బ్రహ్మన్ మనస ఏవేదమ్ అత ఆడమ్బరం స్మృతమ్ । యతస్ తద్ ఏవ కర్మేతి వాక్యార్థాద్ ఉపలభ్యతే
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ ప్రపంచంలో కనిపించే అన్నీ మనస్సు వల్లే జరుగుతాయని అంటారు. శాస్త్రార్థం ప్రకారం కూడా మనస్సే కర్మ అని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
దృఢభావోపరక్తేన మనసైవోరరీకృతమ్ । మరుచణ్డాతపేనేవ భాసురావరణం వపుః
తన స్వభావంలో స్థిరంగా ఉన్న మనస్సు ద్వారానే ఈ ప్రకాశవంతమైన శరీరాన్ని స్వీకరిస్తుంది. అది ఎలాగంటే, ఎండ వేడి వల్ల మెరిసే పొర ఏర్పడినట్లు.
బ్రహ్మన్ మన్యే జగత్య్ అస్మిన్ మన ఏవాకృతిం గతమ్ । క్వచిన్ నరతయా రూఢం క్వచిత్ సురతయోదితమ్
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ లోకంలో మనస్సే వేర్వేరు రూపాలు ధరించిందని నేను భావిస్తున్నాను. అది కొన్ని సందర్భాల్లో మనిషిగా, మరికొన్ని సందర్భాల్లో దేవతగా కనిపిస్తుంది.
క్వచిద్ దైత్యతయోల్లాసి క్వచిద్ యక్షతయోత్థితమ్ । క్వచిద్ గన్ధర్వతాం ప్రాప్తం క్వచిత్ కిన్నరరూపి చ
కొన్ని సార్లు అది రాక్షసుడిగా మెరిసిపోతుంది, కొన్ని సార్లు యక్షుడిగా కనిపిస్తుంది, మరికొన్ని సార్లు గంధర్వుడి రూపం దాల్చుతుంది, ఇంకొన్ని సార్లు కిన్నరుడిగా మారుతుంది.
నానావననగాభోగపురపత్తనరూపయా । మన్యే వితతయాకృత్యా మన ఏవ విజృమ్భతే
వనాలు, కొండలు, పట్టణాలు, గ్రామాలు ఇలా ఎన్నో రూపాల్లో విస్తరించేది మనస్సే అని నేను భావిస్తున్నాను.
ఏవం స్థితే శరీరౌఘస్ తృణకాష్ఠలవోపమః । తద్విచారణయా కో ఽర్థో విచార్యం మన ఏవ నః
ఇలా చూస్తే, శరీరాలన్నీ గడ్డి, దుంగలు, ధూళి లాంటివే. దీన్ని ఆలోచిస్తే, మనం పరిశీలించాల్సింది మనస్సే తప్ప మరొకటి లేదు.
తేనేదం సర్వమ్ ఆభోగి జగద్ అత్యాకులం తతమ్ । మన్యే తద్వ్యతిరేకేణ పరమాత్మైవ శిష్యతే
అందువల్ల ఈ ప్రపంచం అంతా ఎన్నో విధాలుగా వ్యాపించి, మనస్సు ఆటగా కనిపిస్తోంది. దాని తప్ప మరొకటి మిగిలితే అది పరమాత్మ మాత్రమే.
ఆత్మా సర్వపదాతీతస్ సర్వగస్ సర్వసంశ్రయః । తత్ప్రసాదేన సంసారే మనో ధావతి వల్గతి
ఆత్మ అన్ని స్థితులను దాటి, అన్నింటిలో వ్యాపించి, అన్నింటికీ ఆధారంగా ఉంటుంది. ఆ పరమాత్మ కృపతో మనస్సు ఈ లోకంలో పరుగెత్తుతూ, ఎగిరిపడుతూ తిరుగుతుంది.
అతో మన్యే మనః కర్మ తచ్ ఛరీరేషు కారణమ్ । జాయతే మ్రియతే తద్ ధి నాత్మనీదృగ్విధో గుణః
అందువల్ల నేను అనుకుంటున్నాను, మనస్సే కార్యాలకు కారణం, శరీరాల్లో అది పనిచేస్తుంది. అది పుట్టి, మరణిస్తుంది. ఈ లక్షణాలు ఆత్మకు ఉండవు.
మన ఏవం విచారేణ మన్యే విలయమ్ ఏష్యతి । మనోవిలయమాత్రేణ తతశ్ శ్రేయో భవిష్యతి
ఇలాంటి విచారణ వల్ల మనస్సు లయమవుతుందని నేను భావిస్తున్నాను. మనస్సు లయమైనప్పుడు, అంతటి మేలే కలుగుతుంది.
మనోనామ్ని పరిక్షీణే కర్మణ్య్ అహితసమ్భ్రమే । ముక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే జన్తుః పునర్ నామ న జాయతే
మనస్సు అనే దాని ప్రభావం పూర్తిగా తగ్గిపోయి, దుష్ఫలితాలను కలిగించే చర్యలు ఆగిపోయినప్పుడు, ఆ జీవుడు ముక్తుడని అంటారు. అతడు ఇక మళ్లీ జన్మించడు.
భగవాన్ భవతా ప్రోక్తా జాతయస్ త్రివిధా నృణామ్ । ప్రథమం కారణం తాసాం మనస్ సదసదాత్మకమ్
భగవంతుడా, మీరు మానవుల్లో మూడు రకాల జననాల గురించి చెప్పారు. వాటికి ప్రధాన కారణం మనస్సే. అది ఉన్నదీ, లేనిదీ అయిన స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
తత్ కథం శుద్ధచిన్నామ్నస్ తత్త్వాచ్ ఛుద్ధివివర్జితమ్ । ఉత్థితం స్ఫారతాం యాతం జగచ్చిత్రకరం మనః
ఆ మనస్సు, శుద్ధమైన చైతన్యమని పిలవబడే అది, మలినతలేని అది, ఎలా ఉద్భవించి, విస్తరించి, ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించిందో చెప్పండి.
ఆకాశా హి త్రయో నామ విద్యన్తే వితతాన్తరాః । చిత్తాకాశశ్ చిదాకాశో భూతాకాశస్ తృతీయకః
ఈ జగత్తులో మూడు రకాల ఆకాశాలు ఉన్నాయి. అవి వేరువేరు, విస్తృతంగా ఉన్నాయి. అవి మనస్సు ఆకాశం, చైతన్య ఆకాశం, మూలభూత ఆకాశం.
ఏతే హి సర్వసామాన్యాస్ సర్వత్రైవ వ్యవస్థితాః । శుద్ధచిత్తత్త్వశక్త్యా తు లబ్ధసత్తైకతాం గతాః
ఈ మూడు ఆకాశాలు అన్నింటికీ సాధారణంగా ఉన్నాయి, ఎక్కడైనా ఉన్నాయి. శుద్ధమైన చైతన్యశక్తి వల్ల ఇవి ఒకే సత్తగా కలిసిపోతాయి.
సబాహ్యాభ్యన్తరస్థో యో వేత్తా సత్తావబోధకః । వ్యాపీ సమస్తభూతానాం చిదాకాశస్ స ఉచ్యతే
అది లోపల కూడా, బయట కూడా ఉండి, అన్నిటిని తెలిసికొనే వాడు, జీవనాన్ని వెలుగులోకి తెచ్చేది, సమస్త జీవుల్లో వ్యాపించి ఉన్నది — దీనినే 'చైతన్య ఆకాశం' అంటారు.
సర్వభూతహితస్ స్రష్టా యః కలాకలనాత్మకః । యేనేదమ్ ఆతతం సర్వం చిత్తాకాశస్ స ఉచ్యతే
అన్ని జీవులకు మేలు చేసేది, సృష్టికర్త, కాలం మరియు ఆలోచనల రూపంగా ఉండి, దీనివల్ల ఈ జగత్తంతా వ్యాపించిందని — దీనినే 'మనస్సు ఆకాశం' అంటారు.
దశదిఙ్మణ్డలాభోగైర్ అవ్యుచ్ఛిన్నవపుర్ హి యః । భూతాత్మా సో ఽయమ్ ఆకాశః పవనాబ్దాదిసంశ్రయః
పది దిశల్లో విస్తరించి, ఎక్కడా విడిపోని రూపంతో ఉండి, భూతాల సారంగా, గాలి, నీరు మొదలైన వాటికి ఆధారంగా ఉన్నదే — ఇదే 'భూతాకాశం'.
ఆకాశచిత్తాకాశౌ ద్వౌ చిదాకాశవశోద్భవౌ । చిత్ కారణం హి సర్వస్య కార్యౌఘస్య దినం యథా
మనస్సు ఆకాశం, భూతాకాశం రెండూ కూడా చైతన్య ఆకాశం ప్రభావంతోనే ఉద్భవిస్తాయి. ఎందుకంటే, అన్ని ఫలితాలకు కారణం చైతన్యమే, ఒక విధంగా రోజు ఉన్నప్పుడు అన్ని పనులు జరుగుతాయనేలా.
జడో ఽస్మి న జడో ఽస్మీతి నిశ్చయో మలినశ్ చితః । యస్ తద్ ఏవ మనో విద్ధి తేనాకాశాది భావ్యతే
నేను మూర్ఖుడినని, కాదు మూర్ఖుడిననని సందేహపడే మనస్సు మలినంగా ఉంటుంది. ఆ మనస్సే ఆకాశం మొదలైన భూతాలను కల్పిస్తుంది అని తెలుసుకో.
అప్రబుద్ధాత్మవిషయమ్ ఆకాశత్రయకల్పనా । కల్ప్యతే హ్య్ ఉపదేశార్థం ప్రబుద్ధవిషయం న తు
ఆత్మజ్ఞానం లేని వారికి బోధించేందుకు మాత్రమే మూడు రకాల ఆకాశాల కల్పన చెప్తారు; జ్ఞానులు అయితే అలాంటి కల్పన అవసరం లేదు.
ఏకమ్ ఏవ పరం బ్రహ్మ సర్వం సర్వావపూరకమ్ । ప్రబుద్ధం విమలం నిత్యం కలాకలనవర్జితమ్
ఒక్క పరబ్రహ్మమే అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి, శుద్ధంగా, నిత్యంగా, ఏ విభాగాలూ లేని రూపంలో ఉంటుంది.
ద్వైతాద్వైతసముద్భేదైర్ వాక్యసన్దర్భగర్భితైః । ఉపదిశ్యత ఏవాజ్ఞో న ప్రబుద్ధః కథఞ్చన
ద్వైతం, అద్వైతం అనే భావాలతో కూడిన ఉపదేశాలు అజ్ఞానులకు మాత్రమే చెప్పబడతాయి; జ్ఞానులకు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ అవి అవసరం ఉండవు.
యావద్ రామాప్రబుద్ధత్వమ్ ఆకాశత్రయకల్పనా । తావద్ ఏవావబోధార్థం మయా త ఉపదిశ్యతే
ఓ రామా, నీవు పూర్తిగా జ్ఞానోదయం పొందే వరకు, ఆ మూడు రకాల ఆకాశాల భావనను నీకు అర్థం కావడానికి నేను చెప్పుతున్నాను.
ఆకాశచిత్తాకాశాద్యాశ్ చిదాకాశాత్ కలఙ్కితాత్ । ప్రసూతా దావదహనాద్ యథా మరుమరీచయః
ఆకాశం, మనస్సులోని ఆకాశం మొదలైనవి మలినమైన చైతన్యంనుంచి పుట్టుకొస్తాయి; ఇవి ఎండిన మైదానంలో వేడి వల్ల మాయమయమైన నీటి ప్రతిబింబాలు పుట్టినట్లే.
చితో హి మలినం రూపం చిత్తతాం సముపాగతమ్ । త్రిజగన్తీన్ద్రజాలాని రచయత్య్ ఆకులాత్మకమ్
చైతన్యం మలినరూపాన్ని తీసుకుని మనస్సుగా మారినప్పుడు, అది మాయాజాలంలా అయోమయంతో నిండిన మూడు లోకాలను సృష్టిస్తుంది.
చిత్తత్వమ్ అస్య మలినస్య చిదాత్మకస్య తత్త్వస్య దృశ్యత ఇదం నను బోధహీనైః । శుక్తౌ యథా రజతతా న తు బోధవద్భిర్ మౌర్ఖ్యేణ బన్ధ ఇహ బోధబలేన మోక్షః
ఈ మలినమైన చైతన్యానికి మనస్సు స్వరూపం ఉన్నదని అవగాహనలేని వారు చూస్తారు; అది ముత్యపు గుళికలో వెండి ఉందని అజ్ఞానులు భావించడంలాంటిది. ఇక్కడ బంధం అజ్ఞానంతో వస్తుంది, జ్ఞానబలంతోనే విముక్తి కలుగుతుంది.
యతః కుతశ్చిద్ ఉత్పన్నం చిత్తం యత్ కిఞ్చిద్ ఏవ హి । నిత్యమ్ ఆత్మవిమోక్షాయ యతతే యత్నతో ఽనఘ
ఓ పాపరహితుడా, మనస్సు ఎక్కడ, ఎలా పుట్టినా, అది ఎప్పుడూ తన విముక్తికోసం శ్రద్ధగా ప్రయత్నిస్తూ ఉంటుంది.
అస్తి నామాతివితతా శూన్యా శాన్తాపి భీషణా । అరణ్యానీ నభో యస్యాం లక్ష్యతే కోణమాత్రకమ్
ఒక విస్తారమైన, ఖాళీగా, నిశ్శబ్దంగా ఉండే కానీ భయంకరమైన అడవి ఉందని చెబుతారు. ఆకాశంలో దానికి కనీసం ఓ మూల కూడా కనిపించదు.
తస్యామ్ ఏకో హి పురుషస్ సహస్రకరలోచనః । పర్యాకులమతిర్ భీమస్ సంస్థితో వితతాకృతిః
ఆ అడవిలో వెయ్యి చేతులు, వెయ్యి కళ్ళు ఉన్న ఒకడే మనిషి ఉన్నాడు. అతని మనస్సు చాలా కలవరంగా, అతడు భయంకరంగా, అతని రూపం విస్తృతంగా ఉంది.