మనోనామ్ని పరిక్షీణే కర్మణ్య్ అహితసమ్భ్రమే । ముక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే జన్తుః పునర్ నామ న జాయతే
మనస్సు అనే దాని ప్రభావం పూర్తిగా తగ్గిపోయి, దుష్ఫలితాలను కలిగించే చర్యలు ఆగిపోయినప్పుడు, ఆ జీవుడు ముక్తుడని అంటారు. అతడు ఇక మళ్లీ జన్మించడు.
భగవాన్ భవతా ప్రోక్తా జాతయస్ త్రివిధా నృణామ్ । ప్రథమం కారణం తాసాం మనస్ సదసదాత్మకమ్
భగవంతుడా, మీరు మానవుల్లో మూడు రకాల జననాల గురించి చెప్పారు. వాటికి ప్రధాన కారణం మనస్సే. అది ఉన్నదీ, లేనిదీ అయిన స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
తత్ కథం శుద్ధచిన్నామ్నస్ తత్త్వాచ్ ఛుద్ధివివర్జితమ్ । ఉత్థితం స్ఫారతాం యాతం జగచ్చిత్రకరం మనః
ఆ మనస్సు, శుద్ధమైన చైతన్యమని పిలవబడే అది, మలినతలేని అది, ఎలా ఉద్భవించి, విస్తరించి, ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించిందో చెప్పండి.
ఆకాశా హి త్రయో నామ విద్యన్తే వితతాన్తరాః । చిత్తాకాశశ్ చిదాకాశో భూతాకాశస్ తృతీయకః
ఈ జగత్తులో మూడు రకాల ఆకాశాలు ఉన్నాయి. అవి వేరువేరు, విస్తృతంగా ఉన్నాయి. అవి మనస్సు ఆకాశం, చైతన్య ఆకాశం, మూలభూత ఆకాశం.
ఏతే హి సర్వసామాన్యాస్ సర్వత్రైవ వ్యవస్థితాః । శుద్ధచిత్తత్త్వశక్త్యా తు లబ్ధసత్తైకతాం గతాః
ఈ మూడు ఆకాశాలు అన్నింటికీ సాధారణంగా ఉన్నాయి, ఎక్కడైనా ఉన్నాయి. శుద్ధమైన చైతన్యశక్తి వల్ల ఇవి ఒకే సత్తగా కలిసిపోతాయి.
సబాహ్యాభ్యన్తరస్థో యో వేత్తా సత్తావబోధకః । వ్యాపీ సమస్తభూతానాం చిదాకాశస్ స ఉచ్యతే
అది లోపల కూడా, బయట కూడా ఉండి, అన్నిటిని తెలిసికొనే వాడు, జీవనాన్ని వెలుగులోకి తెచ్చేది, సమస్త జీవుల్లో వ్యాపించి ఉన్నది — దీనినే 'చైతన్య ఆకాశం' అంటారు.
సర్వభూతహితస్ స్రష్టా యః కలాకలనాత్మకః । యేనేదమ్ ఆతతం సర్వం చిత్తాకాశస్ స ఉచ్యతే
అన్ని జీవులకు మేలు చేసేది, సృష్టికర్త, కాలం మరియు ఆలోచనల రూపంగా ఉండి, దీనివల్ల ఈ జగత్తంతా వ్యాపించిందని — దీనినే 'మనస్సు ఆకాశం' అంటారు.
దశదిఙ్మణ్డలాభోగైర్ అవ్యుచ్ఛిన్నవపుర్ హి యః । భూతాత్మా సో ఽయమ్ ఆకాశః పవనాబ్దాదిసంశ్రయః
పది దిశల్లో విస్తరించి, ఎక్కడా విడిపోని రూపంతో ఉండి, భూతాల సారంగా, గాలి, నీరు మొదలైన వాటికి ఆధారంగా ఉన్నదే — ఇదే 'భూతాకాశం'.
ఆకాశచిత్తాకాశౌ ద్వౌ చిదాకాశవశోద్భవౌ । చిత్ కారణం హి సర్వస్య కార్యౌఘస్య దినం యథా
మనస్సు ఆకాశం, భూతాకాశం రెండూ కూడా చైతన్య ఆకాశం ప్రభావంతోనే ఉద్భవిస్తాయి. ఎందుకంటే, అన్ని ఫలితాలకు కారణం చైతన్యమే, ఒక విధంగా రోజు ఉన్నప్పుడు అన్ని పనులు జరుగుతాయనేలా.
జడో ఽస్మి న జడో ఽస్మీతి నిశ్చయో మలినశ్ చితః । యస్ తద్ ఏవ మనో విద్ధి తేనాకాశాది భావ్యతే
నేను మూర్ఖుడినని, కాదు మూర్ఖుడిననని సందేహపడే మనస్సు మలినంగా ఉంటుంది. ఆ మనస్సే ఆకాశం మొదలైన భూతాలను కల్పిస్తుంది అని తెలుసుకో.
అప్రబుద్ధాత్మవిషయమ్ ఆకాశత్రయకల్పనా । కల్ప్యతే హ్య్ ఉపదేశార్థం ప్రబుద్ధవిషయం న తు
ఆత్మజ్ఞానం లేని వారికి బోధించేందుకు మాత్రమే మూడు రకాల ఆకాశాల కల్పన చెప్తారు; జ్ఞానులు అయితే అలాంటి కల్పన అవసరం లేదు.
ఏకమ్ ఏవ పరం బ్రహ్మ సర్వం సర్వావపూరకమ్ । ప్రబుద్ధం విమలం నిత్యం కలాకలనవర్జితమ్
ఒక్క పరబ్రహ్మమే అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి, శుద్ధంగా, నిత్యంగా, ఏ విభాగాలూ లేని రూపంలో ఉంటుంది.
ద్వైతాద్వైతసముద్భేదైర్ వాక్యసన్దర్భగర్భితైః । ఉపదిశ్యత ఏవాజ్ఞో న ప్రబుద్ధః కథఞ్చన
ద్వైతం, అద్వైతం అనే భావాలతో కూడిన ఉపదేశాలు అజ్ఞానులకు మాత్రమే చెప్పబడతాయి; జ్ఞానులకు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ అవి అవసరం ఉండవు.
యావద్ రామాప్రబుద్ధత్వమ్ ఆకాశత్రయకల్పనా । తావద్ ఏవావబోధార్థం మయా త ఉపదిశ్యతే
ఓ రామా, నీవు పూర్తిగా జ్ఞానోదయం పొందే వరకు, ఆ మూడు రకాల ఆకాశాల భావనను నీకు అర్థం కావడానికి నేను చెప్పుతున్నాను.
ఆకాశచిత్తాకాశాద్యాశ్ చిదాకాశాత్ కలఙ్కితాత్ । ప్రసూతా దావదహనాద్ యథా మరుమరీచయః
ఆకాశం, మనస్సులోని ఆకాశం మొదలైనవి మలినమైన చైతన్యంనుంచి పుట్టుకొస్తాయి; ఇవి ఎండిన మైదానంలో వేడి వల్ల మాయమయమైన నీటి ప్రతిబింబాలు పుట్టినట్లే.
చితో హి మలినం రూపం చిత్తతాం సముపాగతమ్ । త్రిజగన్తీన్ద్రజాలాని రచయత్య్ ఆకులాత్మకమ్
చైతన్యం మలినరూపాన్ని తీసుకుని మనస్సుగా మారినప్పుడు, అది మాయాజాలంలా అయోమయంతో నిండిన మూడు లోకాలను సృష్టిస్తుంది.
చిత్తత్వమ్ అస్య మలినస్య చిదాత్మకస్య తత్త్వస్య దృశ్యత ఇదం నను బోధహీనైః । శుక్తౌ యథా రజతతా న తు బోధవద్భిర్ మౌర్ఖ్యేణ బన్ధ ఇహ బోధబలేన మోక్షః
ఈ మలినమైన చైతన్యానికి మనస్సు స్వరూపం ఉన్నదని అవగాహనలేని వారు చూస్తారు; అది ముత్యపు గుళికలో వెండి ఉందని అజ్ఞానులు భావించడంలాంటిది. ఇక్కడ బంధం అజ్ఞానంతో వస్తుంది, జ్ఞానబలంతోనే విముక్తి కలుగుతుంది.
యతః కుతశ్చిద్ ఉత్పన్నం చిత్తం యత్ కిఞ్చిద్ ఏవ హి । నిత్యమ్ ఆత్మవిమోక్షాయ యతతే యత్నతో ఽనఘ
ఓ పాపరహితుడా, మనస్సు ఎక్కడ, ఎలా పుట్టినా, అది ఎప్పుడూ తన విముక్తికోసం శ్రద్ధగా ప్రయత్నిస్తూ ఉంటుంది.
అస్తి నామాతివితతా శూన్యా శాన్తాపి భీషణా । అరణ్యానీ నభో యస్యాం లక్ష్యతే కోణమాత్రకమ్
ఒక విస్తారమైన, ఖాళీగా, నిశ్శబ్దంగా ఉండే కానీ భయంకరమైన అడవి ఉందని చెబుతారు. ఆకాశంలో దానికి కనీసం ఓ మూల కూడా కనిపించదు.
తస్యామ్ ఏకో హి పురుషస్ సహస్రకరలోచనః । పర్యాకులమతిర్ భీమస్ సంస్థితో వితతాకృతిః
ఆ అడవిలో వెయ్యి చేతులు, వెయ్యి కళ్ళు ఉన్న ఒకడే మనిషి ఉన్నాడు. అతని మనస్సు చాలా కలవరంగా, అతడు భయంకరంగా, అతని రూపం విస్తృతంగా ఉంది.
సహస్రేణ స బాహూనామ్ ఆదాయ పరిఘాన్ బహూన్ । ప్రహరత్య్ ఆత్మనః పృష్ఠే స్వాత్మనైవ పలాయతే
ఆ మనిషి వెయ్యి చేతులతో అనేక గొడ్డళ్లను పట్టుకుని, తనే తన వెనుక భాగాన్ని కొడుతూ, మళ్లీ తనను తానే తప్పించుకుంటూ పరుగెడతాడు.
దృఢప్రహారైః ప్రహరన్ స్వయమ్ ఏవాత్మనాత్మని । ప్రవిద్రవతి భీతాత్మా స యోజనశతాన్య్ అపి
తనను తానే బలంగా కొడుతూ, భయంతో తన మనసే తానే వందల యోజనాలు పారిపోతుంది.
క్రన్దన్ పలాయమానో ఽసౌ గత్వా దూరమ్ ఇతస్ తతః । శ్రమవాన్ వివశాకారో విశీర్ణచరణాఙ్గకః
అతడు ఏడుస్తూ ఇక్కడ అక్కడ దూరంగా పరుగెత్తి, అలసిపోయి, చేతకాని స్థితిలో, కాళ్లు చేతులు విరిగిపోయి నేలపై కుప్పకూలిపోతాడు.
పతితో ఽవశ ఏవాశు మహత్య్ అన్ధో ఽన్ధకూపకే । కృష్ణరాత్రితమోభీమనభోగమ్భీరకోటరే
ఆత్మవశత కోల్పోయి, అతడు వెంటనే ఒక పెద్ద, చీకటి, లోతైన బావిలో పడిపోతాడు. ఆ బావి నల్ల రాత్రి చీకటితో, అజ్ఞాన గర్వంతో నిండిపోయి ఉంటుంది.
తతః కాలేన మహతా సో ఽన్ధకూపాత్ సముత్థితః । పునః ప్రహారైః ప్రహరన్ విద్రవత్య్ ఆత్మనాత్మనః
తరువాత చాలా కాలం తర్వాత, ఆ చీకటి బావిలో నుంచి అతడు బయటకు వస్తాడు. మళ్లీ తనను తానే కొడుతూ, తన నుండి తానే పారిపోతాడు.
పునర్ దూరతరం గత్వా కరఞ్జవనగుల్మకమ్ । ప్రవిష్టః కణ్టకవ్యాప్తం శలభః పావకం యథా
తర్వాత, ఇంకా దూరంగా వెళ్లి, ఆ మనిషి కరంజా చెట్ల పొదల్లోకి అడుగుపెట్టాడు. ఆ పొదలు ముల్లులతో నిండిపోయి ఉండగా, ఒక పుట్టెడు మిడత నిప్పులోకి దూకినట్టు అతను లోపలికి వెళ్లాడు.
తస్మాత్ కరఞ్జగహనాద్ వినిష్క్రమ్య క్షణాద్ ఇవ । స్వయం ప్రహారైః ప్రహరన్ విద్రవత్య్ ఆత్మనాత్మనః
ఆ కరంజా పొదల మధ్యనుండి, అతను క్షణాల్లో బయటకు వచ్చాడు. తనే తనను కొట్టుకుంటూ, తనను తానే తప్పించుకుంటూ అక్కడి నుంచి పారిపోయాడు.
పునర్ దూరతరం గత్వా తమ్ ఏవాన్ధో ఽన్ధకూపకమ్ । స సమ్ప్రవిష్టస్ త్వరయా విశీర్ణావయవాకృతిః
మళ్లీ ఇంకా దూరంగా వెళ్లి, ఆ అంధుడు అదే అంధకూపంలోకి తొందరగా దూకాడు. తొందరపడి అతని అవయవాలు చెల్లాచెదురయ్యాయి.
అన్ధకూపాత్ సముత్థాయ ప్రవిష్టః కదలీవనమ్ । పునః ప్రహారైః ప్రహరన్ విద్రవత్య్ ఆత్మనాత్మనః
ఆ అంధకూపం నుంచి బయటకి వచ్చి, అరటి చెట్ల తోటలోకి ప్రవేశించాడు. మళ్లీ తనే తనను కొట్టుకుంటూ, తనను తానే తప్పించుకుంటూ పరుగెత్తాడు.
పునర్ దూరతరం గత్వా శశాఙ్కకరశీతలమ్ । కదలీకాననం కాన్తం సమ్ప్రవిష్టో హసన్న్ ఇవ
తర్వాత మరింత దూరంగా వెళ్లి, చంద్రకాంతి లా చల్లగా ఉన్న అందమైన అరటి తోటలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ తోట కూడా నవ్వుతున్నట్టే అనిపించింది.