దేశాద్ దేశాన్తరప్రాప్తేర్ అనుసన్ధానహేతుతః । పూర్వం హి కారణం చేతః కర్మ చిత్తమ్ అతో విదుః
ఒక చోటు నుంచి మరో చోటుకు చేరడానికీ, కారణం విచారణే. అందుకే, ముందుగా మనస్సే కారణం, ఆ తర్వాత పనులు మనస్సు వల్లే జరుగుతాయని తెలుసుకో.
అక్షుబ్ధసాగరప్రఖ్యాద్ బ్రహ్మణస్ స్పన్దధర్మిణీ । యా చిద్ ఆహుర్ అతశ్ చిత్తం జనతాజీవతాం గతమ్
అశాంతమైన సముద్రాన్ని పోలిన బ్రహ్మ యొక్క చైతన్యం, అది కదలిక కలిగి ఉండి, మనస్సుగా మారి, ప్రజల జీవనంలో ప్రవేశిస్తుంది.
మనః కర్మ మనో జీవః కాయస్ తేనైవ తన్యతే । అతః కర్మ చ కర్తా చ న భిన్నౌ తిలతైలవత్
మనస్సే చర్య, మనస్సే జీవుడు, అదే శరీరాన్ని వ్యాపింపజేస్తుంది. అందువల్ల, చర్య మరియు ఆచరణచేసేవాడు వేర్వేరు కాదు, నువ్వులు-నూనె లాగానే కలిసివుంటాయి.
కర్తృకర్మాత్మకావ్ అర్థావ్ అభిన్నౌ నిత్యమ్ ఏవ హి । అబోధాద్ భేదమ్ ఆయాతౌ కల్ప్యమానౌ ముధైవ హి
చర్య చేసేవాడు, చర్య రెండూ ఎప్పుడూ వేరు కాదు, ఒకటే. అవగాహన లేకపోవడం వల్లే వాటిని వేర్వేరు అని ఊహించుకుంటారు, కానీ అది తప్పు భావన మాత్రమే.
ద్వే కర్మమనసీ రామ మూర్ఖాణాం న తు ధీమతామ్ । సముద్రామ్బు తరఙ్గామ్బు బాలానామ్ ఇవ భేదధీః
రామా, మూర్ఖులకు మాత్రమే మనస్సు, చర్య వేర్వేరుగా కనిపిస్తాయి; జ్ఞానులకు కాదు. ఇది చిన్నపిల్లలు సముద్రం, అలలను వేర్వేరు అని భావించడంలాంటిది, తెలివిగలవారు మాత్రం తేడా చూడరు.
పర్యాయశబ్దావ్ ఏతౌ హి విద్ధి త్వం చిత్తకర్మణీ । పర్యాయశబ్దతాం త్యక్త్వా స్థితే దురవబోధతః
మనస్సు, కార్యం అనే ఈ రెండు పదాలు వేర్వేరు అనిపించినా, వాస్తవానికి ఒకటే అని తెలుసుకో. పేర్లు వదిలిపెడితే, వాటి అసలు స్వరూపం గ్రహించడం చాలా కష్టం.
మనః కర్మాత్మకం పూర్వం పరస్మాత్ సమ్ప్రవర్తతే । ఆమోదాత్మేవ కుసుమం వివిధాకృతి పాదపాత్
మనస్సు అనేది కార్యరూపమే. అది మొదట పరమాత్మ నుండి ఉద్భవిస్తుంది. ఇది పువ్వు వాసనతో ఉండి, చెట్టులోనుండి ఎన్నో రూపాల్లో పుట్టినట్టు.
కర్తృకర్మాభిధానీహ చేతాంస్య్ అవిరతం పదాత్ । పరస్మాత్ సమ్ప్రవర్తన్తే తరఙ్గా ఇవ సాగరాత్
ఇక్కడ మనస్సు, కర్తగా, కార్యంగా ఎప్పుడూ ఆగకుండా పరమాత్మ నుండి ఉద్భవిస్తుంది. ఇది సముద్రంలోనుండి తరంగాలు పుట్టినట్టు.
ఉద్ధృతాన్య్ ఏవ తస్మింస్ తు జీవసఞ్జ్ఞాని తాని తు । స్ఫురిత్వా ప్రవిలీయన్తే తరఙ్గా ఇవ సాగరే
జీవులు అని పిలవబడేవి కూడా అలాంటి తరంగాలే. అవి పుట్టి, చివరికి మళ్లీ ఆ పరమాత్మలో కలిసిపోతాయి. ఇది సముద్రంలో తరంగాలు కలిసిపోవడంలా.
మనసా క్రియతే కర్మ యద్ యత్ తత్ సఫలం భవేత్ । మనస్య్ ఏవ న కాయోత్థం కర్తా కర్మ మనస్ తతః
మనసుతో చేసే పని ఏదైనా ఫలితాన్ని ఇస్తుంది; పని అనేది శరీరం ద్వారా కాకుండా మనసులోనే ఉత్పన్నమవుతుంది. అందుచేత, చేసే వ్యక్తి కూడా, పని కూడా మనసులోనే ఉంటాయి.
ఆలోకలాఞ్ఛితాభోగే మకురే రాజతే సుఖమ్ । బ్రహ్మతత్త్వపరామృష్టే కర్తృత్వం మనసి స్ఫుటమ్
వెలుగుతో మెరిసే అద్దం ఎంత అందంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే బ్రహ్మతత్త్వ జ్ఞానం తాకిన మనసులో 'నేనే చేస్తున్నాను' అనే భావన స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
గుణో గుణిని శౌక్ల్యాదిః పటాదౌ సంస్థితో యథా । తథా మనసి కర్తృత్వం జీవనామ్ని వ్యవస్థితమ్
బట్టలో తెలుపు వంటి లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో, అలాగే 'జీవుడు' అనే పేరుతో మనసులోనే చేసే భావన స్థిరంగా ఉంటుంది.
యథా శైత్యాదిరహితస్ తుషారో నోపలభ్యతే । తథా కర్మ వినా చిత్తం న కిఞ్చిద్ ఉపలభ్యతే
ఎలాగైతే చలివాతావరణం లేకుండా మంచు ఉండదు, అలాగే పనులు లేకుండా మనసు ఏమాత్రం కనిపించదు.
కృష్ణతాసఙ్క్షయే యద్వత్ క్షీయతే కజ్జలం స్వయమ్ । స్పన్దాత్మకర్మవిగమే తద్వత్ ప్రక్షీయతే మనః
ఎలాగైతే నలుపు తగ్గిపోతే కాజలు తానే తానుగా క్రమంగా మాయమవుతుంది, అలాగే మనస్సు యొక్క చలనం ఆగిపోతే, ఆ మనస్సు కూడా అంతరించిపోతుంది.
కర్మనాశో మనోనాశో మనోనాశో హ్య్ అకర్మతా । ముక్తస్యైవ భవత్య్ ఏష నాముక్తస్య కదాచన
కార్యాలు పోవడమే మనస్సు పోవడమే; మనస్సు పోవడమే కార్యాలు లేకపోవడమే. ఇది విముక్తుడికి మాత్రమే జరుగుతుంది, బంధనంలో ఉన్నవాడికి ఎప్పుడూ జరగదు.
వహ్న్యౌష్ణ్యయోర్ ఇవ సదా శ్లిష్టయోశ్ చిత్తకర్మణోః । ద్వయోర్ ఏకతరాభావే ద్వయమ్ ఏవ విలీయతే
ఎలాగైతే అగ్ని, వేడి ఎప్పుడూ కలిసే ఉంటాయో, అలాగే మనస్సు, కార్యాలు కూడా విడిపోలేవు. వీటిలో ఏదైనా ఒకటి లేకపోతే రెండూ కలిసి అంతరించిపోతాయి.
చిత్తం సదా స్పన్దవిలాసమ్ ఏతత్ స్పన్దైకరూపం నను కర్మ విద్ధి । కర్మాథ చిత్తం కిల ధర్మధర్మి పదం గతే రామ పరస్పరేణ
మనస్సు ఎప్పుడూ చలనం ఆటపాటే; ఆ చలనే కార్యమై రూపం దాలుస్తుంది అని తెలుసుకో. రామా! మనస్సు, కార్యాలు పరస్పర ఆధారంగా ఉండే ధర్మధర్మి లాంటివి.
మనో హి భావనామాత్రం భావనా స్పన్దరూపిణీ । క్రియా తద్భావితం రూపం ఫలం సర్వో ఽనుధావతి
మనస్సు అనేది ఊహ మాత్రమే. ఆ ఊహ కదలికల రూపంలో ఉంటుంది. ఆ ఊహతోనే చర్యలు ఏర్పడతాయి. అందరూ ఆ చర్యల ఫలితాన్నే వెంబడిస్తారు.
విస్తరేణ మమ బ్రహ్మఞ్ జడస్యాప్య్ అజడాకృతేః । రూపమ్ ఆరూఢసఙ్కల్పం మనసో వక్తుమ్ అర్హసి
ఓ బ్రహ్మన్, మనస్సు ఏ విధంగా జడమైనదానికీ, జడముకాని రూపానికీ సంకల్పంతో ఏర్పడుతుందో, దాని స్వరూపాన్ని నాకు విస్తృతంగా వివరించాలి.
అనన్తస్యాత్మతత్త్వస్య సర్వశక్తేర్ మహాత్మనః । సఙ్కల్పశక్తిసహితం యద్ రూపం తన్ మనో విదుః
అంతులేని ఆత్మతత్వానికి, సమస్త శక్తులతో కూడిన మహాత్ముడికి, సంకల్పశక్తితో కలిసిన రూపమే మనస్సు అని తెలుసుకోవాలి.
జడాజడదృశోర్ మధ్యే దోలాయితవపుస్ స్థితమ్ । యత్ తత్త్వం ద్విపరామృష్టం తద్ రూపం మనసో విదుః
జడమైనదానికీ, చైతన్యమైనదానికీ మధ్యలో, రెండింటి స్పర్శతో నిలిచిన తత్వమే మనస్సు స్వరూపం అని అంటారు.
నాహం చిదవభాసాత్మా కృపణో ఽస్మీతి నిశ్చయః । యస్ సదాక్రాన్తకలనస్ తద్ రూపం మనసో విదుః
నేను ప్రకాశమయమైన చైతన్యం కాను, నేను దురదృష్టవంతుడిని అనే నిశ్చయం ఎప్పుడు కల్పనలతో నిండినదిగా ఉంటుంది. దాన్ని మనస్సు స్వరూపంగా తెలుసుకుంటారు.
భావస్ సదసతోర్ మధ్యే నౄణాం స్ఫురతి నిశ్చలః । కలనోన్ముఖతాం యాతస్ తద్ రూపం మనసో విదుః
ఉండటమూ లేనట్టుండటమూ మధ్యలో, నిశ్చలంగా మెరుస్తూ, కల్పన వైపు మొగ్గుచూపే స్థితిని మనస్సు స్వరూపంగా అంటారు.
కలనాత్మికయా కర్మశక్త్యా విరహితం మనః । న సమ్భవతి లోకే ఽస్మిన్ గుణహీనో గుణీ యథా
కల్పనతో కూడిన క్రియాశక్తి లేకుండా మనస్సు ఈ లోకంలో కలగదు. గుణాలు లేని వాడిని గుణవంతుడు అనలేని విధంగా ఇది కూడా సాధ్యం కాదు.
యథానలౌష్ణ్యయోస్ సత్తా న సమ్భవతి భిన్నయోః । తథైవ కర్మమనసోస్ తథాత్మమనసోర్ అపి
ఎలా వేడి లేకుండా అగ్ని ఉండదు, అగ్ని లేకుండా వేడి ఉండదు, అలాగే క్రియ లేకుండా మనస్సు ఉండదు, ఆత్మ లేకుండా మనస్సు ఉండదు.
స్వేనైవ చిత్తరూపేణ కర్మణా ఫలధర్మణా । సఙ్కల్పైకశరీరేణ నానావిస్తరశాలినా
మనస్సు తన స్వభావంతో, చేసే పనుల ద్వారా, వాటి ఫలితాల ప్రకారంగా, సంకల్పమే శరీరంగా మారి, అనేక విధాలుగా విస్తరించుచూ కనిపిస్తుంది.
యా యేన వాసనా యత్ర లతేవారోపితా యథా । సా తేన ఫలభూస్ తత్ర తద్ ఏవ ప్రాప్యతే తథా
ఎక్కడ ఏ వాసన ఎలా నాటితే, ఆ స్థలంలో ఆ వృక్షం ఫలించేలా, అక్కడ అదే ఫలితాన్ని పొందుతారు.
కర్మబీజం మనస్ స్పన్దః కథ్యతే ఽథానుభూయతే । క్రియాస్ తు వివిధాస్ తస్య శాఖాశ్ చిత్రఫలాస్ తరోః
మనస్సులో కలిగే అలజడి పనుల విత్తనంగా చెప్పబడుతుంది; ఆ తర్వాత అది అనుభవంలోకి వస్తుంది. ఆ పనులన్నీ ఆ వృక్షానికి శాఖలవంటివి, వాటి ఫలితాలు అనేకంగా ఉంటాయి.
మనో యద్ అనుసన్ధత్తే తత్ కర్మేన్ద్రియవృత్తయః । సర్వాస్ సమ్పాదయన్త్య్ ఏతాస్ తస్మాత్ కర్మ మనస్ స్మృతమ్
మనస్సు ఏదైనా కోరితే, ఆ పని చేయు అవయవాలన్నీ దాన్ని నెరవేర్చుతాయి. అందుకే, మనస్సే కర్మ అని చెప్పబడింది.
మనో బుద్ధిర్ అహఙ్కారశ్ చేతః కర్మాథ కల్పనా । సంసృతిర్ వాసనావిద్యా ప్రయత్నస్ స్మృతిర్ ఏవ చ
మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, చిత్తం, క్రియ, ఊహ, జనన మరణాల చక్రం, Vasana అనే మనసులో దాగిన అభిలాషలు, అజ్ఞానం, ప్రయత్నం, జ్ఞాపకం— ఇవన్నీ కలిసే మన జీవన ప్రయాణంలో భాగాలవుతాయి.