ఆలోకలాఞ్ఛితాభోగే మకురే రాజతే సుఖమ్ । బ్రహ్మతత్త్వపరామృష్టే కర్తృత్వం మనసి స్ఫుటమ్
వెలుగుతో మెరిసే అద్దం ఎంత అందంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే బ్రహ్మతత్త్వ జ్ఞానం తాకిన మనసులో 'నేనే చేస్తున్నాను' అనే భావన స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
గుణో గుణిని శౌక్ల్యాదిః పటాదౌ సంస్థితో యథా । తథా మనసి కర్తృత్వం జీవనామ్ని వ్యవస్థితమ్
బట్టలో తెలుపు వంటి లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో, అలాగే 'జీవుడు' అనే పేరుతో మనసులోనే చేసే భావన స్థిరంగా ఉంటుంది.
యథా శైత్యాదిరహితస్ తుషారో నోపలభ్యతే । తథా కర్మ వినా చిత్తం న కిఞ్చిద్ ఉపలభ్యతే
ఎలాగైతే చలివాతావరణం లేకుండా మంచు ఉండదు, అలాగే పనులు లేకుండా మనసు ఏమాత్రం కనిపించదు.
కృష్ణతాసఙ్క్షయే యద్వత్ క్షీయతే కజ్జలం స్వయమ్ । స్పన్దాత్మకర్మవిగమే తద్వత్ ప్రక్షీయతే మనః
ఎలాగైతే నలుపు తగ్గిపోతే కాజలు తానే తానుగా క్రమంగా మాయమవుతుంది, అలాగే మనస్సు యొక్క చలనం ఆగిపోతే, ఆ మనస్సు కూడా అంతరించిపోతుంది.
కర్మనాశో మనోనాశో మనోనాశో హ్య్ అకర్మతా । ముక్తస్యైవ భవత్య్ ఏష నాముక్తస్య కదాచన
కార్యాలు పోవడమే మనస్సు పోవడమే; మనస్సు పోవడమే కార్యాలు లేకపోవడమే. ఇది విముక్తుడికి మాత్రమే జరుగుతుంది, బంధనంలో ఉన్నవాడికి ఎప్పుడూ జరగదు.
వహ్న్యౌష్ణ్యయోర్ ఇవ సదా శ్లిష్టయోశ్ చిత్తకర్మణోః । ద్వయోర్ ఏకతరాభావే ద్వయమ్ ఏవ విలీయతే
ఎలాగైతే అగ్ని, వేడి ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటాయో, అలాగే మనస్సు, కార్యాలు కూడా విడిపోలేవు. వీటిలో ఏదైనా ఒకటి లేకపోతే రెండూ కలిసి అంతరించిపోతాయి.
చిత్తం సదా స్పన్దవిలాసమ్ ఏతత్ స్పన్దైకరూపం నను కర్మ విద్ధి । కర్మాథ చిత్తం కిల ధర్మధర్మి పదం గతే రామ పరస్పరేణ
మనస్సు ఎప్పుడూ చలనం ఆటపాటే; ఆ చలనే కార్యమై రూపం దాలుస్తుంది అని తెలుసుకో. రామా! మనస్సు, కార్యాలు పరస్పర ఆధారంగా ఉండే ధర్మధర్మి లాంటివి.
మనో హి భావనామాత్రం భావనా స్పన్దరూపిణీ । క్రియా తద్భావితం రూపం ఫలం సర్వో ఽనుధావతి
మనస్సు అనేది ఊహ మాత్రమే. ఆ ఊహ కదలికల రూపంలో ఉంటుంది. ఆ ఊహతోనే చర్యలు ఏర్పడతాయి. అందరూ ఆ చర్యల ఫలితాన్నే వెంబడిస్తారు.
విస్తరేణ మమ బ్రహ్మఞ్ జడస్యాప్య్ అజడాకృతేః । రూపమ్ ఆరూఢసఙ్కల్పం మనసో వక్తుమ్ అర్హసి
ఓ బ్రహ్మన్, మనస్సు ఏ విధంగా జడమైనదానికీ, జడముకాని రూపానికీ సంకల్పంతో ఏర్పడుతుందో, దాని స్వరూపాన్ని నాకు విస్తృతంగా వివరించాలి.
అనన్తస్యాత్మతత్త్వస్య సర్వశక్తేర్ మహాత్మనః । సఙ్కల్పశక్తిసహితం యద్ రూపం తన్ మనో విదుః
అంతులేని ఆత్మతత్వానికి, సమస్త శక్తులతో కూడిన మహాత్ముడికి, సంకల్పశక్తితో కలిసిన రూపమే మనస్సు అని తెలుసుకోవాలి.
జడాజడదృశోర్ మధ్యే దోలాయితవపుస్ స్థితమ్ । యత్ తత్త్వం ద్విపరామృష్టం తద్ రూపం మనసో విదుః
జడమైనదానికీ, చైతన్యమైనదానికీ మధ్యలో, రెండింటి స్పర్శతో నిలిచిన తత్వమే మనస్సు స్వరూపం అని అంటారు.
నాహం చిదవభాసాత్మా కృపణో ఽస్మీతి నిశ్చయః । యస్ సదాక్రాన్తకలనస్ తద్ రూపం మనసో విదుః
నేను ప్రకాశమయమైన చైతన్యం కాను, నేను దురదృష్టవంతుడిని అనే నిశ్చయం ఎప్పుడు కల్పనలతో నిండినదిగా ఉంటుంది. దాన్ని మనస్సు స్వరూపంగా తెలుసుకుంటారు.
భావస్ సదసతోర్ మధ్యే నౄణాం స్ఫురతి నిశ్చలః । కలనోన్ముఖతాం యాతస్ తద్ రూపం మనసో విదుః
ఉండటమూ లేనట్టుండటమూ మధ్యలో, నిశ్చలంగా మెరుస్తూ, కల్పన వైపు మొగ్గుచూపే స్థితిని మనస్సు స్వరూపంగా అంటారు.
కలనాత్మికయా కర్మశక్త్యా విరహితం మనః । న సమ్భవతి లోకే ఽస్మిన్ గుణహీనో గుణీ యథా
కల్పనతో కూడిన క్రియాశక్తి లేకుండా మనస్సు ఈ లోకంలో కలగదు. గుణాలు లేని వాడిని గుణవంతుడు అనలేని విధంగా ఇది కూడా సాధ్యం కాదు.
యథానలౌష్ణ్యయోస్ సత్తా న సమ్భవతి భిన్నయోః । తథైవ కర్మమనసోస్ తథాత్మమనసోర్ అపి
ఎలా వేడి లేకుండా అగ్ని ఉండదు, అగ్ని లేకుండా వేడి ఉండదు, అలాగే క్రియ లేకుండా మనస్సు ఉండదు, ఆత్మ లేకుండా మనస్సు ఉండదు.
స్వేనైవ చిత్తరూపేణ కర్మణా ఫలధర్మణా । సఙ్కల్పైకశరీరేణ నానావిస్తరశాలినా
మనస్సు తన స్వభావంతో, చేసే పనుల ద్వారా, వాటి ఫలితాల ప్రకారంగా, సంకల్పమే శరీరంగా మారి, అనేక విధాలుగా విస్తరించుచూ కనిపిస్తుంది.
యా యేన వాసనా యత్ర లతేవారోపితా యథా । సా తేన ఫలభూస్ తత్ర తద్ ఏవ ప్రాప్యతే తథా
ఎక్కడ ఏ వాసన ఎలా నాటితే, ఆ స్థలంలో ఆ వృక్షం ఫలించేలా, అక్కడ అదే ఫలితాన్ని పొందుతారు.
కర్మబీజం మనస్ స్పన్దః కథ్యతే ఽథానుభూయతే । క్రియాస్ తు వివిధాస్ తస్య శాఖాశ్ చిత్రఫలాస్ తరోః
మనస్సులో కలిగే అలజడి పనుల విత్తనంగా చెప్పబడుతుంది; ఆ తర్వాత అది అనుభవంలోకి వస్తుంది. ఆ పనులన్నీ ఆ వృక్షానికి శాఖలవంటివి, వాటి ఫలితాలు అనేకంగా ఉంటాయి.
మనో యద్ అనుసన్ధత్తే తత్ కర్మేన్ద్రియవృత్తయః । సర్వాస్ సమ్పాదయన్త్య్ ఏతాస్ తస్మాత్ కర్మ మనస్ స్మృతమ్
మనస్సు ఏదైనా కోరితే, ఆ పని చేయు అవయవాలన్నీ దాన్ని నెరవేర్చుతాయి. అందుకే, మనస్సే కర్మ అని చెప్పబడింది.
మనో బుద్ధిర్ అహఙ్కారశ్ చేతః కర్మాథ కల్పనా । సంసృతిర్ వాసనావిద్యా ప్రయత్నస్ స్మృతిర్ ఏవ చ
మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, చిత్తం, క్రియ, ఊహ, జనన మరణాల చక్రం, Vasana అనే మనసులో దాగిన అభిలాషలు, అజ్ఞానం, ప్రయత్నం, జ్ఞాపకం— ఇవన్నీ కలిసే మన జీవన ప్రయాణంలో భాగాలవుతాయి.
ఇన్ద్రియం ప్రకృతిర్ మాయా క్రియా చేతీతరా అపి । చిత్రాశ్ శబ్దశ్రియో బహ్వ్యస్ సంసారభ్రమహేతవః
ఇంద్రియాలు, ప్రకృతి, మాయ, క్రియలు మరియు ఇతర ఎన్నో విషయాలు, అనేక రకాల శబ్దాలు, అందాలు— ఇవన్నీ సంసార భ్రమకు కారణాలు.
కాకతాలీయయోగేన త్యక్తస్ఫారచమత్కృతేః । చితేశ్ చేత్యానుపాతిన్యః కృతాః పర్యాయవృత్తయః
ఒక యాదృచ్ఛిక సంయోగం వల్ల, ఆ విశాలత ఆశ్చర్యాన్ని వదిలిపెట్టి, వివిధ భావాలు, మనస్సులో, వాటి విషయాల వెంబడి, ఏర్పడతాయి.
పరాయాస్ సంవిదో బ్రహ్మన్న్ ఏతాః పర్యాయవృత్తయః । కల్ప్యమానవిచిత్రార్థాః కథం రూఢిమ్ ఉపాగతాః
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ వివిధ భావాలు పరమ జ్ఞానానికి చెందినవే. ఎన్నో ఊహలతో కల్పించబడిన ఈ వింత విషయాలు ఎలా స్థిరంగా మారిపోయాయో చెప్పగలవా?
గతేవ సకలఙ్కత్వం యదా చిత్ కలనాత్మకమ్ । ఉన్మేషరూపిణీ జాతా తదైవ హి మనస్స్థితిః
చైతన్యం అనేది ఆలోచనల స్వరూపంగా, పూర్తిగా మలినమై, ఒక భావన రూపంలో ప్రబలినప్పుడు, అదే మనస్సు స్థితిగా పిలవబడుతుంది.
భావానామ్ అనుసన్ధానం యదా నిశ్చిత్య సంస్థితా । తదైషా ప్రోచ్యతే బుద్ధిర్ నియతా గ్రహణక్షమా
ఏదైనా విషయాన్ని పరిశీలించి, దానిలో స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు, అది బుద్ధి అని, స్పష్టంగా గ్రహించగలిగే శక్తిగా చెప్పబడుతుంది.
యదా మిథ్యాభిమానేన సత్తాం కలయతి స్వయమ్ । అహఙ్కారాభిధా తేన ప్రోచ్యతే భవబన్ధనీ
తప్పు భావంతో తానే తాను ఉన్నదిగా భావించినప్పుడు, అది అహంకారమని, జనన మరణాల బంధానికి కారణమని అంటారు.
ఇదం త్యక్త్వేదమ్ ఆయాతి బాలవత్ పేలవా యదా । విచారం సమ్పరిత్యజ్య తదా సా చిత్తమ్ ఉచ్యతే
పిల్లవాడిలా ఒకదాన్ని వదిలి మరొకదానికి పోయి, విచారణను పూర్తిగా విడిచిపెట్టినప్పుడు, దానిని చిత్తమని అంటారు.
యదా స్పన్దైకధర్మత్వాత్ కర్మపైశున్యశంసినీ । ఆధావతి స్పన్దఫలం తదా కర్మేత్య్ ఉదాహృతా
ఒకదాని స్వభావంగా కదలిక వల్ల ఫలితం ఏర్పడితే, ఆ ఫలితాన్ని క్రియ అని అంటారు.
కాకతాలీయయోగేన త్యక్త్వైకద్రవ్యనిశ్చయమ్ । యదేహితం కల్పయతి భావం తేనేహ కల్పనా
ఏదైనా అనుకోకుండా కలిసొచ్చినప్పుడు, ఒకే పదార్థంపై నిశ్చయం లేకుండా, ఇక్కడ మనసులో ఏది కోరితే అది ఊహ అని పిలుస్తారు.
పూర్వం దృష్టమ్ అదృష్టం వా ప్రాగ్ సృష్టమ్ ఇతి నిశ్చయమ్ । యదైషేహాం విధత్తే ఽన్తస్ తదా స్మృతిర్ ఉదాహృతా
మునుపు చూచినదైనా, చూడనిదైనా, లేదా ముందే సృష్టించబడినదైనా, మనసులో దానిని కోరినప్పుడు, దానిని స్మృతి అంటారు.