటలాడుతూ అపాయంలో పడినట్టు, మనసు కూడా తనకే కష్టాలు కలిగించే ఆటలతో మునిగిపోతుంది.
అపశ్యన్ కాష్ఠరన్ధ్రస్థవృషణాక్రమణం యథా । కీలోత్పాటీ కపిర్ దుఃఖమ్ ఏతీదం హి మనస్ తథా
ఒక కోతి, చెక్కలో రంధ్రంలో తన వృషణాలు ఇరుక్కుపోయినదాన్ని గమనించకుండా, బలంగా లాగుతూ తానే తాను బాధపెట్టినట్టు, మనసు కూడా తనే తనకు బాధను తెచ్చుకుంటుంది.