తైర్ మిథ్యా రాఘవ ప్రోక్తాః కర్మమానసచేతసామ్ । స్వవికల్పార్పితైర్ అర్థైస్ స్వాస్ స్వా వైచిత్ర్యయుక్తయః
రాఘవా, వారు చెప్పే సిద్ధాంతాలు నిజమైనవి కావు. తమ ఊహలతో, తాము నిర్ణయించుకున్న అర్థాలతో, ప్రతి ఒక్కరూ వేరువేరు విధంగా మాట్లాడతారు.
యథైకః పురుషస్ స్నానదానాదానాశనక్రియాః । కుర్వాణః కర్తృవైచిత్ర్యమ్ ఏతి తద్వద్ ఇదం మనః
ఒక మనిషి స్నానం చేయడం, దానం చేయడం, తీసుకోవడం, తినడం లాంటి పనులు చేస్తూ ఎలా వేర్వేరు విధాలుగా ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే మనస్సు కూడా అనేక విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది.
విచిత్రకార్యవశతో నామభేదేన కర్తృతా । మనసః ప్రోచ్యతే జీవవాసనాకర్మనామభిః
మనస్సు అనేక రకాల పనుల వలన, జీవుని వాసనలు, కర్మలు, పేర్లతో వేర్వేరు విధాలుగా చేయూత కలిగించేదిగా భావించబడుతుంది.
చిత్తమ్ ఏవేదమ్ అఖిలం సర్వేణైవానుభూయతే । అచిత్తో హి నరో లోకే పశ్యన్న్ అపి న పశ్యతి
ఈ లోకంలో మనం అనుభవించే ప్రతిదీ మనసే. మనస్సు లేని వాడు చూస్తున్నా, నిజంగా చూడడు.
శ్రుత్వా స్పృష్ట్వా చ దృష్ట్వా చ ఘ్రాత్వా భుక్త్వా శుభాశుభమ్ । అన్తర్ హర్షం విషాదం చ సమనస్కో హి విన్దతే
మనస్సున్నవాడు శుభమైనదైనా, అశుభమైనదైనా వినితే, తడితే, చూస్తే, వాసన పుట్టినా, రుచిచూసినా, లోపల ఆనందం లేదా బాధను అనుభవిస్తాడు.
ఆలోక ఇవ రూపాణామ్ అర్థానాం కారణం మనః । బధ్యతే బద్ధచిత్తో హి ముక్తచిత్తో హి ముచ్యతే
ఎలా వెలుతురు లేకుండా రూపాలు కనబడవో, అలాగే మనస్సు లేకుండా విషయాలు ఉండవు. మనస్సు బంధించబడితే మనిషి బంధించబడతాడు, మనస్సు విముక్తమైతే అతను కూడా విముక్తుడవుతాడు.
తం జడానాం వరం విద్ధి జడం యేనోచ్యతే మనః । తం చావగచ్ఛత జడం మనో యస్య హి చేతనమ్
మందబుద్ధి వారికి 'మందమైన' మనస్సే ఉత్తమం అని తెలుసుకో. ఎవరి చైతన్యం మందంగా ఉంటే, వారి మనస్సు కూడా మందమే అవుతుంది.
న చేతనం న చ జడం యద్ ఇదం ప్రోత్థితం మనః । విచిత్రసుఖదుఃఖేహం జగద్ అభ్యుత్థితం తతః
ఈ మనస్సు చైతన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు. ఇది లేచి వచ్చినదే. దీని నుంచే ఈ ప్రపంచం, ఎన్నో రకాల సుఖదుఃఖాలతో కూడినది, పుట్టింది.
ఏకరూపే హి మనసి సంసారః ప్రవిలీయతే । ఆబిలం కారణం భ్రాన్తేర్ భ్రాన్త్యా జగద్ ఉపస్థితమ్
మనస్సు ఒకే రూపంలో ఉన్నప్పుడు సంసారం అంతా కలిసిపోతుంది. మనస్సు మలినంగా ఉండటమే భ్రమకు కారణం. ఆ భ్రమ వల్లే ఈ ప్రపంచం కనిపిస్తుంది.
అజడం హి మనో నామ సంసారస్య న కారణమ్ । జడం చోపలధర్మాపి సంసారస్య న కారణమ్
జడత్వం లేని మనస్సే సంసారానికి కారణం కాదు. అలాగే, రాయి లాంటి జడమైనదీ సంసారానికి కారణం కాదు.
మనః కారణమ్ అర్థానాం రూపాణామ్ ఇవ భాసనమ్ । చిత్తాద్ ఋతే ఽన్యద్ యద్ అస్తి తద్ అచిత్తస్య కిం జగత్
వస్తువులు కనిపించడానికి మనస్సే కారణం, ఎలా వెలుతురు వల్ల రూపాలు కనిపిస్తాయో అలాగే. మనస్సు లేకుండా, చైతన్యం లేకుండా, ఈ ప్రపంచం జడమైనవానికి ఏమిటి?
న చేతనం న చ జడం తస్మాజ్ జగతి రాఘవ । సర్వస్య భూతజాతస్య సమగ్రం ప్రవిలీయతే
ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో ఏదీ నిజంగా చైతన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు. అన్ని జీవరాశుల సమస్తమూ పూర్తిగా లయమవుతుంది.
నానాకర్మదశావేశాన్ మనో నానాభిధేయతామ్ । ఏకం విచిత్రతామ్ ఏత్య యాతి కాలో యథార్తుభిః
మనస్సు అనేక స్థితులు, క్రియల ద్వారా ఎన్నో పేర్లు పొందుతుంది. అది ఒక్కటే అయినా, కాలం ఋతువుల వల్ల ఎలా విభిన్నంగా మారుతుందో, అలాగే అనేక రూపాలు దాల్చుతుంది.
యది నామామనస్కానామ్ అహఙ్కారేన్ద్రియక్రియాః । క్షోభయన్తి శరీరం తత్ సన్తు జీవాదయః పరే
మనస్సు లేనివారిలో కూడా అహంకారం, ఇంద్రియాల క్రియలు శరీరాన్ని కలవరపెడితే, అప్పుడు జీవాది ఇతర తత్వాలు ఉండనివ్వండి.
దర్శనేషు తు యే ప్రోక్తా భేదా మనసి తర్కతః । క్వచిత్ క్వచిద్ వాదకరైర్ అపవాదకరైః కిల
మనస్సులో ఉన్న భేదాలను తర్కపరులు వివిధ దృష్టికోణాల్లో చెప్పినప్పటికీ, కొందరు వాదులు వాటిని ఒప్పుకుంటారు, మరికొందరు తిరస్కరిస్తారు.
తే రామ న విరుధ్యన్తే విశిష్యన్తే న చ క్వచిత్ । సర్వా హి శక్తయో దేవే విద్యన్తే సర్వగే యతః
ఓ రామా, ఆ శక్తులు ఒకదానికొకటి వ్యతిరేకంగా ఉండవు, ఎప్పుడూ ఒకటి మరొకదానిని మించదు. ఎందుకంటే అన్ని శక్తులు ఆ పరిపూర్ణమైన దైవంలోనే ఉన్నాయి.
యదైవం ఖలు శుద్ధాయా మనాగ్ అపి హి సంవిదః । జడేవ శక్తిర్ ఉదితా తదా వైచిత్ర్యమ్ ఆగతమ్
ఆ పవిత్రమైన జ్ఞానంలో కొద్దిగా అయినా జడశక్తి ఉద్భవించినప్పుడు, అప్పుడు వైవిధ్యం కలుగుతుంది.
ఊర్ణనాభాద్ యథా తన్తుర్ జాయతే చేతనాజ్ జడః । నిత్యం ప్రబుద్ధాత్ పరమాద్ బ్రహ్మణః ప్రకృతిస్ తథా
యెట్లా చిలుకూరి తన దారాన్ని తయారుచేసుకుంటుందో, అలాగే చైతన్యంనుంచి జడత్వం ఉద్భవిస్తుంది. అలాగే ఎప్పుడూ మేల్కొన్న పరబ్రహ్మనుంచి ప్రకృతి ఉద్భవిస్తుంది.
అవిద్యావశతశ్ చిత్రా భావనాస్ స్థితిమ్ ఆగతాః । చిత్తపర్యాయశబ్దార్థా భిన్నాస్ తేనేహ వాదినామ్
అజ్ఞానం వల్ల色色మైన భావనలు ఏర్పడ్డాయి. అందుకే ఇక్కడ వాదులలో మనస్సు, దాని మార్పులు వంటి పదాలకు వేర్వేరు అర్థాలు ఉన్నాయి.
జీవో మనశ్ చ నను బుద్ధిర్ అహఙ్కృతిశ్ చేత్య్ ఏవం ప్రథామ్ ఉపగతేయమ్ అనిర్మలా చిత్ । సైవోచ్యతే జగతి చేతనచిత్తజీవసఞ్జ్ఞాగణేన కిల నాస్తి వివాద ఏషః
ఈ అపవిత్రమైన చైతన్యం మొదట ఉద్భవించినప్పుడు, దాన్ని జీవుడు, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం అనే పేర్లతో పిలుస్తారు. ఈ లోకంలో ఇవే పేర్లు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
బ్రహ్మన్ మనస ఏవేదమ్ అత ఆడమ్బరం స్మృతమ్ । యతస్ తద్ ఏవ కర్మేతి వాక్యార్థాద్ ఉపలభ్యతే
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ ప్రపంచంలో కనిపించే అన్నీ మనస్సు వల్లే జరుగుతాయని అంటారు. శాస్త్రార్థం ప్రకారం కూడా మనస్సే కర్మ అని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
దృఢభావోపరక్తేన మనసైవోరరీకృతమ్ । మరుచణ్డాతపేనేవ భాసురావరణం వపుః
తన స్వభావంలో స్థిరంగా ఉన్న మనస్సు ద్వారానే ఈ ప్రకాశవంతమైన శరీరాన్ని స్వీకరిస్తుంది. అది ఎలాగంటే, ఎండ వేడి వల్ల మెరిసే పొర ఏర్పడినట్లు.
బ్రహ్మన్ మన్యే జగత్య్ అస్మిన్ మన ఏవాకృతిం గతమ్ । క్వచిన్ నరతయా రూఢం క్వచిత్ సురతయోదితమ్
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ లోకంలో మనస్సే వేర్వేరు రూపాలు ధరించిందని నేను భావిస్తున్నాను. అది కొన్ని సందర్భాల్లో మనిషిగా, మరికొన్ని సందర్భాల్లో దేవతగా కనిపిస్తుంది.
క్వచిద్ దైత్యతయోల్లాసి క్వచిద్ యక్షతయోత్థితమ్ । క్వచిద్ గన్ధర్వతాం ప్రాప్తం క్వచిత్ కిన్నరరూపి చ
కొన్ని సార్లు అది రాక్షసుడిగా మెరిసిపోతుంది, కొన్ని సార్లు యక్షుడిగా కనిపిస్తుంది, మరికొన్ని సార్లు గంధర్వుడి రూపం దాల్చుతుంది, ఇంకొన్ని సార్లు కిన్నరుడిగా మారుతుంది.
నానావననగాభోగపురపత్తనరూపయా । మన్యే వితతయాకృత్యా మన ఏవ విజృమ్భతే
వనాలు, కొండలు, పట్టణాలు, గ్రామాలు ఇలా ఎన్నో రూపాల్లో విస్తరించేది మనస్సే అని నేను భావిస్తున్నాను.
ఏవం స్థితే శరీరౌఘస్ తృణకాష్ఠలవోపమః । తద్విచారణయా కో ఽర్థో విచార్యం మన ఏవ నః
ఇలా చూస్తే, శరీరాలన్నీ గడ్డి, దుంగలు, ధూళి లాంటివే. దీన్ని ఆలోచిస్తే, మనం పరిశీలించాల్సింది మనస్సే తప్ప మరొకటి లేదు.
తేనేదం సర్వమ్ ఆభోగి జగద్ అత్యాకులం తతమ్ । మన్యే తద్వ్యతిరేకేణ పరమాత్మైవ శిష్యతే
అందువల్ల ఈ ప్రపంచం అంతా ఎన్నో విధాలుగా వ్యాపించి, మనస్సు ఆటగా కనిపిస్తోంది. దాని తప్ప మరొకటి మిగిలితే అది పరమాత్మ మాత్రమే.
ఆత్మా సర్వపదాతీతస్ సర్వగస్ సర్వసంశ్రయః । తత్ప్రసాదేన సంసారే మనో ధావతి వల్గతి
ఆత్మ అన్ని స్థితులను దాటి, అన్నింటిలో వ్యాపించి, అన్నింటికీ ఆధారంగా ఉంటుంది. ఆ పరమాత్మ కృపతో మనస్సు ఈ లోకంలో పరుగెత్తుతూ, ఎగిరిపడుతూ తిరుగుతుంది.
అతో మన్యే మనః కర్మ తచ్ ఛరీరేషు కారణమ్ । జాయతే మ్రియతే తద్ ధి నాత్మనీదృగ్విధో గుణః
అందువల్ల నేను అనుకుంటున్నాను, మనస్సే కార్యాలకు కారణం, శరీరాల్లో అది పనిచేస్తుంది. అది పుట్టి, మరణిస్తుంది. ఈ లక్షణాలు ఆత్మకు ఉండవు.
మన ఏవం విచారేణ మన్యే విలయమ్ ఏష్యతి । మనోవిలయమాత్రేణ తతశ్ శ్రేయో భవిష్యతి
ఇలాంటి విచారణ వల్ల మనస్సు లయమవుతుందని నేను భావిస్తున్నాను. మనస్సు లయమైనప్పుడు, అంతటి మేలే కలుగుతుంది.