మనః కారణమ్ అర్థానాం రూపాణామ్ ఇవ భాసనమ్ । చిత్తాద్ ఋతే ఽన్యద్ యద్ అస్తి తద్ అచిత్తస్య కిం జగత్
వస్తువులు కనిపించడానికి మనస్సే కారణం, ఎలా వెలుతురు వల్ల రూపాలు కనిపిస్తాయో అలాగే. మనస్సు లేకుండా, చైతన్యం లేకుండా, ఈ ప్రపంచం జడమైనవానికి ఏమిటి?
న చేతనం న చ జడం తస్మాజ్ జగతి రాఘవ । సర్వస్య భూతజాతస్య సమగ్రం ప్రవిలీయతే
ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో ఏదీ నిజంగా చైతన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు. అన్ని జీవరాశుల సమస్తమూ పూర్తిగా లయమవుతుంది.
నానాకర్మదశావేశాన్ మనో నానాభిధేయతామ్ । ఏకం విచిత్రతామ్ ఏత్య యాతి కాలో యథార్తుభిః
మనస్సు అనేక స్థితులు, క్రియల ద్వారా ఎన్నో పేర్లు పొందుతుంది. అది ఒక్కటే అయినా, కాలం ఋతువుల వల్ల ఎలా విభిన్నంగా మారుతుందో, అలాగే అనేక రూపాలు దాల్చుతుంది.
యది నామామనస్కానామ్ అహఙ్కారేన్ద్రియక్రియాః । క్షోభయన్తి శరీరం తత్ సన్తు జీవాదయః పరే
మనస్సు లేనివారిలో కూడా అహంకారం, ఇంద్రియాల క్రియలు శరీరాన్ని కలవరపెడితే, అప్పుడు జీవాది ఇతర తత్వాలు ఉండనివ్వండి.
దర్శనేషు తు యే ప్రోక్తా భేదా మనసి తర్కతః । క్వచిత్ క్వచిద్ వాదకరైర్ అపవాదకరైః కిల
మనస్సులో ఉన్న భేదాలను తర్కపరులు వివిధ దృష్టికోణాల్లో చెప్పినప్పటికీ, కొందరు వాదులు వాటిని ఒప్పుకుంటారు, మరికొందరు తిరస్కరిస్తారు.
తే రామ న విరుధ్యన్తే విశిష్యన్తే న చ క్వచిత్ । సర్వా హి శక్తయో దేవే విద్యన్తే సర్వగే యతః
ఓ రామా, ఆ శక్తులు ఒకదానికొకటి వ్యతిరేకంగా ఉండవు, ఎప్పుడూ ఒకటి మరొకదానిని మించదు. ఎందుకంటే అన్ని శక్తులు ఆ పరిపూర్ణమైన దైవంలోనే ఉన్నాయి.
యదైవం ఖలు శుద్ధాయా మనాగ్ అపి హి సంవిదః । జడేవ శక్తిర్ ఉదితా తదా వైచిత్ర్యమ్ ఆగతమ్
ఆ పవిత్రమైన జ్ఞానంలో కొద్దిగా అయినా జడశక్తి ఉద్భవించినప్పుడు, అప్పుడు వైవిధ్యం కలుగుతుంది.
ఊర్ణనాభాద్ యథా తన్తుర్ జాయతే చేతనాజ్ జడః । నిత్యం ప్రబుద్ధాత్ పరమాద్ బ్రహ్మణః ప్రకృతిస్ తథా
యెట్లా చిలుకూరి తన దారాన్ని తయారుచేసుకుంటుందో, అలాగే చైతన్యంనుంచి జడత్వం ఉద్భవిస్తుంది. అలాగే ఎప్పుడూ మేల్కొన్న పరబ్రహ్మనుంచి ప్రకృతి ఉద్భవిస్తుంది.
అవిద్యావశతశ్ చిత్రా భావనాస్ స్థితిమ్ ఆగతాః । చిత్తపర్యాయశబ్దార్థా భిన్నాస్ తేనేహ వాదినామ్
అజ్ఞానం వల్ల色色మైన భావనలు ఏర్పడ్డాయి. అందుకే ఇక్కడ వాదులలో మనస్సు, దాని మార్పులు వంటి పదాలకు వేర్వేరు అర్థాలు ఉన్నాయి.
జీవో మనశ్ చ నను బుద్ధిర్ అహఙ్కృతిశ్ చేత్య్ ఏవం ప్రథామ్ ఉపగతేయమ్ అనిర్మలా చిత్ । సైవోచ్యతే జగతి చేతనచిత్తజీవసఞ్జ్ఞాగణేన కిల నాస్తి వివాద ఏషః
ఈ అపవిత్రమైన చైతన్యం మొదట ఉద్భవించినప్పుడు, దాన్ని జీవుడు, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం అనే పేర్లతో పిలుస్తారు. ఈ లోకంలో ఇవే పేర్లు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
బ్రహ్మన్ మనస ఏవేదమ్ అత ఆడమ్బరం స్మృతమ్ । యతస్ తద్ ఏవ కర్మేతి వాక్యార్థాద్ ఉపలభ్యతే
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ ప్రపంచంలో కనిపించే అన్నీ మనస్సు వల్లే జరుగుతాయని అంటారు. శాస్త్రార్థం ప్రకారం కూడా మనస్సే కర్మ అని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
దృఢభావోపరక్తేన మనసైవోరరీకృతమ్ । మరుచణ్డాతపేనేవ భాసురావరణం వపుః
తన స్వభావంలో స్థిరంగా ఉన్న మనస్సు ద్వారానే ఈ ప్రకాశవంతమైన శరీరాన్ని స్వీకరిస్తుంది. అది ఎలాగంటే, ఎండ వేడి వల్ల మెరిసే పొర ఏర్పడినట్లు.
బ్రహ్మన్ మన్యే జగత్య్ అస్మిన్ మన ఏవాకృతిం గతమ్ । క్వచిన్ నరతయా రూఢం క్వచిత్ సురతయోదితమ్
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ లోకంలో మనస్సే వేర్వేరు రూపాలు ధరించిందని నేను భావిస్తున్నాను. అది కొన్ని సందర్భాల్లో మనిషిగా, మరికొన్ని సందర్భాల్లో దేవతగా కనిపిస్తుంది.
క్వచిద్ దైత్యతయోల్లాసి క్వచిద్ యక్షతయోత్థితమ్ । క్వచిద్ గన్ధర్వతాం ప్రాప్తం క్వచిత్ కిన్నరరూపి చ
కొన్ని సార్లు అది రాక్షసుడిగా మెరిసిపోతుంది, కొన్ని సార్లు యక్షుడిగా కనిపిస్తుంది, మరికొన్ని సార్లు గంధర్వుడి రూపం దాల్చుతుంది, ఇంకొన్ని సార్లు కిన్నరుడిగా మారుతుంది.
నానావననగాభోగపురపత్తనరూపయా । మన్యే వితతయాకృత్యా మన ఏవ విజృమ్భతే
వనాలు, కొండలు, పట్టణాలు, గ్రామాలు ఇలా ఎన్నో రూపాల్లో విస్తరించేది మనస్సే అని నేను భావిస్తున్నాను.
ఏవం స్థితే శరీరౌఘస్ తృణకాష్ఠలవోపమః । తద్విచారణయా కో ఽర్థో విచార్యం మన ఏవ నః
ఇలా చూస్తే, శరీరాలన్నీ గడ్డి, దుంగలు, ధూళి లాంటివే. దీన్ని ఆలోచిస్తే, మనం పరిశీలించాల్సింది మనస్సే తప్ప మరొకటి లేదు.
తేనేదం సర్వమ్ ఆభోగి జగద్ అత్యాకులం తతమ్ । మన్యే తద్వ్యతిరేకేణ పరమాత్మైవ శిష్యతే
అందువల్ల ఈ ప్రపంచం అంతా ఎన్నో విధాలుగా వ్యాపించి, మనస్సు ఆటగా కనిపిస్తోంది. దాని తప్ప మరొకటి మిగిలితే అది పరమాత్మ మాత్రమే.
ఆత్మా సర్వపదాతీతస్ సర్వగస్ సర్వసంశ్రయః । తత్ప్రసాదేన సంసారే మనో ధావతి వల్గతి
ఆత్మ అన్ని స్థితులను దాటి, అన్నింటిలో వ్యాపించి, అన్నింటికీ ఆధారంగా ఉంటుంది. ఆ పరమాత్మ కృపతో మనస్సు ఈ లోకంలో పరుగెత్తుతూ, ఎగిరిపడుతూ తిరుగుతుంది.
అతో మన్యే మనః కర్మ తచ్ ఛరీరేషు కారణమ్ । జాయతే మ్రియతే తద్ ధి నాత్మనీదృగ్విధో గుణః
అందువల్ల నేను అనుకుంటున్నాను, మనస్సే కార్యాలకు కారణం, శరీరాల్లో అది పనిచేస్తుంది. అది పుట్టి, మరణిస్తుంది. ఈ లక్షణాలు ఆత్మకు ఉండవు.
మన ఏవం విచారేణ మన్యే విలయమ్ ఏష్యతి । మనోవిలయమాత్రేణ తతశ్ శ్రేయో భవిష్యతి
ఇలాంటి విచారణ వల్ల మనస్సు లయమవుతుందని నేను భావిస్తున్నాను. మనస్సు లయమైనప్పుడు, అంతటి మేలే కలుగుతుంది.
మనోనామ్ని పరిక్షీణే కర్మణ్య్ అహితసమ్భ్రమే । ముక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే జన్తుః పునర్ నామ న జాయతే
మనస్సు అనే దాని ప్రభావం పూర్తిగా తగ్గిపోయి, దుష్ఫలితాలను కలిగించే చర్యలు ఆగిపోయినప్పుడు, ఆ జీవుడు ముక్తుడని అంటారు. అతడు ఇక మళ్లీ జన్మించడు.
భగవాన్ భవతా ప్రోక్తా జాతయస్ త్రివిధా నృణామ్ । ప్రథమం కారణం తాసాం మనస్ సదసదాత్మకమ్
భగవంతుడా, మీరు మానవుల్లో మూడు రకాల జననాల గురించి చెప్పారు. వాటికి ప్రధాన కారణం మనస్సే. అది ఉన్నదీ, లేనిదీ అయిన స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
తత్ కథం శుద్ధచిన్నామ్నస్ తత్త్వాచ్ ఛుద్ధివివర్జితమ్ । ఉత్థితం స్ఫారతాం యాతం జగచ్చిత్రకరం మనః
ఆ మనస్సు, శుద్ధమైన చైతన్యమని పిలవబడే అది, మలినతలేని అది, ఎలా ఉద్భవించి, విస్తరించి, ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించిందో చెప్పండి.
ఆకాశా హి త్రయో నామ విద్యన్తే వితతాన్తరాః । చిత్తాకాశశ్ చిదాకాశో భూతాకాశస్ తృతీయకః
ఈ జగత్తులో మూడు రకాల ఆకాశాలు ఉన్నాయి. అవి వేరువేరు, విస్తృతంగా ఉన్నాయి. అవి మనస్సు ఆకాశం, చైతన్య ఆకాశం, మూలభూత ఆకాశం.
ఏతే హి సర్వసామాన్యాస్ సర్వత్రైవ వ్యవస్థితాః । శుద్ధచిత్తత్త్వశక్త్యా తు లబ్ధసత్తైకతాం గతాః
ఈ మూడు ఆకాశాలు అన్నింటికీ సాధారణంగా ఉన్నాయి, ఎక్కడైనా ఉన్నాయి. శుద్ధమైన చైతన్యశక్తి వల్ల ఇవి ఒకే సత్తగా కలిసిపోతాయి.
సబాహ్యాభ్యన్తరస్థో యో వేత్తా సత్తావబోధకః । వ్యాపీ సమస్తభూతానాం చిదాకాశస్ స ఉచ్యతే
అది లోపల కూడా, బయట కూడా ఉండి, అన్నిటిని తెలిసికొనే వాడు, జీవనాన్ని వెలుగులోకి తెచ్చేది, సమస్త జీవుల్లో వ్యాపించి ఉన్నది — దీనినే 'చైతన్య ఆకాశం' అంటారు.
సర్వభూతహితస్ స్రష్టా యః కలాకలనాత్మకః । యేనేదమ్ ఆతతం సర్వం చిత్తాకాశస్ స ఉచ్యతే
అన్ని జీవులకు మేలు చేసేది, సృష్టికర్త, కాలం మరియు ఆలోచనల రూపంగా ఉండి, దీనివల్ల ఈ జగత్తంతా వ్యాపించిందని — దీనినే 'మనస్సు ఆకాశం' అంటారు.
దశదిఙ్మణ్డలాభోగైర్ అవ్యుచ్ఛిన్నవపుర్ హి యః । భూతాత్మా సో ఽయమ్ ఆకాశః పవనాబ్దాదిసంశ్రయః
పది దిశల్లో విస్తరించి, ఎక్కడా విడిపోని రూపంతో ఉండి, భూతాల సారంగా, గాలి, నీరు మొదలైన వాటికి ఆధారంగా ఉన్నదే — ఇదే 'భూతాకాశం'.
ఆకాశచిత్తాకాశౌ ద్వౌ చిదాకాశవశోద్భవౌ । చిత్ కారణం హి సర్వస్య కార్యౌఘస్య దినం యథా
మనస్సు ఆకాశం, భూతాకాశం రెండూ కూడా చైతన్య ఆకాశం ప్రభావంతోనే ఉద్భవిస్తాయి. ఎందుకంటే, అన్ని ఫలితాలకు కారణం చైతన్యమే, ఒక విధంగా రోజు ఉన్నప్పుడు అన్ని పనులు జరుగుతాయనేలా.
జడో ఽస్మి న జడో ఽస్మీతి నిశ్చయో మలినశ్ చితః । యస్ తద్ ఏవ మనో విద్ధి తేనాకాశాది భావ్యతే
నేను మూర్ఖుడినని, కాదు మూర్ఖుడిననని సందేహపడే మనస్సు మలినంగా ఉంటుంది. ఆ మనస్సే ఆకాశం మొదలైన భూతాలను కల్పిస్తుంది అని తెలుసుకో.