అతో భేదదశాం దీనామ్ అఙ్గీకృత్యోపదిశ్యతే । బ్రహ్మేదమ్ ఏతే జీవాశ్ చ వేతి వాచామ్ అయం భ్రమః
కాబట్టి, భేద భావంతో బాధపడే వారి స్థితిని అంగీకరించి, 'ఇది బ్రహ్మం, వీళ్ళు జీవులు' అని చెప్పడం జరుగుతుంది. ఇదే మాటల్లో కలిగే మాయ.
ఇతి దృష్ట్యా నిరాసఙ్గాద్ బ్రహ్మణో జాయతే జగత్ । తజ్జం తద్ ఏవ తత్త్వం తు గతం దురవబోధతః
ఈ విధంగా, అసక్తి దృష్టితో చూస్తే, జగత్తు బ్రహ్మం నుండే పుట్టినట్టు అనిపిస్తుంది. కానీ దానిలోంచి పుట్టిందీ అదే తత్వం, కాని అది అర్థం చేసుకోవడం చాలా కష్టం.
మేరుమన్దరసఙ్కాశా బహవో జీవరాశయః । ఉత్పత్యోత్పత్య సంలీనాస్ తస్మిన్న్ ఏవ పరే పదే
మేరూ, మందర పర్వతాల్లా అనేక జీవ సమూహాలు, ఆ పరమ స్థితిలో పుట్టి పుట్టి, మళ్లీ అందులోనే లీనమవుతుంటాయి.
అనాద్యన్తాస్ స్ఫురన్త్య్ అన్యే జాయమానాస్ సహస్రశః । నానాకకుబ్నికుఞ్జేషు పాదపేష్వ్ ఇవ పల్లవాః
ప్రపంచం నలుమూలల్లో, చెట్లపై కొత్త ఆకులు పుట్టినట్టు, అంతులేని జీవులు వేలాది సంఖ్యలో పుట్టి ప్రకాశిస్తుంటాయి.
జీవౌఘాశ్ చోద్భవిష్యన్తి మధావ్ ఇవ నవాఙ్కురాః । తత్రైవ లయమ్ ఏష్యన్తి గ్రీష్మే మధులతా ఇవ
వసంతంలో కొత్త మొగ్గలు పుట్టినట్టు, జీవ సముదాయాలు ఉద్భవించి, అక్కడే వేసవిలో తేనెతాడులు ఎండిపోతాయిలా లయమవుతాయి.
తిష్ఠన్త్య్ అజస్రం కాలేషు త ఏవాన్యే చ భూరిశః । జాయన్తే ఽథ ప్రలీయన్తే పరస్మిఞ్ జీవరాజయః
కొన్ని జీవులు కాలకాలానికి ఎప్పుడూ ఉంటాయి. మరికొన్ని అనేకంగా పుట్టి, మరల అంతర్లీనమవుతాయి. ఇలా జీవరాశులు ఒకదానిలో ఒకటి పుట్టి పోతుంటాయి.
పుష్పామోదావ్ ఇవాభిన్నౌ పుమాన్ కర్మ చ రాఘవ । పరమేశాత్ సమాయాతౌ తత్రైవ విశతశ్ శనైః
పువ్వు పరిమళం విడదీయలేనట్టే, రాఘవా! మనిషి, అతని కర్మ రెండూ పరమేశ్వరుని నుండి పుట్టి, మెల్లగా ఆయనలోనే కలిసిపోతాయి.
ఇత్థమ్ ఏతే జగత్య్ అస్మిన్ దైత్యోరగనరామరాః । ఉద్భవన్యగ్భవాభావైః ప్రస్ఫురన్తి పునః పునః
ఈ లోకంలో రాక్షసులు, పాములు, మనుషులు, దేవతలు ఇలా జన్మించి, జీవించి, మళ్లీ అంతరించిపోతూ మళ్లీ మళ్లీ కనిపిస్తుంటారు.
హేతుర్ విహరణే తేషామ్ ఆత్మవిస్మరణాద్ ఋతే । న కశ్చిల్ లక్ష్యతే సాధో జన్మాధ్వఫలదో ఽపరః
తమను తాము మర్చిపోవడమే వీరి తిరుగుడికి కారణం; ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, జన్మ ఫలితాన్ని ఇచ్చే ఇంకొక మార్గం లేదు.
అవిసంవాదితార్థం సద్ యత్ ప్రమాణికదృష్టిభిః । వీతరాగైర్ వినిర్ణీతం తచ్ ఛాస్త్రమ్ ఇతి కథ్యతే
నిజమైనది, ఎప్పుడూ తప్పని అర్థం కలిగినది, నిష్పక్షపాతులైన జ్ఞానులు నిర్ధారించినదే శాస్త్రం అని అంటారు.
మహాసత్త్వగుణోపేతా యే ధీరాస్ సమదృష్టయః । యన్నిదేశాః ఫలోపేతాస్ సాధవస్ త ఉదాహృతాః
ఎక్కువ మంచి లక్షణాలు కలిగి, సమదృష్టి ఉన్న ధీరులు, వారి ఉపదేశాలు ఫలితాన్ని ఇస్తే, అలాంటి సద్గుణులు నిజమైన సద్జనులుగా చెప్పబడతారు.
ఇయం తు దృష్టిస్ సకలా సిద్ధయే సర్వకర్మణామ్ । సాధువృత్తతయా శాస్త్రం సర్వదైవానువర్తతే
ఈ సంపూర్ణమైన వివేకం ఉంటే, మనం చేసే అన్ని పనులు సఫలమవుతాయి. మంచి మనుషుల ప్రవర్తనను అనుసరించడమే శాస్త్రాన్ని ఎప్పుడూ పాటించడమవుతుంది.
సాధుసంవ్యవహారస్థం శాస్త్రం యో నానువర్తతే । బహిష్కుర్వన్తి తం సర్వే స చ దుఃఖే నిమజ్జతి
మంచి ప్రవర్తనలో ఉండి కూడా శాస్త్రాన్ని పాటించని వాడిని అందరూ దూరం చేస్తారు. అలాంటి వాడు తానే బాధల్లో మునిగిపోతాడు.
ఇహ లోకే చ వేదే చ శ్రుతిర్ ఇత్థం సదా ప్రభో । యథా కర్మ చ కర్తా చ పర్యాయేణేహ సఙ్గతే
ఈ లోకంలోను, వేదాల్లోను కూడా, ప్రభూ, ఎప్పుడూ ఇదే వినిపిస్తుంది—పని చేయడమూ, పనిని చేసే వాడూ పరస్పరం కలిసే ఉంటారు.
కర్మణా క్రియతే కర్తా కర్త్రా కర్మ ప్రమీయతే । బీజాఙ్కురవద్ ఆమ్నాయో లోకే వేదోక్త ఏష సః
పనిచేత ద్వారా కర్త అవుతాడు; కర్త ద్వారా పని నిర్ణయించబడుతుంది. ఇది విత్తనం మొలకలా, లోకంలోను వేదంలోను కూడా ఇదే సంప్రదాయం.
కర్మణో జాయతే జన్తుర్ బీజాద్ ఇవ నవాఙ్కురః । జన్తోః ప్రజాయతే కర్మ పునర్ బీజమ్ ఇవాఙ్కురాత్
కర్మఫలంగా జీవి పుట్టుతుంది, అది విత్తనంలొంచి మొక్క మొలకెత్తినట్లు. ఆ జీవిలోంచి మళ్లీ కర్మ పుడుతుంది, అది మొక్కలోంచి విత్తనం పుట్టినట్లు.
యయా వాసనయా కర్మ దీయతే భవపఞ్జరే । తద్వాసనానురూపేణ ఫలం సమనుభూయతే
ఏ ఆశయంతో జీవి ఈ జనన మరణాల బందంలో కర్మ చేస్తాడో, ఆ ఆశయానికి తగిన ఫలితాన్ని అనుభవిస్తాడు.
ఏవం స్థితే కథం నామ జన్మబీజేన కర్మణా । వినోత్పత్తిస్ త్వయా ప్రోక్తా భూతానాం బ్రహ్మణః పదాత్
ఇలా చూస్తే, బ్రహ్మజ్ఞానిని అయిన నీవు జీవులు జన్మబీజం, కర్మల వల్ల మూలం లేకుండా పుడతాయని ఎలా చెప్పగలవు?
పక్షేణానేన భగవన్ భవతా జన్మకర్మణోః । తిరస్కృతా జగజ్జాతాప్య్ అవినాభావితైతయోః
ఈ విధంగా తర్కించినప్పుడు, భగవంతుడా, నీవు జన్మకర్మలను పక్కన పెట్టినట్లవుతుంది. కానీ ఈ రెండూ విడిపోలేని కారణంగా ఈ జగత్తు పుడుతుంది.
కర్మణ్య్ అకారణే బ్రహ్మఞ్ జన్మాదిషు ఫలేషు తు । కర్మణాం ఫలమ్ అస్తీతి త్వయా లోకే ప్రమార్జితమ్
కర్మల్లో పరబ్రహ్మకు కారణం లేదు. కానీ జననం మొదలైన ఫలితాల్లో మాత్రం, కర్మలకు ఫలితం ఉంటుందని నీవు ఈ లోకంలో స్థాపించావు.
సఞ్జాతే సఙ్కరే లోకే కర్మస్వ్ అఫలదాయిషు । మాత్స్యే న్యాయే విలసతి నాశ ఏవావశిష్యతే
ఈ లోకంలో కలవరం ఏర్పడి, కర్మలకు ఫలితాలు లేకపోతే, పెద్ద చేప చిన్న చేపను తినే న్యాయం రాజ్యం చేస్తుంది. చివరికి నాశనం మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.
కిం తత్ కృతం భవత్య్ ఏవం భగవన్ బ్రూహి తత్త్వతః । ఏతం మే సంశయం స్ఫారం ఛిన్ద్ధి వేదవిదాం వర
భగవంతుడా, ఇది ఎలా జరుగుతుంది? నిజం చెప్పు. వేదాలను బాగా తెలిసినవాడా, నా ఈ గొప్ప సందేహాన్ని తొలగించు.
సాధు రాఘవ పృష్టో ఽస్మి త్వయా ప్రశ్నమ్ ఇమం శుభమ్ । శృణు వక్ష్యామి తే యేన భృశం జ్ఞానోదయో భవేత్
రాఘవా, నీవు నాకు ఈ శుభప్రశ్న అడిగినందుకు బాగా అడిగావు. విను, నేను చెప్పేది నీకు గొప్ప జ్ఞానం కలిగించేలా ఉంటుంది.
మనసో యస్ సమున్మేషః కలాకలనరూపతః । ఏతత్ తత్ కర్మణాం బీజం ఫలమ్ అస్యైవ విద్యతే
మనస్సు లెక్కలు వేసే స్వభావంతో ఎలా ఉద్భవిస్తుందో, అదే అన్ని కార్యాలకు విత్తనంగా ఉంటుంది. దాని ఫలితం కూడా ఇదే లోనే కనిపిస్తుంది.
యద్ ఏవ హి మనస్తత్త్వమ్ ఉత్థితం బ్రహ్మణః పదాత్ । తద్ ఏవ కర్మ జన్తూనాం జీవో దేహతయా స్థితః
బ్రహ్మ స్థితి నుండి ఏ మనస్సు తత్వం ఉద్భవిస్తుందో, అదే జీవులకు కార్యంగా మారుతుంది. ఆత్మ శరీరంగా నిలుస్తుంది.
కుసుమామోదయోర్ భేదో న యథా భిన్నయోర్ ఇహ । తథైవ కర్మమనసోర్ భేదో నాస్త్య్ అపి భిన్నయోః
పువ్వు, దాని పరిమళం వేర్వేరుగా కనిపించినా, నిజానికి రెండింటికీ తేడా లేదు. అలాగే, మనస్సు, కార్యం వేరు వేరుగా కనిపించినా, వాటికి అసలు తేడా ఉండదు.
క్రియాస్పన్దో జగత్య్ అస్మిన్ కర్మేతి కథితో బుధైః । పూర్వం తస్య మనోదేహః కర్మాతశ్ చిత్తమ్ ఏవ హి
ఈ లోకంలో జరిగే ప్రతి కదలికను జ్ఞానులు కార్యం అని పిలుస్తారు. దానికి మూలం మనస్సు-శరీరం. కార్యం వల్లే చైతన్యం కలుగుతుంది.
న స శైలో న తద్ వ్యోమ న సా దిఙ్ న త్రివిష్టపమ్ । అస్తి యత్ర ఫలం నాస్తి కృతానామ్ ఆత్మకర్మణామ్
మనిషి చేసిన పనుల ఫలితం లేని పర్వతం లేదు, ఆకాశం లేదు, దిక్కు లేదు, స్వర్గం కూడా లేదు.
ఐహికం ప్రాక్తనం వాపి కర్మ యద్ రచితం స్ఫుటమ్ । పౌరుషో ఽసౌ పరో యత్నో న కదాచన నిష్ఫలః
ఈ జన్మలో అయినా, గత జన్మలో అయినా, మనం స్పష్టంగా శ్రమపడి చేసిన పని ఎప్పుడూ వృథా కాదు.
బ్రహ్మణః ప్రోత్థితం చిత్తం కర్మ విద్ధీహ నేతరత్ । తద్ ఏవ జనతాబీజం విద్ధి రాఘవ నేతరత్
బ్రహ్మం నుండి ఉద్భవించిన మనస్సే కార్యానికి మూలం అని తెలుసుకో, రాఘవా. ఇదే సమస్త ప్రాణుల మూలబీజం, మరేదీ కాదు.