చిత్రాధికారవశతో విచిత్రాధికృతాభిధామ్ । యథా యాతి నరః కర్మవశాద్ యాతి తథా మనః
ఒక మనిషి తన పాత్రను బట్టి వివిధ పేర్లు పొందినట్లు, మనసు కూడా తన పనులను బట్టి వేర్వేరు పేర్లు పొందుతుంది.
యా ఏతాః కథితాస్ సఞ్జ్ఞా మయా రాఘవ చేతసః । ఏతా ఏవాన్యథా ప్రోక్తా వాదిభిః కల్పనాశతైః
రాఘవా, నేను మనస్సుకు చెప్పిన పేర్లను ఇతరులు వందలాది ఊహలతో వేరేలా వివరిస్తారు.
స్వభావాభిమతాం యుక్తిమ్ ఆరోప్య మనసా కృతాః । మనోబుద్ధీన్ద్రియాదీనాం విచిత్రా నామగీతయః
ప్రతి ఒక్కరూ తమకు నచ్చిన విధంగా తర్కాన్ని కలిపి, మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు మొదలైన వాటికి色色 పేర్లు, వివరాలు పెట్టుకున్నారు.
మనో హి జడమ్ అన్యస్య భిన్నమ్ అన్యస్య జీవతః । తథాహఙ్కృతిర్ అన్యస్య బుద్ధిర్ అన్యస్య వాదినః
ఒకరికి మనస్సు జడంగా అనిపిస్తుంది, మరొకరికి అది ప్రాణంతో నిండినదిగా ఉంటుంది; అలాగే, అహంకారం, బుద్ధి కూడా ప్రతి ఒక్కరి అభిప్రాయానికి తగినట్టు వేరేలా అర్థం చేసుకుంటారు.
అహఙ్కారమనోబుద్ధిదృష్టయస్ సృష్టకల్పనాః । ఏకరూపతయా ప్రోక్తా యా మయా రఘునన్దన
రఘునందనా, అహంకారం, మనస్సు, బుద్ధి అనే భావాలను నేను ఒకే స్వరూపంగా వివరించాను, కానీ సృష్టిలో వాటిని వేరే వేరేలా ఊహించేవారు ఉన్నారు.
నైయాయికైర్ ఇతరథా తాదృశాః పరికల్పితాః । అన్యథా కల్పితాస్ సాఙ్ఖ్యైశ్ చార్వాకైర్ అపి చాన్యథా
న్యాయవాదులు ఒక విధంగా, సాంఖ్యులు మరొక విధంగా, చార్వాకులు ఇంకొక విధంగా ఆ విషయాలను ఊహిస్తున్నారు.
జైమినీయైర్ ఆర్హతైశ్ చ బౌద్ధైర్ వైశేషికైస్ తథా । అన్యైర్ అపి విచిత్రేహైః పాఞ్చరాత్రాదిభిస్ తథా
అదే విధంగా జైమినీయులు, ఆర్జకులు, బౌద్ధులు, వైశేషికులు, ఇంకా పాంచరాత్రాది ఇతర వాదాలు కలిగిన వారు కూడా వేర్వేరు అభిప్రాయాలు కలిగి ఉన్నారు.
సర్వైర్ ఏవ హి గన్తవ్యం తత్ పదం పారమాత్మికమ్ । విచిత్రదేశకాలోత్థైః పురమ్ ఏకమ్ ఇవాధ్వగైః
అయితే, అన్ని వాదాలు చివరకు ఆ పరమాత్మ స్థితిని చేరవలసిందే. ఇది వివిధ ప్రాంతాలు, కాలాల్లోనుండి వచ్చిన ప్రయాణికులు ఒక్క ఊరికి చేరినట్లే.
అజ్ఞానాత్ పరమార్థస్య విపరీతావబోధతః । కేవలం వివదన్తే తే వికల్పైర్ ఆరురుక్షవః
పరమార్థాన్ని తెలియక, తప్పుగా అర్థం చేసుకుని, వారు కేవలం తమ అభిప్రాయాలను నమ్మిస్తూ వాదనలు చేస్తుంటారు.
స్వం మార్గమ్ అభిశంసన్తి వాదినశ్ చిత్రయా దృశా । విచిత్రదేశకాలోత్థా మార్గం స్వం పథికా ఇవ
ప్రతి వాదకుడు తన మార్గాన్ని వివిధ రకాల కారణాలతో పొగిడతాడు. వారు ప్రయాణికుల్లా, తాము వచ్చిన ప్రాంతం, కాలం ఎలా ఉంటే అలా తమ దారినే ఉత్తమమని చెబుతారు.
తైర్ మిథ్యా రాఘవ ప్రోక్తాః కర్మమానసచేతసామ్ । స్వవికల్పార్పితైర్ అర్థైస్ స్వాస్ స్వా వైచిత్ర్యయుక్తయః
రాఘవా, వారు చెప్పే సిద్ధాంతాలు నిజమైనవి కావు. తమ ఊహలతో, తాము నిర్ణయించుకున్న అర్థాలతో, ప్రతి ఒక్కరూ వేరువేరు విధంగా మాట్లాడతారు.
యథైకః పురుషస్ స్నానదానాదానాశనక్రియాః । కుర్వాణః కర్తృవైచిత్ర్యమ్ ఏతి తద్వద్ ఇదం మనః
ఒక మనిషి స్నానం చేయడం, దానం చేయడం, తీసుకోవడం, తినడం లాంటి పనులు చేస్తూ ఎలా వేర్వేరు విధాలుగా ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే మనస్సు కూడా అనేక విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది.
విచిత్రకార్యవశతో నామభేదేన కర్తృతా । మనసః ప్రోచ్యతే జీవవాసనాకర్మనామభిః
మనస్సు అనేక రకాల పనుల వలన, జీవుని వాసనలు, కర్మలు, పేర్లతో వేర్వేరు విధాలుగా చేయూత కలిగించేదిగా భావించబడుతుంది.
చిత్తమ్ ఏవేదమ్ అఖిలం సర్వేణైవానుభూయతే । అచిత్తో హి నరో లోకే పశ్యన్న్ అపి న పశ్యతి
ఈ లోకంలో మనం అనుభవించే ప్రతిదీ మనసే. మనస్సు లేని వాడు చూస్తున్నా, నిజంగా చూడడు.
శ్రుత్వా స్పృష్ట్వా చ దృష్ట్వా చ ఘ్రాత్వా భుక్త్వా శుభాశుభమ్ । అన్తర్ హర్షం విషాదం చ సమనస్కో హి విన్దతే
మనస్సున్నవాడు శుభమైనదైనా, అశుభమైనదైనా వినితే, తడితే, చూస్తే, వాసన పుట్టినా, రుచిచూసినా, లోపల ఆనందం లేదా బాధను అనుభవిస్తాడు.
ఆలోక ఇవ రూపాణామ్ అర్థానాం కారణం మనః । బధ్యతే బద్ధచిత్తో హి ముక్తచిత్తో హి ముచ్యతే
ఎలా వెలుతురు లేకుండా రూపాలు కనబడవో, అలాగే మనస్సు లేకుండా విషయాలు ఉండవు. మనస్సు బంధించబడితే మనిషి బంధించబడతాడు, మనస్సు విముక్తమైతే అతను కూడా విముక్తుడవుతాడు.
తం జడానాం వరం విద్ధి జడం యేనోచ్యతే మనః । తం చావగచ్ఛత జడం మనో యస్య హి చేతనమ్
మందబుద్ధి వారికి 'మందమైన' మనస్సే ఉత్తమం అని తెలుసుకో. ఎవరి చైతన్యం మందంగా ఉంటే, వారి మనస్సు కూడా మందమే అవుతుంది.
న చేతనం న చ జడం యద్ ఇదం ప్రోత్థితం మనః । విచిత్రసుఖదుఃఖేహం జగద్ అభ్యుత్థితం తతః
ఈ మనస్సు చైతన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు. ఇది లేచి వచ్చినదే. దీని నుంచే ఈ ప్రపంచం, ఎన్నో రకాల సుఖదుఃఖాలతో కూడినది, పుట్టింది.
ఏకరూపే హి మనసి సంసారః ప్రవిలీయతే । ఆబిలం కారణం భ్రాన్తేర్ భ్రాన్త్యా జగద్ ఉపస్థితమ్
మనస్సు ఒకే రూపంలో ఉన్నప్పుడు సంసారం అంతా కలిసిపోతుంది. మనస్సు మలినంగా ఉండటమే భ్రమకు కారణం. ఆ భ్రమ వల్లే ఈ ప్రపంచం కనిపిస్తుంది.
అజడం హి మనో నామ సంసారస్య న కారణమ్ । జడం చోపలధర్మాపి సంసారస్య న కారణమ్
జడత్వం లేని మనస్సే సంసారానికి కారణం కాదు. అలాగే, రాయి లాంటి జడమైనదీ సంసారానికి కారణం కాదు.
మనః కారణమ్ అర్థానాం రూపాణామ్ ఇవ భాసనమ్ । చిత్తాద్ ఋతే ఽన్యద్ యద్ అస్తి తద్ అచిత్తస్య కిం జగత్
వస్తువులు కనిపించడానికి మనస్సే కారణం, ఎలా వెలుతురు వల్ల రూపాలు కనిపిస్తాయో అలాగే. మనస్సు లేకుండా, చైతన్యం లేకుండా, ఈ ప్రపంచం జడమైనవానికి ఏమిటి?
న చేతనం న చ జడం తస్మాజ్ జగతి రాఘవ । సర్వస్య భూతజాతస్య సమగ్రం ప్రవిలీయతే
ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో ఏదీ నిజంగా చైతన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు. అన్ని జీవరాశుల సమస్తమూ పూర్తిగా లయమవుతుంది.
నానాకర్మదశావేశాన్ మనో నానాభిధేయతామ్ । ఏకం విచిత్రతామ్ ఏత్య యాతి కాలో యథార్తుభిః
మనస్సు అనేక స్థితులు, క్రియల ద్వారా ఎన్నో పేర్లు పొందుతుంది. అది ఒక్కటే అయినా, కాలం ఋతువుల వల్ల ఎలా విభిన్నంగా మారుతుందో, అలాగే అనేక రూపాలు దాల్చుతుంది.
యది నామామనస్కానామ్ అహఙ్కారేన్ద్రియక్రియాః । క్షోభయన్తి శరీరం తత్ సన్తు జీవాదయః పరే
మనస్సు లేనివారిలో కూడా అహంకారం, ఇంద్రియాల క్రియలు శరీరాన్ని కలవరపెడితే, అప్పుడు జీవాది ఇతర తత్వాలు ఉండనివ్వండి.
దర్శనేషు తు యే ప్రోక్తా భేదా మనసి తర్కతః । క్వచిత్ క్వచిద్ వాదకరైర్ అపవాదకరైః కిల
మనస్సులో ఉన్న భేదాలను తర్కపరులు వివిధ దృష్టికోణాల్లో చెప్పినప్పటికీ, కొందరు వాదులు వాటిని ఒప్పుకుంటారు, మరికొందరు తిరస్కరిస్తారు.
తే రామ న విరుధ్యన్తే విశిష్యన్తే న చ క్వచిత్ । సర్వా హి శక్తయో దేవే విద్యన్తే సర్వగే యతః
ఓ రామా, ఆ శక్తులు ఒకదానికొకటి వ్యతిరేకంగా ఉండవు, ఎప్పుడూ ఒకటి మరొకదానిని మించదు. ఎందుకంటే అన్ని శక్తులు ఆ పరిపూర్ణమైన దైవంలోనే ఉన్నాయి.
యదైవం ఖలు శుద్ధాయా మనాగ్ అపి హి సంవిదః । జడేవ శక్తిర్ ఉదితా తదా వైచిత్ర్యమ్ ఆగతమ్
ఆ పవిత్రమైన జ్ఞానంలో కొద్దిగా అయినా జడశక్తి ఉద్భవించినప్పుడు, అప్పుడు వైవిధ్యం కలుగుతుంది.
ఊర్ణనాభాద్ యథా తన్తుర్ జాయతే చేతనాజ్ జడః । నిత్యం ప్రబుద్ధాత్ పరమాద్ బ్రహ్మణః ప్రకృతిస్ తథా
యెట్లా చిలుకూరి తన దారాన్ని తయారుచేసుకుంటుందో, అలాగే చైతన్యంనుంచి జడత్వం ఉద్భవిస్తుంది. అలాగే ఎప్పుడూ మేల్కొన్న పరబ్రహ్మనుంచి ప్రకృతి ఉద్భవిస్తుంది.
అవిద్యావశతశ్ చిత్రా భావనాస్ స్థితిమ్ ఆగతాః । చిత్తపర్యాయశబ్దార్థా భిన్నాస్ తేనేహ వాదినామ్
అజ్ఞానం వల్ల色色మైన భావనలు ఏర్పడ్డాయి. అందుకే ఇక్కడ వాదులలో మనస్సు, దాని మార్పులు వంటి పదాలకు వేర్వేరు అర్థాలు ఉన్నాయి.
జీవో మనశ్ చ నను బుద్ధిర్ అహఙ్కృతిశ్ చేత్య్ ఏవం ప్రథామ్ ఉపగతేయమ్ అనిర్మలా చిత్ । సైవోచ్యతే జగతి చేతనచిత్తజీవసఞ్జ్ఞాగణేన కిల నాస్తి వివాద ఏషః
ఈ అపవిత్రమైన చైతన్యం మొదట ఉద్భవించినప్పుడు, దాన్ని జీవుడు, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం అనే పేర్లతో పిలుస్తారు. ఈ లోకంలో ఇవే పేర్లు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.