నానాదిగ్దేశకాలాన్తశైలకన్దరచారిణీ । రచితోత్తమవైచిత్ర్యా విహితావర్తసమ్భ్రమా
అది అనేక దిశల్లో, ప్రాంతాల్లో, కాలాల్లో, పర్వత గుహల్లో తిరుగుతూ, విభిన్న రూపాల్లో ఏర్పడి, మళ్లీ మళ్లీ అయోమయపు చక్రాలను సృష్టిస్తుంది.
ఏషా జగజ్జఙ్గలజీర్ణవల్లీ సమ్యక్సమాలోకకుఠారకృత్తా । విలీనవిక్షుబ్ధమనశ్శరీరా భూయో న సంరోహతి రామభద్ర
ఈ సంసారమనే వల్లి అడవి పెరిగి, పాడైపోయినప్పుడు, స్పష్టమైన జ్ఞానమనే కొడవలితో పూర్తిగా నరికితే, మనస్సు, శరీరం లయమై కలవడి పోయినప్పుడు, రామభద్రా! అది మళ్లీ మొలకెత్తదు.
ఉత్తమాధమమధ్యానాం పదార్థానామ్ ఇతస్ తతః । ఉత్పత్తీనాం విభాగో ఽయం శృణు వక్ష్యామి రాఘవ
రాఘవా! పదార్థాలు ఉన్నతమైనవి, మధ్యస్థమైనవి, నీచమైనవి ఇలా వేర్వేరు విధాలుగా ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో నేను ఇప్పుడు వివరంగా చెబుతాను, విను.
ఇత్థమ్ప్రథమతోత్పన్నో యో ఽస్మిన్న్ ఏవ హి జన్మని । బ్రహ్మణస్ సాత్త్వికీ తస్య ప్రథమోత్పత్తిర్ ఇష్యతే
ఈ జన్మలో మొదటిగా కలిగినది, ఆ మనిషికి బ్రహ్మ యొక్క శుద్ధమైన సాత్విక స్వరూపంగా భావించబడుతుంది.
ఇదమ్ప్రథమతానామ్నీ శుభాభ్యాససముద్భవా । శుభలోకాశ్రయా సా చ శుభకార్యానుబన్ధినీ
ఈ మొదటి ఉద్భవం, శుభకార్యాల అభ్యాసం వల్ల కలుగుతుంది; అది శుభమైన లోకాలలో స్థిరంగా ఉంటూ, మంచిపనులకు అనుసంధానంగా ఉంటుంది.
సా చేద్ విచిత్రసంసారవాసనావ్యవహారిణీ । భావైః కతిపయైర్ మోక్షమ్ ఈయుషీ గుణపీవరీ
అది, విచిత్రమైన సంసార వాసనలతో వ్యవహరిస్తూ, కొద్ది మంచి భావాల ద్వారా మోక్షాన్ని పొందితే, గుణాలలో పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది.
తాదృక్ఫలప్రదానైకకార్యాకార్యానుమానదా । తేన రాజససత్త్వేతి ప్రోచ్యతే సా కృతాత్మభిః
అలాంటి ఫలితాలను ఇచ్చే, కార్యాకార్యాల ద్వారా ఊహించబడే అది, జ్ఞానులు రాజస-సాత్విక స్వరూపమని అంటారు.
అథ చేచ్ చిత్రసంసారవాసనావ్యవహారిణీ । అత్యన్తకలుషా జన్మసహస్రైర్ జ్ఞానభాగినీ
ఒకవేళ మనస్సు ఎన్నో రకాల లోకబంధాల వశమై, బాగా మలినమైపోతే, అది వేల జన్మల తరువాతే జ్ఞానం పొందుతుంది.
తాదృక్ఫలప్రదానైకధర్మాధర్మానుమానదా । అసావ్ అధమసత్త్వేతి ప్రోచ్యతే సా కృతాత్మభిః
అలాంటి ఫలితాలను ఇచ్చే, పాపకార్యాల వల్ల ఊహించబడే గుణాన్ని, జ్ఞానులు 'అధమమైన సత్త్వం' అని పిలుస్తారు.
సైవ సఙ్ఖ్యాతిగానన్తజన్మవృన్దాద్ అనన్తరమ్ । సన్దిగ్ధమోక్షా యది తత్ ప్రోచ్యతే ఽత్యన్తతామసీ
అనేక జన్మల తరువాత కూడా మోక్షం అనిశ్చితంగా ఉంటే, దాన్ని 'పూర్తిగా తమసమైనది' అని అంటారు.
అనద్యతనజన్మాత్తమతిస్ తాదృశకారణా । యోత్పత్తిర్ మధ్యమా పుంసో రామ ద్విత్రిభవాన్తరా
రామా, అలాంటి మూర్ఖత్వం ఈ జన్మలో కాకుండా గత జన్మల నుంచే వస్తే, అది మనిషికి మధ్యస్థమైన జన్మగా, రెండు మూడు జన్మల తరువాత కలుగుతుంది.
తద్వత్కార్యానుగా లోకే రాజసీ రాజసత్తమ । అవిప్రకృష్టజన్మాధ్వా సోచ్యతే కృతబుద్ధిభిః
అలాగే, ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఈ లోకంలో కార్యాలకు అనుగుణంగా ఉండే రాజసిక మార్గం, ఉత్తమ జన్మకు దూరంగా లేని మార్గమని వివేకం గలవారు చెబుతారు.
సా హి తజ్జన్మమాత్రేణ మోక్షయోగ్యా ముముక్షుభిః । తాదృక్కార్యానుమానేన ప్రోక్తా రాజససాత్త్వికీ
ఎందుకంటే, అలాంటి జన్మ కలిగినవారిని మోక్షాన్ని కోరేవారు మోక్షానికి యోగ్యులుగా భావిస్తారు. అలాంటి కార్యాల ద్వారా ఊహించి, ఆ మార్గాన్ని రాజస-సాత్వికమని అంటారు.
సైవ చేద్ ఇతరైర్ అల్పైర్ జన్మభిర్ మోక్షభాగినీ । తత్ తాదృశీ హి సా తజ్జ్ఞైః ప్రోక్తా రాజసరాజసీ
ఆమె మరికొన్ని జన్మల తర్వాతే మోక్షాన్ని పొందితే, అలాంటి వారిని జ్ఞానులు రాజస-రాజసిగా పిలుస్తారు.
సైవ జన్మశతైర్ మోక్షభాగినీ చేచ్ చిరైషిణీ । తద్ ఉక్తా తాదృగారమ్భా సద్భీ రాజసతామసీ
ఆమె శతజన్మల తర్వాత, అంటే చాలా కాలం ప్రయత్నించి మోక్షాన్ని పొందితే, అలాంటి ఆరంభం కలిగిన వారిని సద్బుద్ధి గలవారు రాజస-తామసిగా అంటారు.
సైవ సన్దిగ్ధమోక్షా చేత్ సహస్రైర్ అపి జన్మనామ్ । తద్ ఉక్తా తాదృగారమ్భా రాజసాత్యన్తతామసీ
ఆమెకు విముక్తి సాధ్యమైనా, అనేక జన్మల తరువాత కూడా సందేహం మిగిలి ఉంటే, అలాంటి ఆరంభం కలదని, దాన్ని రాజసాత్యంతతామసీ అంటారు.
భుక్తజన్మసహస్రా తు యోత్పత్తిర్ బ్రహ్మణో నృణామ్ । చిరమోక్షా హి కథితా తామసీ సా మహర్షిభిః
అనేక జన్మలు అనుభవించిన తరువాత, బ్రహ్మజ్ఞానం జన్మించితే, అలాంటి ఆలస్యమైన విముక్తిని మహర్షులు తామసీ అని వివరించారు.
తజ్జన్మనైవ మోక్షస్య భాగినీ చేత్ తద్ ఉచ్యతే । తజ్జ్ఞైస్ తామససత్త్వేతి తాదృగారమ్భశంసినీ
ఆ జన్మలోనే విముక్తికి అర్హత కలిగితే, జ్ఞానులు దాన్ని తామససాత్వం అని, అలాంటి ఆరంభంగా పిలుస్తారు.
భావైః కతిపయైర్ మోక్షభాగినీ చేత్ తద్ ఉచ్యతే । తమోరాజసరూపేతి తాదృశైర్ గుణవృత్తిభిః
కొన్ని స్వభావాల వల్ల మాత్రమే విముక్తికి అర్హత కలిగితే, అలాంటి గుణాల వల్ల ఆమెను తమోరాజస స్వరూపం అని అంటారు.
పూర్వం జన్మసహస్రాఢ్యా పురో జన్మశతైర్ అపి । మోక్షయోగ్యా తతః ప్రోక్తా తజ్జ్ఞైస్ తామసతామసీ
పూర్వ జన్మల్లో వందలాది, వేలాది జన్మలు గడిపి, ముక్తికి యోగ్యుడై తయారయ్యేవాడిని జ్ఞానులు మోక్షానికి తగినవాడని అంటారు. అలాంటి వాడు మామూలుగా మూడోషాలతో కూడినవాడు కాదు, మరీ అధికమైన మూర్ఖత్వం కలవాడూ కాదు.
పూర్వం తు జన్మలక్ష్యాఢ్యా జన్మలక్ష్యైః పురో ఽపి చేత్ । సన్దిగ్ధమోక్షా తద్ అసౌ ప్రోచ్యతే ఽత్యన్తతామసీ
కానీ, పూర్వ జన్మల్లో లక్షలాది, కోట్లాది జన్మలు గడిపినా ముక్తికి తగినవాడిగా తయారుకాలేకపోతే, అతని మోక్షం సందేహాస్పదంగా ఉంటుంది. అలాంటి వాడిని చాలా అధికమైన మూర్ఖత్వం కలవాడని అంటారు.
సర్వా ఏతాస్ సమాయాన్తి బ్రహ్మణో భూతజాతయః । కిఞ్చిత్ప్రచలితా భోగాత్ పయోరాశేర్ ఇవోర్మయః
ఈ సర్వ భూతజాతులు అన్నీ బ్రహ్మ నుండి పుట్టి, కొంతవరకు అనుభవంలో తేలికగా కదిలిన తరంగాల్లా, సముద్రపు అలలవలె ఉద్భవిస్తాయి.
సర్వా ఏతా వినిష్క్రాన్తా బ్రహ్మణో జీవరాశయః । స్వతేజస్స్పన్దితా భోగాద్ దీపాద్ ఇవ మరీచయః
ఈ జీవరాశులన్నీ బ్రహ్మ నుండి వెలువడి, తమ స్వంత తేజంతో ఉల్లాసంగా కదిలి, అనుభవాన్ని వదిలి, దీపం నుండి వెలువడే కిరణాల్లా బయలుదేరుతాయి.
సర్వా ఏవ సముత్పన్నా బ్రహ్మణో భూతపఙ్క్తయః । స్వమరీచిబలోద్ధూతాద్ అలాతాఙ్గాత్ కణా ఇవ
ఈ లోకంలోని అన్ని జీవరాశులు పరబ్రహ్మం నుండి పుట్టినవే. అవి, తన వెలుగు వల్ల తిప్పబడిన అగ్నికణాల్లా, పరబ్రహ్మం నుండి ఉద్భవించాయి.
సర్వా ఏవోత్థితాస్ తస్మాద్ బ్రహ్మణో జీవజాతయః । మన్దారమఞ్జరీరూపాశ్ చన్ద్రబిమ్బాద్ ఇవాంశవః
అన్ని జీవజాతులు పరబ్రహ్మం నుండే పుట్టాయి. అవి, చంద్రుని నుండి వెలువడే కిరణాల్లా, మందారపుష్పాల సమూహంలా కనబడతాయి.
సర్వా ఏవ సముత్పన్నా బ్రహ్మణో దృశ్యదృష్టయః । యథా విటపినశ్ చిత్రాస్ తద్రూపా విటపశ్రియః
ఈ జగత్తులో కనిపించే దృష్టి, దృశ్యాలు అన్నీ పరబ్రహ్మం నుండే ఉద్భవించాయి. అవి, చెట్టు అందాలు చెట్టులో నుండే పుట్టినట్లే, పరబ్రహ్మం నుండే వెలిసినవి.
సర్వా ఏవ సముత్పన్నా బ్రహ్మణో జీవశక్తయః । కటకాఙ్గదకేయూరయుక్తయః కనకాద్ ఇవ
అన్ని జీవుల శక్తులు పరబ్రహ్మం నుండే పుట్టాయి. అవి, బంగారం నుండి తయారయ్యే కంకణాలు, గజ్జెలు, ఆభరణాల్లా పరబ్రహ్మం నుండి ఉద్భవించాయి.
సర్వా ఏవోత్థితా రామ బ్రహ్మణో జీవరాశయః । నిర్ఝరాద్ అమలోద్ద్యోతాత్ పయసామ్ ఇవ బిన్దవః
రామా, అన్ని జీవులు పరబ్రహ్మం నుంచే పుట్టుతాయి. ఇవి నిర్మలమైన, ప్రకాశవంతమైన ఊట నుండి నీటి బిందువులు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో, అలాగే బ్రహ్మం నుండి ఉద్భవిస్తాయి.
అజస్యైవాఖిలా రామ భూతసన్తతికల్పనా । ఆకాశస్య ఘటస్థాలీరన్ధ్రాకాశాదయో యథా
రామా, అన్ని భూతాల పరంపరలు, అవన్నీ జననం లేని పరబ్రహ్మానికి మాత్రమే చెందుతాయి. ఇది మట్టికుండ, గడప, రంధ్రాలలో ఉన్న ఆకాశం అన్నీ ఒకే ఆకాశమే అయినట్టు.
సర్వా ఏవోత్థితా లోకకలనా బ్రహ్మణః పదాత్ । శీకరావర్తలహరీబిన్దవః పయసో యథా
అన్ని లోకాల ఊహలు పరబ్రహ్మం నుంచే పుట్టుకొస్తాయి. నీటిలో బిందువులు, అలలు, తరంగాలు, బుడగలు ఎలా ఏర్పడతాయో, అలాగే బ్రహ్మం నుండి లోకాలు ఉద్భవిస్తాయి.