జడాజడదృశోర్ మధ్యే దోలాయితవపుస్ స్థితమ్ । యత్ తత్త్వం ద్విపరామృష్టం తద్ రూపం మనసో విదుః
జడమైనదానికీ, చైతన్యమైనదానికీ మధ్యలో, రెండింటి స్పర్శతో నిలిచిన తత్వమే మనస్సు స్వరూపం అని అంటారు.
నాహం చిదవభాసాత్మా కృపణో ఽస్మీతి నిశ్చయః । యస్ సదాక్రాన్తకలనస్ తద్ రూపం మనసో విదుః
నేను ప్రకాశమయమైన చైతన్యం కాను, నేను దురదృష్టవంతుడిని అనే నిశ్చయం ఎప్పుడు కల్పనలతో నిండినదిగా ఉంటుంది. దాన్ని మనస్సు స్వరూపంగా తెలుసుకుంటారు.
భావస్ సదసతోర్ మధ్యే నౄణాం స్ఫురతి నిశ్చలః । కలనోన్ముఖతాం యాతస్ తద్ రూపం మనసో విదుః
ఉండటమూ లేనట్టుండటమూ మధ్యలో, నిశ్చలంగా మెరుస్తూ, కల్పన వైపు మొగ్గుచూపే స్థితిని మనస్సు స్వరూపంగా అంటారు.
కలనాత్మికయా కర్మశక్త్యా విరహితం మనః । న సమ్భవతి లోకే ఽస్మిన్ గుణహీనో గుణీ యథా
కల్పనతో కూడిన క్రియాశక్తి లేకుండా మనస్సు ఈ లోకంలో కలగదు. గుణాలు లేని వాడిని గుణవంతుడు అనలేని విధంగా ఇది కూడా సాధ్యం కాదు.
యథానలౌష్ణ్యయోస్ సత్తా న సమ్భవతి భిన్నయోః । తథైవ కర్మమనసోస్ తథాత్మమనసోర్ అపి
ఎలా వేడి లేకుండా అగ్ని ఉండదు, అగ్ని లేకుండా వేడి ఉండదు, అలాగే క్రియ లేకుండా మనస్సు ఉండదు, ఆత్మ లేకుండా మనస్సు ఉండదు.
స్వేనైవ చిత్తరూపేణ కర్మణా ఫలధర్మణా । సఙ్కల్పైకశరీరేణ నానావిస్తరశాలినా
మనస్సు తన స్వభావంతో, చేసే పనుల ద్వారా, వాటి ఫలితాల ప్రకారంగా, సంకల్పమే శరీరంగా మారి, అనేక విధాలుగా విస్తరించుచూ కనిపిస్తుంది.
యా యేన వాసనా యత్ర లతేవారోపితా యథా । సా తేన ఫలభూస్ తత్ర తద్ ఏవ ప్రాప్యతే తథా
ఎక్కడ ఏ వాసన ఎలా నాటితే, ఆ స్థలంలో ఆ వృక్షం ఫలించేలా, అక్కడ అదే ఫలితాన్ని పొందుతారు.
కర్మబీజం మనస్ స్పన్దః కథ్యతే ఽథానుభూయతే । క్రియాస్ తు వివిధాస్ తస్య శాఖాశ్ చిత్రఫలాస్ తరోః
మనస్సులో కలిగే అలజడి పనుల విత్తనంగా చెప్పబడుతుంది; ఆ తర్వాత అది అనుభవంలోకి వస్తుంది. ఆ పనులన్నీ ఆ వృక్షానికి శాఖలవంటివి, వాటి ఫలితాలు అనేకంగా ఉంటాయి.
మనో యద్ అనుసన్ధత్తే తత్ కర్మేన్ద్రియవృత్తయః । సర్వాస్ సమ్పాదయన్త్య్ ఏతాస్ తస్మాత్ కర్మ మనస్ స్మృతమ్
మనస్సు ఏదైనా కోరితే, ఆ పని చేయు అవయవాలన్నీ దాన్ని నెరవేర్చుతాయి. అందుకే, మనస్సే కర్మ అని చెప్పబడింది.
మనో బుద్ధిర్ అహఙ్కారశ్ చేతః కర్మాథ కల్పనా । సంసృతిర్ వాసనావిద్యా ప్రయత్నస్ స్మృతిర్ ఏవ చ
మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, చిత్తం, క్రియ, ఊహ, జనన మరణాల చక్రం, Vasana అనే మనసులో దాగిన అభిలాషలు, అజ్ఞానం, ప్రయత్నం, జ్ఞాపకం— ఇవన్నీ కలిసే మన జీవన ప్రయాణంలో భాగాలవుతాయి.
ఇన్ద్రియం ప్రకృతిర్ మాయా క్రియా చేతీతరా అపి । చిత్రాశ్ శబ్దశ్రియో బహ్వ్యస్ సంసారభ్రమహేతవః
ఇంద్రియాలు, ప్రకృతి, మాయ, క్రియలు మరియు ఇతర ఎన్నో విషయాలు, అనేక రకాల శబ్దాలు, అందాలు— ఇవన్నీ సంసార భ్రమకు కారణాలు.
కాకతాలీయయోగేన త్యక్తస్ఫారచమత్కృతేః । చితేశ్ చేత్యానుపాతిన్యః కృతాః పర్యాయవృత్తయః
ఒక యాదృచ్ఛిక సంయోగం వల్ల, ఆ విశాలత ఆశ్చర్యాన్ని వదిలిపెట్టి, వివిధ భావాలు, మనస్సులో, వాటి విషయాల వెంబడి, ఏర్పడతాయి.
పరాయాస్ సంవిదో బ్రహ్మన్న్ ఏతాః పర్యాయవృత్తయః । కల్ప్యమానవిచిత్రార్థాః కథం రూఢిమ్ ఉపాగతాః
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ వివిధ భావాలు పరమ జ్ఞానానికి చెందినవే. ఎన్నో ఊహలతో కల్పించబడిన ఈ వింత విషయాలు ఎలా స్థిరంగా మారిపోయాయో చెప్పగలవా?
గతేవ సకలఙ్కత్వం యదా చిత్ కలనాత్మకమ్ । ఉన్మేషరూపిణీ జాతా తదైవ హి మనస్స్థితిః
చైతన్యం అనేది ఆలోచనల స్వరూపంగా, పూర్తిగా మలినమై, ఒక భావన రూపంలో ప్రబలినప్పుడు, అదే మనస్సు స్థితిగా పిలవబడుతుంది.
భావానామ్ అనుసన్ధానం యదా నిశ్చిత్య సంస్థితా । తదైషా ప్రోచ్యతే బుద్ధిర్ నియతా గ్రహణక్షమా
ఏదైనా విషయాన్ని పరిశీలించి, దానిలో స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు, అది బుద్ధి అని, స్పష్టంగా గ్రహించగలిగే శక్తిగా చెప్పబడుతుంది.
యదా మిథ్యాభిమానేన సత్తాం కలయతి స్వయమ్ । అహఙ్కారాభిధా తేన ప్రోచ్యతే భవబన్ధనీ
తప్పు భావంతో తానే తాను ఉన్నదిగా భావించినప్పుడు, అది అహంకారమని, జనన మరణాల బంధానికి కారణమని అంటారు.
ఇదం త్యక్త్వేదమ్ ఆయాతి బాలవత్ పేలవా యదా । విచారం సమ్పరిత్యజ్య తదా సా చిత్తమ్ ఉచ్యతే
పిల్లవాడిలా ఒకదాన్ని వదిలి మరొకదానికి పోయి, విచారణను పూర్తిగా విడిచిపెట్టినప్పుడు, దానిని చిత్తమని అంటారు.
యదా స్పన్దైకధర్మత్వాత్ కర్మపైశున్యశంసినీ । ఆధావతి స్పన్దఫలం తదా కర్మేత్య్ ఉదాహృతా
ఒకదాని స్వభావంగా కదలిక వల్ల ఫలితం ఏర్పడితే, ఆ ఫలితాన్ని క్రియ అని అంటారు.
కాకతాలీయయోగేన త్యక్త్వైకద్రవ్యనిశ్చయమ్ । యదేహితం కల్పయతి భావం తేనేహ కల్పనా
ఏదైనా అనుకోకుండా కలిసొచ్చినప్పుడు, ఒకే పదార్థంపై నిశ్చయం లేకుండా, ఇక్కడ మనసులో ఏది కోరితే అది ఊహ అని పిలుస్తారు.
పూర్వం దృష్టమ్ అదృష్టం వా ప్రాగ్ సృష్టమ్ ఇతి నిశ్చయమ్ । యదైషేహాం విధత్తే ఽన్తస్ తదా స్మృతిర్ ఉదాహృతా
మునుపు చూచినదైనా, చూడనిదైనా, లేదా ముందే సృష్టించబడినదైనా, మనసులో దానిని కోరినప్పుడు, దానిని స్మృతి అంటారు.
యదా పదార్థశక్తీనాం సమ్భుక్తానామ్ ఇవాన్తరే । వసత్య్ అస్తమితాన్యేహం వాసనేతి తదోచ్యతే
విషయాల శక్తులు అనుభవించిన తర్వాత కూడా, అవి అంతరంగా మిగిలిపోతే, దానిని వాసన అంటారు.
అస్త్య్ ఆత్మతత్త్వం విమలం ద్వితీయా దృష్టిర్ అఙ్కితా । ఽజాతా హ్య్ అవిద్యమానైవ తదావిద్యేతి కథ్యతే
శుద్ధమైన ఆత్మతత్వం ఉంది. కానీ రెండవ దృష్టి కలిగినప్పుడు, పుట్టకపోయినదీ, లేనిదీ ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. అదే అజ్ఞానం అని అంటారు.
స్ఫురత్య్ ఆత్మవినాశాయ విస్మారయతి తత్ పదమ్ । మిథ్యావికల్పజాలేన తన్ మలం పరికల్ప్యతే
అది ఆత్మను నశింపజేయడానికై మెరుస్తుంది, ఆ స్థితిని మరిపిస్తుంది. అబద్ధమైన ఊహలతో కూడిన మాయాజాలం వల్ల, ఆ మలినతను మనం ఊహించుకుంటాము.
శ్రుత్వా సృష్ట్వా చ దృష్ట్వా చ భుక్త్వా ఘ్రాత్వా విమృశ్య చ । ఇన్ద్రమ్ ఆమోదయత్య్ ఏషా తేనేన్ద్రియమ్ ఇతి స్మృతా
వినటం, సృష్టించటం, చూడటం, ఆస్వాదించటం, వాసన చూడటం, ఆలోచించటం ద్వారా ఇది ఇంద్రునికి ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. అందుకే దీనిని ఇంద్రియమని అంటారు.
సర్వస్య దృశ్యజాలస్య పరమాత్మన్య్ అలక్షితే । ప్రకృతత్వేన భావానాం లోకే ప్రకృతిర్ ఉచ్యతే
ఈ లోకంలో కనిపించే ప్రతిదానికి, పరమాత్మలో అది తెలియకపోయినా, వాటి సహజ స్వభావాన్ని 'ప్రకృతి' అని అంటారు.
సదసత్తాం నయత్య్ ఆశు సత్తాం వాసత్త్వమ్ అఞ్జసా । సద్ వాసద్ వా వికల్పౌఘం తేన మాయేతి కథ్యతే
ఏది ఉన్నదాన్ని లేనిదిగా, లేనిదాన్ని ఉన్నదిగా త్వరగా మార్చేస్తుందో, ఏది నిజమైనదీ, అబద్ధమైనదీ అన్న తేడాలను కలిగిస్తుందో, దానినే మాయ అంటారు.
దర్శనశ్రవణస్పర్శరసనఘ్రాణకర్మభిః । క్రియేతి కథ్యతే లోకే కార్యకారణతాం గతా
చూచడం, వినడం, తాకడం, రుచిచూడడం, వాసన పుచ్చడం, చేయడం వంటి పనుల ద్వారా, కారణం-ఫలితంగా మారి, ఈ లోకంలో దీనిని క్రియ అంటారు.
చితశ్ చేత్యానుపాతిన్యా గతాయాస్ సకలఙ్కతామ్ । ప్రస్ఫురద్రూపధర్మిణ్యా ఏతాః పర్యాయవృత్తయః
మనస్సు తన విషయాల వెంట పరిగెత్తి, కలుషితమై, స్పష్టమైన రూపాల స్వభావాన్ని తీసుకుంటే, ఇవే దాని వివిధ విధాలైన ప్రవర్తనలు.
చిత్తతామ్ ఉపయాతాయా గతాయాః ప్రాకృతం పదమ్ । స్వైర్ ఏవ సఙ్కల్పశతైర్ భృశం రూఢిమ్ ఉపాగతాః
మనస్సు తన సహజ స్థితిని విడిచిపెట్టి, ఎన్నో స్వతంత్ర కల్పనల వల్ల బలంగా స్థిరపడితే, అది మనోభావంగా మారిపోతుంది.
చేతనీయకలఙ్కాఙ్కా జాడ్యజాలానుపాతినీ । సఙ్ఖ్యావిభాగకలితా స్వవికల్పాకులైవ చిత్
ఈ చైతన్యం, బుద్ధి మచ్చలతో కలిసిపోయి, మాంద్యపు వలలో చిక్కుకుని, ఎన్నో విడిపోకలు, భేదాలతో నిండిపోయి, తానే తాను ఊహలతో కలవరపడుతోంది.