యదా పదార్థశక్తీనాం సమ్భుక్తానామ్ ఇవాన్తరే । వసత్య్ అస్తమితాన్యేహం వాసనేతి తదోచ్యతే
విషయాల శక్తులు అనుభవించిన తర్వాత కూడా, అవి అంతరంగా మిగిలిపోతే, దానిని వాసన అంటారు.
అస్త్య్ ఆత్మతత్త్వం విమలం ద్వితీయా దృష్టిర్ అఙ్కితా । ఽజాతా హ్య్ అవిద్యమానైవ తదావిద్యేతి కథ్యతే
శుద్ధమైన ఆత్మతత్వం ఉంది. కానీ రెండవ దృష్టి కలిగినప్పుడు, పుట్టకపోయినదీ, లేనిదీ ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. అదే అజ్ఞానం అని అంటారు.
స్ఫురత్య్ ఆత్మవినాశాయ విస్మారయతి తత్ పదమ్ । మిథ్యావికల్పజాలేన తన్ మలం పరికల్ప్యతే
అది ఆత్మను నశింపజేయడానికై మెరుస్తుంది, ఆ స్థితిని మరిపిస్తుంది. అబద్ధమైన ఊహలతో కూడిన మాయాజాలం వల్ల, ఆ మలినతను మనం ఊహించుకుంటాము.
శ్రుత్వా సృష్ట్వా చ దృష్ట్వా చ భుక్త్వా ఘ్రాత్వా విమృశ్య చ । ఇన్ద్రమ్ ఆమోదయత్య్ ఏషా తేనేన్ద్రియమ్ ఇతి స్మృతా
వినటం, సృష్టించటం, చూడటం, ఆస్వాదించటం, వాసన చూడటం, ఆలోచించటం ద్వారా ఇది ఇంద్రునికి ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. అందుకే దీనిని ఇంద్రియమని అంటారు.
సర్వస్య దృశ్యజాలస్య పరమాత్మన్య్ అలక్షితే । ప్రకృతత్వేన భావానాం లోకే ప్రకృతిర్ ఉచ్యతే
ఈ లోకంలో కనిపించే ప్రతిదానికి, పరమాత్మలో అది తెలియకపోయినా, వాటి సహజ స్వభావాన్ని 'ప్రకృతి' అని అంటారు.
సదసత్తాం నయత్య్ ఆశు సత్తాం వాసత్త్వమ్ అఞ్జసా । సద్ వాసద్ వా వికల్పౌఘం తేన మాయేతి కథ్యతే
ఏది ఉన్నదాన్ని లేనిదిగా, లేనిదాన్ని ఉన్నదిగా త్వరగా మార్చేస్తుందో, ఏది నిజమైనదీ, అబద్ధమైనదీ అన్న తేడాలను కలిగిస్తుందో, దానినే మాయ అంటారు.
దర్శనశ్రవణస్పర్శరసనఘ్రాణకర్మభిః । క్రియేతి కథ్యతే లోకే కార్యకారణతాం గతా
చూచడం, వినడం, తాకడం, రుచిచూడడం, వాసన పుచ్చడం, చేయడం వంటి పనుల ద్వారా, కారణం-ఫలితంగా మారి, ఈ లోకంలో దీనిని క్రియ అంటారు.
చితశ్ చేత్యానుపాతిన్యా గతాయాస్ సకలఙ్కతామ్ । ప్రస్ఫురద్రూపధర్మిణ్యా ఏతాః పర్యాయవృత్తయః
మనస్సు తన విషయాల వెంట పరిగెత్తి, కలుషితమై, స్పష్టమైన రూపాల స్వభావాన్ని తీసుకుంటే, ఇవే దాని వివిధ విధాలైన ప్రవర్తనలు.
చిత్తతామ్ ఉపయాతాయా గతాయాః ప్రాకృతం పదమ్ । స్వైర్ ఏవ సఙ్కల్పశతైర్ భృశం రూఢిమ్ ఉపాగతాః
మనస్సు తన సహజ స్థితిని విడిచిపెట్టి, ఎన్నో స్వతంత్ర కల్పనల వల్ల బలంగా స్థిరపడితే, అది మనోభావంగా మారిపోతుంది.
చేతనీయకలఙ్కాఙ్కా జాడ్యజాలానుపాతినీ । సఙ్ఖ్యావిభాగకలితా స్వవికల్పాకులైవ చిత్
ఈ చైతన్యం, బుద్ధి మచ్చలతో కలిసిపోయి, మాంద్యపు వలలో చిక్కుకుని, ఎన్నో విడిపోకలు, భేదాలతో నిండిపోయి, తానే తాను ఊహలతో కలవరపడుతోంది.
జీవ ఇత్య్ ఉచ్యతే లోకే మన ఇత్య్ అపి కథ్యతే । చిత్తమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే చైవ బుద్ధిర్ ఇత్య్ ఉచ్యతే తథా
ప్రపంచంలో దీన్ని జీవుడు అని కూడా అంటారు, మనసు అని కూడా పిలుస్తారు, చిత్తం అని కూడా అంటారు, అలాగే బుద్ధి అని కూడా చెబుతారు.
నానాసఙ్కల్పకలిలం పర్యాయనిచయం బుధాః । వదన్త్య్ అస్యాః కలఙ్కిన్యాశ్ చ్యుతాయాః పరమార్థతః
ఈ మచ్చలతో కలిసిపోయినది, నిజమైన స్థితి నుంచి తప్పిపోయినదిగా, వివిధ ఊహలతో నిండినదిగా, మారుతూ ఉండే స్థితుల సమాహారంగా జ్ఞానులు చెబుతారు.
మనః కిం స్యాజ్ జడం బ్రహ్మన్న్ అథ వాపి చ చేతనమ్ । ఇత్య్ ఏకో మమ తత్త్వజ్ఞ నిశ్చయో ఽన్తర్ న జాయతే
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ మనసు జడమా లేక చైతన్యమా అన్న విషయం మీద నాకు అంతరంగా స్పష్టమైన నిర్ణయం రావడం లేదు, ఓ తత్త్వజ్ఞా.
మనో హి న జడం రామ నాపి చేతనతాం గతమ్ । మ్లానా జడాజడా దృష్టిర్ మన ఇత్య్ ఏవ కథ్యతే
ఓ రామా, మనస్సు అనేది పూర్తిగా జడమూ కాదు, పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు. అది మసకబారిన, స్పష్టత లేని దృష్టి మాత్రమే. అలాంటి దృష్టినే మనస్సు అంటారు.
మధ్యే సదసతో రూపం ప్రతిభాతం యద్ ఆబిలమ్ । జగతః కారణం రామ తద్ ఏతచ్ చిత్తమ్ ఉచ్యతే
ఉండడానికీ ఉండకపోవడానికీ మధ్యలో, మసకగా కనిపించే రూపమే ఈ జగత్తుకు కారణం, ఓ రామా. దానినే మనస్సు అంటారు.
శాశ్వతేనైకరూపేణ నిశ్చయేన వినా స్థితిః । యేహ సా చిత్తమ్ ఇత్య్ ఉక్తా తస్మాజ్ జాతమ్ ఇదం జగత్
ఏదైనా ఒకటే రూపంలో, స్థిరంగా, నిశ్చయంగా ఉండని స్థితినే ఇక్కడ మనస్సు అంటారు. దానివల్లే ఈ జగత్తు పుట్టింది.
జడాజడదృశోర్ మధ్యే దోలారూఢం స్వకల్పనమ్ । యచ్ చితో మ్లానరూపిణ్యస్ తద్ ఏతన్ మన ఉచ్యతే
జడమైన దృష్టికీ, చైతన్యమైన దృష్టికీ మధ్యలో ఊగిపోతూ, మసకబారిన స్వభావంతో ఉండే ఊహనినే మనస్సు అంటారు.
చిన్నిష్యన్దో హి మలినః కలఙ్కవికలాన్తరః । మన ఇత్య్ ఉచ్యతే రామ న జడం న చ చిన్మయమ్
ఓ రామా, కలుషితమైన, కలంకాలతో కూడిన ఆలోచనల ప్రవాహమే మనసు అని అంటారు. అది పూర్తిగా జడమూ కాదు, పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు.
తస్యేమాని విచిత్రాణి నామాని కలితాన్య్ అలమ్ । అహఙ్కారమనోబుద్ధిజీవాద్యానీతరాణ్య్ అపి
దానికి ఎన్నో పేర్లు ఉన్నాయి — అహంకారం, మనసు, బుద్ధి, జీవుడు మరియు ఇతర పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
యథా గచ్ఛతి శైలూషో రూపాణ్యత్వం తథైవ హి । మనో నామాన్యతామ్ ఏతి రామ కర్మాన్తరం వ్రజన్
ఓ రామా, నటి ఎలా వేషాలు మార్చుకుంటుందో, మనసు కూడా తాను చేసే పనులను బట్టి వేర్వేరు పేర్లు పొందుతుంది.
చిత్రాధికారవశతో విచిత్రాధికృతాభిధామ్ । యథా యాతి నరః కర్మవశాద్ యాతి తథా మనః
ఒక మనిషి తన పాత్రను బట్టి వివిధ పేర్లు పొందినట్లు, మనసు కూడా తన పనులను బట్టి వేర్వేరు పేర్లు పొందుతుంది.
యా ఏతాః కథితాస్ సఞ్జ్ఞా మయా రాఘవ చేతసః । ఏతా ఏవాన్యథా ప్రోక్తా వాదిభిః కల్పనాశతైః
రాఘవా, నేను మనస్సుకు చెప్పిన పేర్లను ఇతరులు వందలాది ఊహలతో వేరేలా వివరిస్తారు.
స్వభావాభిమతాం యుక్తిమ్ ఆరోప్య మనసా కృతాః । మనోబుద్ధీన్ద్రియాదీనాం విచిత్రా నామగీతయః
ప్రతి ఒక్కరూ తమకు నచ్చిన విధంగా తర్కాన్ని కలిపి, మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు మొదలైన వాటికి色色 పేర్లు, వివరాలు పెట్టుకున్నారు.
మనో హి జడమ్ అన్యస్య భిన్నమ్ అన్యస్య జీవతః । తథాహఙ్కృతిర్ అన్యస్య బుద్ధిర్ అన్యస్య వాదినః
ఒకరికి మనస్సు జడంగా అనిపిస్తుంది, మరొకరికి అది ప్రాణంతో నిండినదిగా ఉంటుంది; అలాగే, అహంకారం, బుద్ధి కూడా ప్రతి ఒక్కరి అభిప్రాయానికి తగినట్టు వేరేలా అర్థం చేసుకుంటారు.
అహఙ్కారమనోబుద్ధిదృష్టయస్ సృష్టకల్పనాః । ఏకరూపతయా ప్రోక్తా యా మయా రఘునన్దన
రఘునందనా, అహంకారం, మనస్సు, బుద్ధి అనే భావాలను నేను ఒకే స్వరూపంగా వివరించాను, కానీ సృష్టిలో వాటిని వేరే వేరేలా ఊహించేవారు ఉన్నారు.
నైయాయికైర్ ఇతరథా తాదృశాః పరికల్పితాః । అన్యథా కల్పితాస్ సాఙ్ఖ్యైశ్ చార్వాకైర్ అపి చాన్యథా
న్యాయవాదులు ఒక విధంగా, సాంఖ్యులు మరొక విధంగా, చార్వాకులు ఇంకొక విధంగా ఆ విషయాలను ఊహిస్తున్నారు.
జైమినీయైర్ ఆర్హతైశ్ చ బౌద్ధైర్ వైశేషికైస్ తథా । అన్యైర్ అపి విచిత్రేహైః పాఞ్చరాత్రాదిభిస్ తథా
అదే విధంగా జైమినీయులు, ఆర్జకులు, బౌద్ధులు, వైశేషికులు, ఇంకా పాంచరాత్రాది ఇతర వాదాలు కలిగిన వారు కూడా వేర్వేరు అభిప్రాయాలు కలిగి ఉన్నారు.
సర్వైర్ ఏవ హి గన్తవ్యం తత్ పదం పారమాత్మికమ్ । విచిత్రదేశకాలోత్థైః పురమ్ ఏకమ్ ఇవాధ్వగైః
అయితే, అన్ని వాదాలు చివరకు ఆ పరమాత్మ స్థితిని చేరవలసిందే. ఇది వివిధ ప్రాంతాలు, కాలాల్లోనుండి వచ్చిన ప్రయాణికులు ఒక్క ఊరికి చేరినట్లే.
అజ్ఞానాత్ పరమార్థస్య విపరీతావబోధతః । కేవలం వివదన్తే తే వికల్పైర్ ఆరురుక్షవః
పరమార్థాన్ని తెలియక, తప్పుగా అర్థం చేసుకుని, వారు కేవలం తమ అభిప్రాయాలను నమ్మిస్తూ వాదనలు చేస్తుంటారు.
స్వం మార్గమ్ అభిశంసన్తి వాదినశ్ చిత్రయా దృశా । విచిత్రదేశకాలోత్థా మార్గం స్వం పథికా ఇవ
ప్రతి వాదకుడు తన మార్గాన్ని వివిధ రకాల కారణాలతో పొగిడతాడు. వారు ప్రయాణికుల్లా, తాము వచ్చిన ప్రాంతం, కాలం ఎలా ఉంటే అలా తమ దారినే ఉత్తమమని చెబుతారు.