ప్రతిభానుపదం చేతః క్షారే ఽపి హి రసాయనమ్ । దృష్ట్వా పీత్వా పరాం తృప్తిం యాతి వల్గతి దృప్యతి
అలాగే, ఉప్పు నీటిలో కూడా అమృతాన్ని చూసి, తాగితే, మనసు పరమ సంతృప్తిని పొందుతుంది, ఉల్లాసంగా, గర్వంగా మారుతుంది.
ప్రతిభానుపదం చేతో వ్యోమన్య్ అపి మహావనమ్ । దృష్ట్వా లునాతి లూత్వా చ పునర్ ఆరోపయత్య్ అలమ్
మనస్సు ఆకాశంలో ఒక పెద్ద అడవిని చూసినట్టు, దాన్ని కోసి, తెచ్చి, మళ్లీ అక్కడే పెట్టగలదు.
ఇత్థం యద్ ఏవ పరికల్పయతీన్ద్రజాలం క్షిప్రం తద్ ఏవ పరిపశ్యతి తాత చేతః । నాసజ్ జగన్ న చ సద్ ఇత్య్ అవగమ్య నూనమ్ ఏనాం దృశం వివిధభేదవతీం జహీహి
ప్రియమైనవాడా, మనస్సు ఏ మాయను ఊహించదో, దాన్ని వెంటనే చూస్తుంది. ఈ లోకం అసత్యమూ కాదు, సత్యమూ కాదు అని నిజంగా తెలుసుకుని, ఎన్నో రకాలుగా కనిపించే ఈ భావనను వదిలిపెట్టు.
తస్మాత్ సర్వపదార్థానాం త్రైలోక్యోదరవర్తినామ్ । ఉత్పత్తిర్ బ్రహ్మణో రామ తరఙ్గానామ్ ఇవార్ణవాత్
అందువల్ల మూడు లోకాలలోని అన్ని వస్తువుల ఉద్భవం బ్రహ్మం నుంచే, అది సముద్రం నుంచి అలలు పుట్టినట్టు.
కాశ్చిజ్ జన్మసహస్రాఢ్యాః పతన్తి వనపర్ణవత్ । కర్మవాత్యా పరిభ్రాన్తా లుఠన్తి గిరికుక్షిషు
కొంతమంది వేల జన్మలు పొందినా, వారు అడవిలోని ఆకుల్లా కర్మవాయువుతో తిప్పబడుతూ, కొండకుహరాల్లో పడిపోతారు.
అప్రమేయభవాః కాశ్చిత్ సన్తతాజ్ఞానమోహితాః । చిరజాతా భ్రమన్తీహ బహుకల్పశతాన్య్ అపి
కొంతమంది జీవులు ఎంత కొలవలేనివారో, అవి ఎప్పుడూ అజ్ఞానంలో మునిగి ఉంటాయి. చాలా కాలం క్రితమే పుట్టి, వందల యుగాలు ఇక్కడ తిరుగుతూ ఉంటాయి.
కాశ్చిత్ కతిపయాతీతమనోరమభవాన్తరాః । విహరన్తి జగత్య్ అస్మిఞ్ శుభకర్మపరాయణాః
కొంతమంది తక్కువ సుఖమైన జన్మలు అనుభవించి, ఈ లోకంలో శుభకర్మలకు నిబద్ధంగా జీవిస్తున్నారు.
కాశ్చిద్ విజ్ఞాతవిజ్ఞానాః పరమ్ ఏవ పదం గతాః । వాతోద్ధూతాః పయోమధ్యం సాముద్రా ఇవ బిన్దవః
కొంతమంది నిజమైన జ్ఞానం తెలుసుకొని, పరమ పదాన్ని పొందారు. అవి గాలిలో ఎగిరిపోయే సముద్రపు నీటి బిందువుల్లా కలిసిపోతారు.
ఉత్పత్తిస్ సర్వబీజానామ్ ఇతి హి బ్రహ్మణః పదాత్ । ఆవిర్భావతిరోభావభఙ్గురా భవరాగిణీ
ప్రతి విత్తనం ఉద్భవం బ్రహ్మ పదం నుంచే వస్తుంది. ఈ లోకానికి మమకారం కనిపించడంలో, కనబడకపోవడంలో స్థిరంగా ఉండదు, అది ఎప్పుడూ మారుతూ ఉంటుంది.
వాసనా విషవైషమ్యవైధుర్యజ్వరధారిణీ । అనన్తసఙ్కటానర్థకార్యసఙ్కరకారిణీ
మనసులో ఉన్న వాసన, విషపు ప్రభావంతో సమతుల్యత కోల్పోయి, ఎన్నో బాధలు, అయోమయం, చెడు పనుల కలయికను కలిగిస్తుంది.
నానాదిగ్దేశకాలాన్తశైలకన్దరచారిణీ । రచితోత్తమవైచిత్ర్యా విహితావర్తసమ్భ్రమా
అది అనేక దిశల్లో, ప్రాంతాల్లో, కాలాల్లో, పర్వత గుహల్లో తిరుగుతూ, విభిన్న రూపాల్లో ఏర్పడి, మళ్లీ మళ్లీ అయోమయపు చక్రాలను సృష్టిస్తుంది.
ఏషా జగజ్జఙ్గలజీర్ణవల్లీ సమ్యక్సమాలోకకుఠారకృత్తా । విలీనవిక్షుబ్ధమనశ్శరీరా భూయో న సంరోహతి రామభద్ర
ఈ సంసారమనే వల్లి అడవి పెరిగి, పాడైపోయినప్పుడు, స్పష్టమైన జ్ఞానమనే కొడవలితో పూర్తిగా నరికితే, మనస్సు, శరీరం లయమై కలవడి పోయినప్పుడు, రామభద్రా! అది మళ్లీ మొలకెత్తదు.
ఉత్తమాధమమధ్యానాం పదార్థానామ్ ఇతస్ తతః । ఉత్పత్తీనాం విభాగో ఽయం శృణు వక్ష్యామి రాఘవ
రాఘవా! పదార్థాలు ఉన్నతమైనవి, మధ్యస్థమైనవి, నీచమైనవి ఇలా వేర్వేరు విధాలుగా ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో నేను ఇప్పుడు వివరంగా చెబుతాను, విను.
ఇత్థమ్ప్రథమతోత్పన్నో యో ఽస్మిన్న్ ఏవ హి జన్మని । బ్రహ్మణస్ సాత్త్వికీ తస్య ప్రథమోత్పత్తిర్ ఇష్యతే
ఈ జన్మలో మొదటిగా కలిగినది, ఆ మనిషికి బ్రహ్మ యొక్క శుద్ధమైన సాత్విక స్వరూపంగా భావించబడుతుంది.
ఇదమ్ప్రథమతానామ్నీ శుభాభ్యాససముద్భవా । శుభలోకాశ్రయా సా చ శుభకార్యానుబన్ధినీ
ఈ మొదటి ఉద్భవం, శుభకార్యాల అభ్యాసం వల్ల కలుగుతుంది; అది శుభమైన లోకాలలో స్థిరంగా ఉంటూ, మంచిపనులకు అనుసంధానంగా ఉంటుంది.
సా చేద్ విచిత్రసంసారవాసనావ్యవహారిణీ । భావైః కతిపయైర్ మోక్షమ్ ఈయుషీ గుణపీవరీ
అది, విచిత్రమైన సంసార వాసనలతో వ్యవహరిస్తూ, కొద్ది మంచి భావాల ద్వారా మోక్షాన్ని పొందితే, గుణాలలో పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది.
తాదృక్ఫలప్రదానైకకార్యాకార్యానుమానదా । తేన రాజససత్త్వేతి ప్రోచ్యతే సా కృతాత్మభిః
అలాంటి ఫలితాలను ఇచ్చే, కార్యాకార్యాల ద్వారా ఊహించబడే అది, జ్ఞానులు రాజస-సాత్విక స్వరూపమని అంటారు.
అథ చేచ్ చిత్రసంసారవాసనావ్యవహారిణీ । అత్యన్తకలుషా జన్మసహస్రైర్ జ్ఞానభాగినీ
ఒకవేళ మనస్సు ఎన్నో రకాల లోకబంధాల వశమై, బాగా మలినమైపోతే, అది వేల జన్మల తరువాతే జ్ఞానం పొందుతుంది.
తాదృక్ఫలప్రదానైకధర్మాధర్మానుమానదా । అసావ్ అధమసత్త్వేతి ప్రోచ్యతే సా కృతాత్మభిః
అలాంటి ఫలితాలను ఇచ్చే, పాపకార్యాల వల్ల ఊహించబడే గుణాన్ని, జ్ఞానులు 'అధమమైన సత్త్వం' అని పిలుస్తారు.
సైవ సఙ్ఖ్యాతిగానన్తజన్మవృన్దాద్ అనన్తరమ్ । సన్దిగ్ధమోక్షా యది తత్ ప్రోచ్యతే ఽత్యన్తతామసీ
అనేక జన్మల తరువాత కూడా మోక్షం అనిశ్చితంగా ఉంటే, దాన్ని 'పూర్తిగా తమసమైనది' అని అంటారు.
అనద్యతనజన్మాత్తమతిస్ తాదృశకారణా । యోత్పత్తిర్ మధ్యమా పుంసో రామ ద్విత్రిభవాన్తరా
రామా, అలాంటి మూర్ఖత్వం ఈ జన్మలో కాకుండా గత జన్మల నుంచే వస్తే, అది మనిషికి మధ్యస్థమైన జన్మగా, రెండు మూడు జన్మల తరువాత కలుగుతుంది.
తద్వత్కార్యానుగా లోకే రాజసీ రాజసత్తమ । అవిప్రకృష్టజన్మాధ్వా సోచ్యతే కృతబుద్ధిభిః
అలాగే, ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, ఈ లోకంలో కార్యాలకు అనుగుణంగా ఉండే రాజసిక మార్గం, ఉత్తమ జన్మకు దూరంగా లేని మార్గమని వివేకం గలవారు చెబుతారు.
సా హి తజ్జన్మమాత్రేణ మోక్షయోగ్యా ముముక్షుభిః । తాదృక్కార్యానుమానేన ప్రోక్తా రాజససాత్త్వికీ
ఎందుకంటే, అలాంటి జన్మ కలిగినవారిని మోక్షాన్ని కోరేవారు మోక్షానికి యోగ్యులుగా భావిస్తారు. అలాంటి కార్యాల ద్వారా ఊహించి, ఆ మార్గాన్ని రాజస-సాత్వికమని అంటారు.
సైవ చేద్ ఇతరైర్ అల్పైర్ జన్మభిర్ మోక్షభాగినీ । తత్ తాదృశీ హి సా తజ్జ్ఞైః ప్రోక్తా రాజసరాజసీ
ఆమె మరికొన్ని జన్మల తర్వాతే మోక్షాన్ని పొందితే, అలాంటి వారిని జ్ఞానులు రాజస-రాజసిగా పిలుస్తారు.
సైవ జన్మశతైర్ మోక్షభాగినీ చేచ్ చిరైషిణీ । తద్ ఉక్తా తాదృగారమ్భా సద్భీ రాజసతామసీ
ఆమె శతజన్మల తర్వాత, అంటే చాలా కాలం ప్రయత్నించి మోక్షాన్ని పొందితే, అలాంటి ఆరంభం కలిగిన వారిని సద్బుద్ధి గలవారు రాజస-తామసిగా అంటారు.
సైవ సన్దిగ్ధమోక్షా చేత్ సహస్రైర్ అపి జన్మనామ్ । తద్ ఉక్తా తాదృగారమ్భా రాజసాత్యన్తతామసీ
ఆమెకు విముక్తి సాధ్యమైనా, అనేక జన్మల తరువాత కూడా సందేహం మిగిలి ఉంటే, అలాంటి ఆరంభం కలదని, దాన్ని రాజసాత్యంతతామసీ అంటారు.
భుక్తజన్మసహస్రా తు యోత్పత్తిర్ బ్రహ్మణో నృణామ్ । చిరమోక్షా హి కథితా తామసీ సా మహర్షిభిః
అనేక జన్మలు అనుభవించిన తరువాత, బ్రహ్మజ్ఞానం జన్మించితే, అలాంటి ఆలస్యమైన విముక్తిని మహర్షులు తామసీ అని వివరించారు.
తజ్జన్మనైవ మోక్షస్య భాగినీ చేత్ తద్ ఉచ్యతే । తజ్జ్ఞైస్ తామససత్త్వేతి తాదృగారమ్భశంసినీ
ఆ జన్మలోనే విముక్తికి అర్హత కలిగితే, జ్ఞానులు దాన్ని తామససాత్వం అని, అలాంటి ఆరంభంగా పిలుస్తారు.
భావైః కతిపయైర్ మోక్షభాగినీ చేత్ తద్ ఉచ్యతే । తమోరాజసరూపేతి తాదృశైర్ గుణవృత్తిభిః
కొన్ని స్వభావాల వల్ల మాత్రమే విముక్తికి అర్హత కలిగితే, అలాంటి గుణాల వల్ల ఆమెను తమోరాజస స్వరూపం అని అంటారు.
పూర్వం జన్మసహస్రాఢ్యా పురో జన్మశతైర్ అపి । మోక్షయోగ్యా తతః ప్రోక్తా తజ్జ్ఞైస్ తామసతామసీ
పూర్వ జన్మల్లో వందలాది, వేలాది జన్మలు గడిపి, ముక్తికి యోగ్యుడై తయారయ్యేవాడిని జ్ఞానులు మోక్షానికి తగినవాడని అంటారు. అలాంటి వాడు మామూలుగా మూడోషాలతో కూడినవాడు కాదు, మరీ అధికమైన మూర్ఖత్వం కలవాడూ కాదు.