జీవ ఇత్య్ ఉచ్యతే లోకే మన ఇత్య్ అపి కథ్యతే । చిత్తమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే చైవ బుద్ధిర్ ఇత్య్ ఉచ్యతే తథా
ప్రపంచంలో దీన్ని జీవుడు అని కూడా అంటారు, మనసు అని కూడా పిలుస్తారు, చిత్తం అని కూడా అంటారు, అలాగే బుద్ధి అని కూడా చెబుతారు.
నానాసఙ్కల్పకలిలం పర్యాయనిచయం బుధాః । వదన్త్య్ అస్యాః కలఙ్కిన్యాశ్ చ్యుతాయాః పరమార్థతః
ఈ మచ్చలతో కలిసిపోయినది, నిజమైన స్థితి నుంచి తప్పిపోయినదిగా, వివిధ ఊహలతో నిండినదిగా, మారుతూ ఉండే స్థితుల సమాహారంగా జ్ఞానులు చెబుతారు.
మనః కిం స్యాజ్ జడం బ్రహ్మన్న్ అథ వాపి చ చేతనమ్ । ఇత్య్ ఏకో మమ తత్త్వజ్ఞ నిశ్చయో ఽన్తర్ న జాయతే
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ మనసు జడమా లేక చైతన్యమా అన్న విషయం మీద నాకు అంతరంగా స్పష్టమైన నిర్ణయం రావడం లేదు, ఓ తత్త్వజ్ఞా.
మనో హి న జడం రామ నాపి చేతనతాం గతమ్ । మ్లానా జడాజడా దృష్టిర్ మన ఇత్య్ ఏవ కథ్యతే
ఓ రామా, మనస్సు అనేది పూర్తిగా జడమూ కాదు, పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు. అది మసకబారిన, స్పష్టత లేని దృష్టి మాత్రమే. అలాంటి దృష్టినే మనస్సు అంటారు.
మధ్యే సదసతో రూపం ప్రతిభాతం యద్ ఆబిలమ్ । జగతః కారణం రామ తద్ ఏతచ్ చిత్తమ్ ఉచ్యతే
ఉండడానికీ ఉండకపోవడానికీ మధ్యలో, మసకగా కనిపించే రూపమే ఈ జగత్తుకు కారణం, ఓ రామా. దానినే మనస్సు అంటారు.
శాశ్వతేనైకరూపేణ నిశ్చయేన వినా స్థితిః । యేహ సా చిత్తమ్ ఇత్య్ ఉక్తా తస్మాజ్ జాతమ్ ఇదం జగత్
ఏదైనా ఒకటే రూపంలో, స్థిరంగా, నిశ్చయంగా ఉండని స్థితినే ఇక్కడ మనస్సు అంటారు. దానివల్లే ఈ జగత్తు పుట్టింది.
జడాజడదృశోర్ మధ్యే దోలారూఢం స్వకల్పనమ్ । యచ్ చితో మ్లానరూపిణ్యస్ తద్ ఏతన్ మన ఉచ్యతే
జడమైన దృష్టికీ, చైతన్యమైన దృష్టికీ మధ్యలో ఊగిపోతూ, మసకబారిన స్వభావంతో ఉండే ఊహనినే మనస్సు అంటారు.
చిన్నిష్యన్దో హి మలినః కలఙ్కవికలాన్తరః । మన ఇత్య్ ఉచ్యతే రామ న జడం న చ చిన్మయమ్
ఓ రామా, కలుషితమైన, కలంకాలతో కూడిన ఆలోచనల ప్రవాహమే మనసు అని అంటారు. అది పూర్తిగా జడమూ కాదు, పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు.
తస్యేమాని విచిత్రాణి నామాని కలితాన్య్ అలమ్ । అహఙ్కారమనోబుద్ధిజీవాద్యానీతరాణ్య్ అపి
దానికి ఎన్నో పేర్లు ఉన్నాయి — అహంకారం, మనసు, బుద్ధి, జీవుడు మరియు ఇతర పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
యథా గచ్ఛతి శైలూషో రూపాణ్యత్వం తథైవ హి । మనో నామాన్యతామ్ ఏతి రామ కర్మాన్తరం వ్రజన్
ఓ రామా, నటి ఎలా వేషాలు మార్చుకుంటుందో, మనసు కూడా తాను చేసే పనులను బట్టి వేర్వేరు పేర్లు పొందుతుంది.
చిత్రాధికారవశతో విచిత్రాధికృతాభిధామ్ । యథా యాతి నరః కర్మవశాద్ యాతి తథా మనః
ఒక మనిషి తన పాత్రను బట్టి వివిధ పేర్లు పొందినట్లు, మనసు కూడా తన పనులను బట్టి వేర్వేరు పేర్లు పొందుతుంది.
యా ఏతాః కథితాస్ సఞ్జ్ఞా మయా రాఘవ చేతసః । ఏతా ఏవాన్యథా ప్రోక్తా వాదిభిః కల్పనాశతైః
రాఘవా, నేను మనస్సుకు చెప్పిన పేర్లను ఇతరులు వందలాది ఊహలతో వేరేలా వివరిస్తారు.
స్వభావాభిమతాం యుక్తిమ్ ఆరోప్య మనసా కృతాః । మనోబుద్ధీన్ద్రియాదీనాం విచిత్రా నామగీతయః
ప్రతి ఒక్కరూ తమకు నచ్చిన విధంగా తర్కాన్ని కలిపి, మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు మొదలైన వాటికి色色 పేర్లు, వివరాలు పెట్టుకున్నారు.
మనో హి జడమ్ అన్యస్య భిన్నమ్ అన్యస్య జీవతః । తథాహఙ్కృతిర్ అన్యస్య బుద్ధిర్ అన్యస్య వాదినః
ఒకరికి మనస్సు జడంగా అనిపిస్తుంది, మరొకరికి అది ప్రాణంతో నిండినదిగా ఉంటుంది; అలాగే, అహంకారం, బుద్ధి కూడా ప్రతి ఒక్కరి అభిప్రాయానికి తగినట్టు వేరేలా అర్థం చేసుకుంటారు.
అహఙ్కారమనోబుద్ధిదృష్టయస్ సృష్టకల్పనాః । ఏకరూపతయా ప్రోక్తా యా మయా రఘునన్దన
రఘునందనా, అహంకారం, మనస్సు, బుద్ధి అనే భావాలను నేను ఒకే స్వరూపంగా వివరించాను, కానీ సృష్టిలో వాటిని వేరే వేరేలా ఊహించేవారు ఉన్నారు.
నైయాయికైర్ ఇతరథా తాదృశాః పరికల్పితాః । అన్యథా కల్పితాస్ సాఙ్ఖ్యైశ్ చార్వాకైర్ అపి చాన్యథా
న్యాయవాదులు ఒక విధంగా, సాంఖ్యులు మరొక విధంగా, చార్వాకులు ఇంకొక విధంగా ఆ విషయాలను ఊహిస్తున్నారు.
జైమినీయైర్ ఆర్హతైశ్ చ బౌద్ధైర్ వైశేషికైస్ తథా । అన్యైర్ అపి విచిత్రేహైః పాఞ్చరాత్రాదిభిస్ తథా
అదే విధంగా జైమినీయులు, ఆర్జకులు, బౌద్ధులు, వైశేషికులు, ఇంకా పాంచరాత్రాది ఇతర వాదాలు కలిగిన వారు కూడా వేర్వేరు అభిప్రాయాలు కలిగి ఉన్నారు.
సర్వైర్ ఏవ హి గన్తవ్యం తత్ పదం పారమాత్మికమ్ । విచిత్రదేశకాలోత్థైః పురమ్ ఏకమ్ ఇవాధ్వగైః
అయితే, అన్ని వాదాలు చివరకు ఆ పరమాత్మ స్థితిని చేరవలసిందే. ఇది వివిధ ప్రాంతాలు, కాలాల్లోనుండి వచ్చిన ప్రయాణికులు ఒక్క ఊరికి చేరినట్లే.
అజ్ఞానాత్ పరమార్థస్య విపరీతావబోధతః । కేవలం వివదన్తే తే వికల్పైర్ ఆరురుక్షవః
పరమార్థాన్ని తెలియక, తప్పుగా అర్థం చేసుకుని, వారు కేవలం తమ అభిప్రాయాలను నమ్మిస్తూ వాదనలు చేస్తుంటారు.
స్వం మార్గమ్ అభిశంసన్తి వాదినశ్ చిత్రయా దృశా । విచిత్రదేశకాలోత్థా మార్గం స్వం పథికా ఇవ
ప్రతి వాదకుడు తన మార్గాన్ని వివిధ రకాల కారణాలతో పొగిడతాడు. వారు ప్రయాణికుల్లా, తాము వచ్చిన ప్రాంతం, కాలం ఎలా ఉంటే అలా తమ దారినే ఉత్తమమని చెబుతారు.
తైర్ మిథ్యా రాఘవ ప్రోక్తాః కర్మమానసచేతసామ్ । స్వవికల్పార్పితైర్ అర్థైస్ స్వాస్ స్వా వైచిత్ర్యయుక్తయః
రాఘవా, వారు చెప్పే సిద్ధాంతాలు నిజమైనవి కావు. తమ ఊహలతో, తాము నిర్ణయించుకున్న అర్థాలతో, ప్రతి ఒక్కరూ వేరువేరు విధంగా మాట్లాడతారు.
యథైకః పురుషస్ స్నానదానాదానాశనక్రియాః । కుర్వాణః కర్తృవైచిత్ర్యమ్ ఏతి తద్వద్ ఇదం మనః
ఒక మనిషి స్నానం చేయడం, దానం చేయడం, తీసుకోవడం, తినడం లాంటి పనులు చేస్తూ ఎలా వేర్వేరు విధాలుగా ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే మనస్సు కూడా అనేక విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది.
విచిత్రకార్యవశతో నామభేదేన కర్తృతా । మనసః ప్రోచ్యతే జీవవాసనాకర్మనామభిః
మనస్సు అనేక రకాల పనుల వలన, జీవుని వాసనలు, కర్మలు, పేర్లతో వేర్వేరు విధాలుగా చేయూత కలిగించేదిగా భావించబడుతుంది.
చిత్తమ్ ఏవేదమ్ అఖిలం సర్వేణైవానుభూయతే । అచిత్తో హి నరో లోకే పశ్యన్న్ అపి న పశ్యతి
ఈ లోకంలో మనం అనుభవించే ప్రతిదీ మనసే. మనస్సు లేని వాడు చూస్తున్నా, నిజంగా చూడడు.
శ్రుత్వా స్పృష్ట్వా చ దృష్ట్వా చ ఘ్రాత్వా భుక్త్వా శుభాశుభమ్ । అన్తర్ హర్షం విషాదం చ సమనస్కో హి విన్దతే
మనస్సున్నవాడు శుభమైనదైనా, అశుభమైనదైనా వినితే, తడితే, చూస్తే, వాసన పుట్టినా, రుచిచూసినా, లోపల ఆనందం లేదా బాధను అనుభవిస్తాడు.
ఆలోక ఇవ రూపాణామ్ అర్థానాం కారణం మనః । బధ్యతే బద్ధచిత్తో హి ముక్తచిత్తో హి ముచ్యతే
ఎలా వెలుతురు లేకుండా రూపాలు కనబడవో, అలాగే మనస్సు లేకుండా విషయాలు ఉండవు. మనస్సు బంధించబడితే మనిషి బంధించబడతాడు, మనస్సు విముక్తమైతే అతను కూడా విముక్తుడవుతాడు.
తం జడానాం వరం విద్ధి జడం యేనోచ్యతే మనః । తం చావగచ్ఛత జడం మనో యస్య హి చేతనమ్
మందబుద్ధి వారికి 'మందమైన' మనస్సే ఉత్తమం అని తెలుసుకో. ఎవరి చైతన్యం మందంగా ఉంటే, వారి మనస్సు కూడా మందమే అవుతుంది.
న చేతనం న చ జడం యద్ ఇదం ప్రోత్థితం మనః । విచిత్రసుఖదుఃఖేహం జగద్ అభ్యుత్థితం తతః
ఈ మనస్సు చైతన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు. ఇది లేచి వచ్చినదే. దీని నుంచే ఈ ప్రపంచం, ఎన్నో రకాల సుఖదుఃఖాలతో కూడినది, పుట్టింది.
ఏకరూపే హి మనసి సంసారః ప్రవిలీయతే । ఆబిలం కారణం భ్రాన్తేర్ భ్రాన్త్యా జగద్ ఉపస్థితమ్
మనస్సు ఒకే రూపంలో ఉన్నప్పుడు సంసారం అంతా కలిసిపోతుంది. మనస్సు మలినంగా ఉండటమే భ్రమకు కారణం. ఆ భ్రమ వల్లే ఈ ప్రపంచం కనిపిస్తుంది.
అజడం హి మనో నామ సంసారస్య న కారణమ్ । జడం చోపలధర్మాపి సంసారస్య న కారణమ్
జడత్వం లేని మనస్సే సంసారానికి కారణం కాదు. అలాగే, రాయి లాంటి జడమైనదీ సంసారానికి కారణం కాదు.