కాసౌ మహాటవీ బ్రహ్మన్ కదా దృష్టా కథం మయా । కే చ తే పురుషాస్ తత్ర కిం తత్ కర్తుం కృతోద్యమాః
బ్రహ్మన్, ఆ గొప్ప అటవీ ఏది? నేను దాన్ని ఎప్పుడు, ఎలా చూశాను? అక్కడ ఉన్న వారు ఎవరు? వారు ఏమి చేయాలని ప్రయత్నిస్తున్నారు?
రఘునాథ మహాబాహో శృణు వక్ష్యామి తే ఽఖిలమ్ । న సా మహాటవీ నామ దూరే నైవ చ తే నరాః
ఓ రఘునాథా, బలవంతుడవు కదా, విను, నేను నీకు అన్నీ వివరంగా చెబుతాను. ఆ గొప్ప అడవి నీకు దూరంగా లేదు, అక్కడ ఉన్న వారు కూడా నీకు దూరంగా లేరు.
యేయం సంసారపదవీ గమ్భీరాసారకోటరా । తాం త్వం శూన్యాం వికారాఢ్యాం విద్ధి రామ మహాటవీమ్
ఈ లోకజీవిత మార్గమే లోతుగా, వెలితిగా, మార్పులతో నిండినదిగా ఉంది. రామా, ఈ మార్గాన్నే ఆ గొప్ప అడవిగా తెలుసుకో.
విచారాలోకలభ్యేన యదైకేనైవ వస్తునా । పూర్ణా నాన్యేన సంయుక్తా కేవలైవ తదైవ సా
ఆ అడవి విచారణ వెలుతురు ద్వారా తెలుసుకోగలిగే ఒక్కటే వస్తువుతో నిండిపోయి ఉంటుంది. మరే ఇతర వస్తువుతో కలిసిపోలేదు, అది ఒక్కటే అక్కడ ఉంటుంది.
తత్ర యే తే మహాకారాః పురుషాః ప్రసరన్తి హి । మనాంసి తాని విద్ధి త్వం దుఃఖే నిపతితాన్య్ అలమ్
ఆ అడవిలో సంచరిస్తున్న ఆ మహాబలవంతులు ఎవరో తెలుసా? అవే మనస్సులు, అవి బాధలో పడిపోయి అక్కడ తిరుగుతున్నాయి.
ద్రష్టా యో ఽయమ్ అహం తేషాం సవివేకో మహామతే । వివేకేన మయా తాని దృష్టాన్య్ అన్యాని రాఘవ
ఓ మహామతీ, నేను ఈ విషయాలన్నింటినీ వివేకంతో చూడగలిగే సాక్షిని. రాఘవా, నా వివేకంతోనే నేను వాటిని, ఇంకా ఇతర విషయాలను కూడా చూచాను.
మయా తాన్య్ ఏవ బుధ్యన్తే వివేకేన మనాంసి హి । సతతం స్వప్రకాశేన కమలానీవ భానునా
ఈ మనస్సులను నేను కేవలం నా వివేకంతోనే గ్రహించగలను. ఎప్పుడూ సూర్యుని వెలుతురులో కమలాలు వెలుగులో కనిపించునట్లు, అవి నాకు స్పష్టంగా తెలుస్తాయి.
మత్ప్రబోధం సమాసాద్య మత్ప్రసాదాన్ మహామతే । మనాంసి కానిచిత్ తాని గతాన్య్ ఉపశమాత్ పరమ్
నా జ్ఞానం పొందిన తరువాత, నా అనుగ్రహంతో, ఓ మహామతీ, వాటిలో కొన్ని మనస్సులు పరమశాంతిని పొందాయి, పూర్తిగా నశించిపోయాయి.
కానిచిన్ నాభినన్దన్తి మాం వివేకం విమోహతః । మత్తిరస్కారవశతః కూపేష్వ్ ఏవ పతన్త్య్ ఉత
వాటిలో కొన్ని నా వివేకాన్ని, అంటే నన్ను, మాయ వల్ల అంగీకరించవు. నా నిరాకరణ కారణంగా, అవి నిజంగా లోతైన గుంతల్లో పడిపోతాయి.
యే తే ఽన్ధకూపా గహనా నరకాస్ తే రఘూద్వహ । మనాంసి తాని తేష్వ్ అన్తర్ నిపతన్త్య్ ఉత్పతన్తి చ
రఘువంశ సంతానుడా, ఆ లోతైన, చీకటి గుహలు నరకాలు అని పిలుస్తారు. మనస్సులు వాటిలో పడిపోతూ, మళ్లీ పైకి వస్తూ ఉంటాయి.
యత్ తత్ కరఞ్జగహనం తత్ కలత్రరసం విదుః । దుఃఖకణ్టకసమ్బాధం మానుష్యం త్రివిధైషణమ్
కరంజ వనాన్ని అనేది ఇంద్రియ సుఖాల రుచి అని అంటారు. మానవ జన్మం బాధల కంటెపుల మధ్య చిక్కుకుని, మూడు రకాల ఆశలతో నడుస్తూ ఉంటుంది.
కరఞ్జగహనం యాని ప్రవిష్టాని మనాంసి తు । మానుష్యే తాని జాతాని తత్రైకరసికాని చ
కరంజ వనంలోకి ప్రవేశించిన మనస్సులు అక్కడ మానవులుగా జన్మిస్తాయి. అవి అక్కడ ఒక్కటే రుచిలో లీనమై ఉంటాయి.
కదలీకాననం యత్ తచ్ ఛశాఙ్కకరశీతలమ్ । తన్ మనోహ్లాదనకరం స్వర్గం విద్ధి రఘూద్వహ
చంద్రుని కిరణాలతో చల్లగా ఉండే అరటి తోటను మనస్సుకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే స్వర్గంగా తెలుసుకో రఘువంశ సంతానుడా.
కదలీకాననం యాని సమ్ప్రవిష్టాని తాని తు । స్వర్గైకరసికాని త్వం మనాంసి జ్ఞాతుమ్ అర్హసి
ఓ రామా, అరటి తోటలో ఏదైనా లోపలికి వెళ్ళితే అది అందులోనే కలిసిపోతుంది కదా. అలాగే, పరలోక సుఖాల్లో మాత్రమే మునిగిపోయిన మనస్సులు కూడా అంతే స్వభావం కలవిగా నీవు తెలుసుకో.
ప్రవిష్టాన్య్ అన్ధకూపాన్తర్ నిర్గతాని న యాని తు । మహాపాతకయుక్తాని తాని చిత్తాని రాఘవ
ఓ రాఘవా, లోతైన చీకటి గుహలోకి ప్రవేశించి బయటకు రాని మనస్సులు, పెద్దపెద్ద పాపాలతో కూడినవిగా ఉంటాయి.
కరఞ్జవనయాతాని నిర్గతాని న యాని తు । తాని మానుష్యజాతాని చిత్తాని రఘునన్దన
ఓ రఘునందనా, కరంజ తోటలోకి ప్రవేశించి బయటకు రాని మనస్సులు, అవే మానవ జాతికి చెందినవిగా ఉంటాయి.
కానిచిత్ సమ్ప్రబుద్ధాని తత్ర ముక్తాని బన్ధనాత్ । కానిచిద్ బహురూపాణి యోనేర్ యోనిం విశన్తి హి
వాటిలో కొన్ని అక్కడే మేలుకుని బంధనాల నుంచి విముక్తమవుతాయి; మరికొన్ని అనేక రూపాలు ధరించి ఒక గర్భం నుంచి మరో గర్భంలోకి ప్రవేశిస్తాయి.
కానిచిత్ పుణ్యపూతేన తపసా దారుణాత్మనా । ధారయన్తి శరీరాణి సంస్థితాన్య్ ఉచితాన్య్ చ
కొంతమంది కఠినమైన స్వభావం ఉన్నా, పుణ్యఫలంగా చేసిన తపస్సుతో పవిత్రులై, స్థిరంగా ఉండే, తగిన శరీరాలను ధరిస్తున్నారు.
యైర్ అహం పుమ్భిర్ అబుధైర్ దుర్ద్విజేతి తిరస్కృతః । తైర్ మనోభిర్ అనాత్మజ్ఞైస్ స్వవివేకతిరస్కృతః
నన్ను చెడ్డవాడని అనవసరంగా తిరస్కరించిన అవివేకులు, ఆత్మజ్ఞానం లేని వారి మనస్సు, తమ స్వంత వివేచనను కూడా వదిలేసింది.
త్వయా దృష్టో వినష్టో ఽస్మి శత్రుర్ మే త్వమ్ ఇతి ద్రుతమ్ । యద్ ఉక్తం తద్ ధి చిత్తేన గలతా పరిదేవితమ్
'నీవు నన్ను నాశనం చేశావు, నువ్వే నా శత్రువు' అని మనస్సు తొందరగా చెప్పిన మాటలు—allవీ మనస్సు క్రమంగా క్షీణిస్తూ బాధతో పలికినవే.
రుదితం యన్ మహాక్రన్దం పుంసా బహ్వస్రు రాఘవ । తద్ భోగజాలం త్యజతా మనసా రోదనం కృతమ్
ఓ రాఘవా! మనిషి గట్టిగా ఏడ్చడం, పెద్దగా అరవడం, ఎన్నో కన్నీళ్లు కార్చడం—ఇవి అన్నీ మనస్సు అనుభవాల వలయాన్ని వదిలేటప్పుడు కలిగే దుఃఖమే.
అర్ధప్రాప్తవివేకస్య న ప్రాప్తస్యామలం పదమ్ । చేతసస్ త్యజతో భోగాన్ పరితాపో భృశం భవేత్
అర్ధంగా వివేకం కలిగి, ఇంకా నిర్మలమైన స్థితిని చేరని వాడికి, మనస్సు భోగాలను వదిలిపెడితే, తీవ్రమైన బాధ కలుగుతుంది.
రుదతాఙ్గాని దృష్టాని కారుణ్యేనావబోధినా । కష్టమ్ ఏతాని సన్త్యజ్య కిం ప్రయామీతి చేతసా
దయతో జాగృతమైన వాడు, అవయవాలు ఏడుస్తున్నట్టు చూసినప్పుడు, మనస్సు 'ఇవి వదిలిపెట్టి నేను ఎక్కడికి పోతాను?' అని విచారిస్తుంది.
అర్ధప్రాప్తవివేకస్య న ప్రాప్తస్యామలం పదమ్ । చేతసస్ త్యజతో ఽఙ్గాని పరితాపో హి వర్ధతే
వివేకం పూర్తిగా రాని, నిర్మలమైన స్థితిని పొందని వాడికి, మనస్సు అవయవాలను వదిలిపెడితే, బాధ మరింత పెరుగుతుంది.
హసితం యత్ తద్ ఆనన్ది పుంసా మదవబోధతః । పరిప్రాప్తవివేకేన తత్ తుష్టం రామ చేతసా
రామా, జ్ఞాన మత్తులో పుట్టే నవ్వు, సంపూర్ణమైన వివేకం ఉన్న మనస్సుకు కలిగే సంతృప్తి.
పరిప్రాప్తవివేకస్య త్యక్తసంసారసంసృతేః । చేతసస్ త్యజతో రూపమ్ ఆనన్దో హి వివర్ధతే
పూర్తిగా వివేకం పొందినవాడు, ఈ లోక జనన మరణ చక్రాన్ని వదిలేసినవాడు, మనసు రూపాల్ని విడిచిపెడితే, ఆనందం మరింత పెరుగుతుంది.
హసతాఙ్గాని దృష్టాని పుంసా యాన్య్ ఉపహాసతః । తాని దృష్టాని మనసా విప్రలమ్భప్రదాని హి
ఒక మనిషిలో అవయవాలు నవ్వుతూ కనిపిస్తే, అవి ఎత్తిపోతు కోసం నవ్వినట్లయితే, మనసు వాటిని చూసి మోసపోతుంది.
మిథ్యావికల్పరచితైర్ విప్రలబ్ధమ్ అహం చిరమ్ । ఇత్య్ అఙ్గాన్య్ ఉపహాసేన దృష్టాని స్వాని చేతసా
తప్పు ఊహల వల్ల నేను చాలా కాలం మోసపోయాను. అందుకే, నా స్వంత అవయవాలను మనసు ఎగతాళిగా చూస్తోంది.
మనః ప్రాప్తవివేకం హి విశ్రాన్తం వితతే పదే । ప్రాక్తనీం దీనతాం ధీరం హసత్ పశ్యతి దూరతః
వివేకాన్ని పొందిన, అనంత స్థితిలో విశ్రాంతి పొందిన మనసు, తన పాత దుఃఖాన్ని దూరంగా నవ్వుతూ చూస్తుంది.
యదాసౌ సమవష్టభ్య మయా పృష్టః ప్రయత్నతః । తద్ వివేకో బలాచ్ చిత్తమ్ ఆదత్త ఇతి దర్శితమ్
నేను ఎంతో జాగ్రత్తగా అడిగినప్పుడు, ఆ వివేకం బలవంతంగా మనసును పట్టేసిందని ఇది చూపించబడింది.