అథాహమ్ ఉద్యతో గన్తుం దృష్టవాన్ పురుషం పునః । తాదృశం తాదృశాచారం ప్రయతన్తం తథైవ చ
అప్పుడే నేను వెళ్లిపోవాలని ఉద్దేశించినప్పుడు, ఆ మనిషిని మళ్లీ చూశాను. అతను మునుపటిలాగే, అదే విధంగా ప్రవర్తిస్తూ, అదే ప్రయత్నాల్లో ఉన్నాడు.
అవష్టభ్య తథైవాశు తస్య ప్రోక్తం పునర్ మయా । తథైవోత్పలపత్రాక్ష నాసౌ తద్ అవబుద్ధవాన్
నేను వెంటనే అతని దగ్గరకు వెళ్లి మళ్లీ అదే విధంగా మాట్లాడాను. కానీ, కమలనయనా! అతను ఏమాత్రం అర్థం చేసుకోలేదు.
కేవలం మామ్ అసౌ మూఢో నైవ జానామి కిఞ్చన । ఆః పాప దుర్ద్విజేత్య్ ఉక్త్వా స్వవ్యాపారపారో యయౌ
ఆ మూర్ఖుడు నన్ను చూసి, 'నాకు ఏమీ తెలియదు. అహ్, పాపి, చెడ్డ బ్రాహ్మణా!' అని చెప్పి, తన పనుల్లో తానే మునిగిపోయి వెళ్లిపోయాడు.
అథ తస్మిన్ మహారణ్యే తథా విహరతా మయా । బహవస్ తాదృశా దృష్టాః పురుషా దోషకారిణః
ఆ విస్తారమైన అడవిలో నేను తిరుగుతూ ఉండగా, అటువంటి అనేక మంది దుర్మార్గులు నా కంట కనిపించారు.
మత్పృష్టాః కేచిద్ ఆయాన్తి స్వప్నసమ్భ్రమవచ్ ఛమమ్ । మదుక్తం నాభినన్దన్తి కేచిచ్ ఛ్వవిరుతం యథా
వారిలో కొందరు నేను అడిగితే, కలలో ఉన్నట్టు అయోమయంగా వచ్చి, తర్వాత నిశ్చలంగా పోయారు. మరికొందరు నా మాటలను శ్రద్ధగా వినలేదు, కుక్కలు అరుపును పట్టించుకోని విధంగా.
వినిపత్యాన్ధకూపేభ్యః కేచిన్ న ప్రోత్థితాః పునః । కదలీషణ్డకాత్ కేచిచ్ చిరేణాపి న నిర్గతాః
కొంతమంది చీకటి గుంతల్లో పడిపోయి, మళ్లీ బయటపడలేదు. మరికొందరు అరటి చెట్ల పొదల్లో చిక్కుకుని, ఎంతకాలమైనా బయటకు రాలేకపోయారు.
కేచిద్ అన్తర్హితాస్ స్ఫారే కరఞ్జవనకుఞ్జకే । న క్వచిత్ స్థితిమ్ ఆయాన్తి కేచిద్ భ్రమపరాయణాః
కొంతమంది ఘనమైన కరంజ చెట్ల పొదల్లో కనిపించకుండా పోయారు, ఎక్కడా స్థిరపడలేదు. మరికొందరు దారిలేని సంచారంలో మునిగిపోయారు.
ఏవంవిధా సా వితతా రఘూద్వహ మహాటవీ । అద్యాపి విద్యతే యస్యామ్ ఇత్థం తే పురుషాస్ స్థితాః
రఘువంశశ్రేష్ఠుడా, ఆ విస్తారమైన అటవీ ఇప్పటికీ ఉంది. అందులో ప్రజలు ఇంతవరకు ఇలానే జీవిస్తున్నారు.
సా చ దృష్టాటవీ రామ త్వయేహ వ్యవహారిణా । బాల్యాత్ తు బుద్ధితత్త్వస్య న త్వం స్మరసి రాఘవ
రామా, నీవు ఈ లోకంలో వ్యవహారాలు చేస్తూ ఆ అటవీని చూశావు. కానీ చిన్నప్పట్లో నీకు జ్ఞానం పరిపక్వం కాలేదు కాబట్టి, రాఘవా, అది నీకు గుర్తు లేదు.
సా భీషణా వివిధసఙ్కటసఙ్కటాఙ్గీ ఘోరాటవీ ఘనతమోగహనా చ లోకైః । ఆగత్య నిర్వృతిమ్ అబుద్ధిహతైర్ న తజ్జ్ఞైర్ ఆసేవ్యతే కుసుమగుల్మకవాటికేవ
ఆ అటవీ భయంకరంగా, అనేక ప్రమాదాలతో నిండినది, మబ్బు ముసిరిన చీకటిలో మునిగిపోయినది. జ్ఞానులు ఆ అటవీ వైపు పోరారు; అజ్ఞానంతో ఉన్నవారు మాత్రమే అక్కడికి వెళ్తారు. అది పుష్పాలతో నిండిన తోటను జ్ఞానులు పట్టించుకోని విధంగా ఉంటుంది.
కాసౌ మహాటవీ బ్రహ్మన్ కదా దృష్టా కథం మయా । కే చ తే పురుషాస్ తత్ర కిం తత్ కర్తుం కృతోద్యమాః
బ్రహ్మన్, ఆ గొప్ప అటవీ ఏది? నేను దాన్ని ఎప్పుడు, ఎలా చూశాను? అక్కడ ఉన్న వారు ఎవరు? వారు ఏమి చేయాలని ప్రయత్నిస్తున్నారు?
రఘునాథ మహాబాహో శృణు వక్ష్యామి తే ఽఖిలమ్ । న సా మహాటవీ నామ దూరే నైవ చ తే నరాః
ఓ రఘునాథా, బలవంతుడవు కదా, విను, నేను నీకు అన్నీ వివరంగా చెబుతాను. ఆ గొప్ప అడవి నీకు దూరంగా లేదు, అక్కడ ఉన్న వారు కూడా నీకు దూరంగా లేరు.
యేయం సంసారపదవీ గమ్భీరాసారకోటరా । తాం త్వం శూన్యాం వికారాఢ్యాం విద్ధి రామ మహాటవీమ్
ఈ లోకజీవిత మార్గమే లోతుగా, వెలితిగా, మార్పులతో నిండినదిగా ఉంది. రామా, ఈ మార్గాన్నే ఆ గొప్ప అడవిగా తెలుసుకో.
విచారాలోకలభ్యేన యదైకేనైవ వస్తునా । పూర్ణా నాన్యేన సంయుక్తా కేవలైవ తదైవ సా
ఆ అడవి విచారణ వెలుతురు ద్వారా తెలుసుకోగలిగే ఒక్కటే వస్తువుతో నిండిపోయి ఉంటుంది. మరే ఇతర వస్తువుతో కలిసిపోలేదు, అది ఒక్కటే అక్కడ ఉంటుంది.
తత్ర యే తే మహాకారాః పురుషాః ప్రసరన్తి హి । మనాంసి తాని విద్ధి త్వం దుఃఖే నిపతితాన్య్ అలమ్
ఆ అడవిలో సంచరిస్తున్న ఆ మహాబలవంతులు ఎవరో తెలుసా? అవే మనస్సులు, అవి బాధలో పడిపోయి అక్కడ తిరుగుతున్నాయి.
ద్రష్టా యో ఽయమ్ అహం తేషాం సవివేకో మహామతే । వివేకేన మయా తాని దృష్టాన్య్ అన్యాని రాఘవ
ఓ మహామతీ, నేను ఈ విషయాలన్నింటినీ వివేకంతో చూడగలిగే సాక్షిని. రాఘవా, నా వివేకంతోనే నేను వాటిని, ఇంకా ఇతర విషయాలను కూడా చూచాను.
మయా తాన్య్ ఏవ బుధ్యన్తే వివేకేన మనాంసి హి । సతతం స్వప్రకాశేన కమలానీవ భానునా
ఈ మనస్సులను నేను కేవలం నా వివేకంతోనే గ్రహించగలను. ఎప్పుడూ సూర్యుని వెలుతురులో కమలాలు వెలుగులో కనిపించునట్లు, అవి నాకు స్పష్టంగా తెలుస్తాయి.
మత్ప్రబోధం సమాసాద్య మత్ప్రసాదాన్ మహామతే । మనాంసి కానిచిత్ తాని గతాన్య్ ఉపశమాత్ పరమ్
నా జ్ఞానం పొందిన తరువాత, నా అనుగ్రహంతో, ఓ మహామతీ, వాటిలో కొన్ని మనస్సులు పరమశాంతిని పొందాయి, పూర్తిగా నశించిపోయాయి.
కానిచిన్ నాభినన్దన్తి మాం వివేకం విమోహతః । మత్తిరస్కారవశతః కూపేష్వ్ ఏవ పతన్త్య్ ఉత
వాటిలో కొన్ని నా వివేకాన్ని, అంటే నన్ను, మాయ వల్ల అంగీకరించవు. నా నిరాకరణ కారణంగా, అవి నిజంగా లోతైన గుంతల్లో పడిపోతాయి.
యే తే ఽన్ధకూపా గహనా నరకాస్ తే రఘూద్వహ । మనాంసి తాని తేష్వ్ అన్తర్ నిపతన్త్య్ ఉత్పతన్తి చ
రఘువంశ సంతానుడా, ఆ లోతైన, చీకటి గుహలు నరకాలు అని పిలుస్తారు. మనస్సులు వాటిలో పడిపోతూ, మళ్లీ పైకి వస్తూ ఉంటాయి.
యత్ తత్ కరఞ్జగహనం తత్ కలత్రరసం విదుః । దుఃఖకణ్టకసమ్బాధం మానుష్యం త్రివిధైషణమ్
కరంజ వనాన్ని అనేది ఇంద్రియ సుఖాల రుచి అని అంటారు. మానవ జన్మం బాధల కంటెపుల మధ్య చిక్కుకుని, మూడు రకాల ఆశలతో నడుస్తూ ఉంటుంది.
కరఞ్జగహనం యాని ప్రవిష్టాని మనాంసి తు । మానుష్యే తాని జాతాని తత్రైకరసికాని చ
కరంజ వనంలోకి ప్రవేశించిన మనస్సులు అక్కడ మానవులుగా జన్మిస్తాయి. అవి అక్కడ ఒక్కటే రుచిలో లీనమై ఉంటాయి.
కదలీకాననం యత్ తచ్ ఛశాఙ్కకరశీతలమ్ । తన్ మనోహ్లాదనకరం స్వర్గం విద్ధి రఘూద్వహ
చంద్రుని కిరణాలతో చల్లగా ఉండే అరటి తోటను మనస్సుకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే స్వర్గంగా తెలుసుకో రఘువంశ సంతానుడా.
కదలీకాననం యాని సమ్ప్రవిష్టాని తాని తు । స్వర్గైకరసికాని త్వం మనాంసి జ్ఞాతుమ్ అర్హసి
ఓ రామా, అరటి తోటలో ఏదైనా లోపలికి వెళ్ళితే అది అందులోనే కలిసిపోతుంది కదా. అలాగే, పరలోక సుఖాల్లో మాత్రమే మునిగిపోయిన మనస్సులు కూడా అంతే స్వభావం కలవిగా నీవు తెలుసుకో.
ప్రవిష్టాన్య్ అన్ధకూపాన్తర్ నిర్గతాని న యాని తు । మహాపాతకయుక్తాని తాని చిత్తాని రాఘవ
ఓ రాఘవా, లోతైన చీకటి గుహలోకి ప్రవేశించి బయటకు రాని మనస్సులు, పెద్దపెద్ద పాపాలతో కూడినవిగా ఉంటాయి.
కరఞ్జవనయాతాని నిర్గతాని న యాని తు । తాని మానుష్యజాతాని చిత్తాని రఘునన్దన
ఓ రఘునందనా, కరంజ తోటలోకి ప్రవేశించి బయటకు రాని మనస్సులు, అవే మానవ జాతికి చెందినవిగా ఉంటాయి.
కానిచిత్ సమ్ప్రబుద్ధాని తత్ర ముక్తాని బన్ధనాత్ । కానిచిద్ బహురూపాణి యోనేర్ యోనిం విశన్తి హి
వాటిలో కొన్ని అక్కడే మేలుకుని బంధనాల నుంచి విముక్తమవుతాయి; మరికొన్ని అనేక రూపాలు ధరించి ఒక గర్భం నుంచి మరో గర్భంలోకి ప్రవేశిస్తాయి.
కానిచిత్ పుణ్యపూతేన తపసా దారుణాత్మనా । ధారయన్తి శరీరాణి సంస్థితాన్య్ ఉచితాన్య్ చ
కొంతమంది కఠినమైన స్వభావం ఉన్నా, పుణ్యఫలంగా చేసిన తపస్సుతో పవిత్రులై, స్థిరంగా ఉండే, తగిన శరీరాలను ధరిస్తున్నారు.
యైర్ అహం పుమ్భిర్ అబుధైర్ దుర్ద్విజేతి తిరస్కృతః । తైర్ మనోభిర్ అనాత్మజ్ఞైస్ స్వవివేకతిరస్కృతః
నన్ను చెడ్డవాడని అనవసరంగా తిరస్కరించిన అవివేకులు, ఆత్మజ్ఞానం లేని వారి మనస్సు, తమ స్వంత వివేచనను కూడా వదిలేసింది.
త్వయా దృష్టో వినష్టో ఽస్మి శత్రుర్ మే త్వమ్ ఇతి ద్రుతమ్ । యద్ ఉక్తం తద్ ధి చిత్తేన గలతా పరిదేవితమ్
'నీవు నన్ను నాశనం చేశావు, నువ్వే నా శత్రువు' అని మనస్సు తొందరగా చెప్పిన మాటలు—allవీ మనస్సు క్రమంగా క్షీణిస్తూ బాధతో పలికినవే.