ఆధయో వ్యాధయశ్ చైవ శాపాః పాపదృశస్ తథా । న ఖణ్డయన్తి తాన్ పద్మపత్త్రాఘాతాశ్ శిలామ్ ఇవ
బాధలు, వ్యాధులు, శాపాలు, చెడు దృష్టి — ఇవేవీ వారికి హాని చేయవు; కమలదళంతో కొట్టినా రాయి ఏమీ కాకపోవడంలా.
యే వాపి ఖణ్డితాః కేచిచ్ ఛాపాద్యైర్ ఆధిసాయకైః । స్వవివేకాక్షమం తేషాం మనో మన్యే ఽప్య్ అపౌరుషమ్
శాపాలు లేదా బాధల వల్ల కొందరు బాధపడితే, వారి మనస్సు వివేకం లేకపోయినట్టే, బలహీనంగా ఉందని నేను భావిస్తాను.
న కదాచన సంసారే సావధానమనా మనాక్ । స్వప్నే ఽపి కశ్చిద్ అస్త్య్ ఏవ దోషజాలైః ఖలీకృతః
ఈ లోకంలో ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉన్న మనస్సు దోషాల వలలో చిక్కదు; కలలో కూడా అలాంటి అపవిత్రత కలగదు.
మనసైవ మనస్ తస్మాత్ పౌరుషేణ పుమాన్ ఇహ । స్వకమ్ ఏవ స్వకేనైవ యోజయేత్ పావనే పథి
కావున, మనసుతోనే మనిషి తన ప్రయత్నంతో తన మనసును పవిత్రమైన మార్గంలో నడిపించాలి.
ప్రతిభాతం యద్ ఏవాస్య తథారూపం భవత్య్ అలమ్ । క్షణాద్ ఏవ మనః పీనం బాలవేతాలవన్ మునే
ఏది అతనికి కనిపిస్తుందో, అదే అతని వాస్తవంగా మారుతుంది; ఒక్క క్షణంలోనే మనస్సు పిల్లవాడిలా దెయ్యాల అడవి లాగా నిండిపోతుంది, ఓ మునీ!
ప్రతిభాసస్యానుపదం ప్రాక్తనీం స్థితిమ్ ఉజ్ఝతి । కులాలకర్మానుపదం ఘటో మృత్పిణ్డతామ్ ఇవ
ఏది మనసుకు ప్రత్యక్షమవుతుందో దానికి అనుగుణంగా, అది తన పాత స్థితిని వెంటనే వదిలేస్తుంది; మట్టికొండను మట్టి పనివాడు గడచినట్టు, మట్టికుండ మళ్లీ మట్టికొండగా మారినట్టు.
ప్రతిభాతార్థతామ్ ఏతి క్షణాద్ ఏవ మనో మునే । స్పన్దమాత్రాత్మకం వారి యథా తుఙ్గతరఙ్గతామ్
ఓ మునీ! మనస్సు ఏది కనిపిస్తుందో అదే స్వరూపాన్ని ఒక్క క్షణంలోనే పొందుతుంది; నీరు అలగా ఎత్తుగా మారినట్టు, అలానే.
అనుసన్ధానమాత్రేణ సూర్యబిమ్బే ఽపి యామినీమ్ । మనః పశ్యత్య్ అశుద్ధాక్షశ్ చన్ద్రబిమ్బే ద్వితామ్ ఇవ
మనసు కేవలం ఆలోచనతోనే, సూర్యుని వలయంలొ కూడా రాత్రిని చూస్తుంది. ఇది కలుషితమైన కళ్ళతో చంద్రుని రూపాన్ని రెండుగా చూడటంలా ఉంటుంది.
యత్ పశ్యతి తద్ ఏవాశు ఫలీభూతమ్ ఇదం మనః । సహ హర్షవిషాదాభ్యాం భుఙ్క్తే తస్మాత్ తద్ ఏవ సత్
మనసు ఏది చూస్తుందో అదే వెంటనే నిజమవుతుంది; ఆనందం, దుఃఖం రెండింటితో కూడి, అదే నిజమని అనుభవిస్తుంది.
ప్రతిభానుపదం చైతచ్ చన్ద్రే ఽప్య్ అగ్నిశిఖాశతమ్ । దృష్ట్వా దాహమ్ అవాప్నోతి దగ్ధం చ పరితప్యతే
అలాగే, చంద్రుని లో వందల అగ్ని జ్వాలలు కనిపిస్తే, మనసు కాలిపోతున్నట్టు బాధను అనుభవిస్తుంది.
ప్రతిభానుపదం చేతః క్షారే ఽపి హి రసాయనమ్ । దృష్ట్వా పీత్వా పరాం తృప్తిం యాతి వల్గతి దృప్యతి
అలాగే, ఉప్పు నీటిలో కూడా అమృతాన్ని చూసి, తాగితే, మనసు పరమ సంతృప్తిని పొందుతుంది, ఉల్లాసంగా, గర్వంగా మారుతుంది.
ప్రతిభానుపదం చేతో వ్యోమన్య్ అపి మహావనమ్ । దృష్ట్వా లునాతి లూత్వా చ పునర్ ఆరోపయత్య్ అలమ్
మనస్సు ఆకాశంలో ఒక పెద్ద అడవిని చూసినట్టు, దాన్ని కోసి, తెచ్చి, మళ్లీ అక్కడే పెట్టగలదు.
ఇత్థం యద్ ఏవ పరికల్పయతీన్ద్రజాలం క్షిప్రం తద్ ఏవ పరిపశ్యతి తాత చేతః । నాసజ్ జగన్ న చ సద్ ఇత్య్ అవగమ్య నూనమ్ ఏనాం దృశం వివిధభేదవతీం జహీహి
ప్రియమైనవాడా, మనస్సు ఏ మాయను ఊహించదో, దాన్ని వెంటనే చూస్తుంది. ఈ లోకం అసత్యమూ కాదు, సత్యమూ కాదు అని నిజంగా తెలుసుకుని, ఎన్నో రకాలుగా కనిపించే ఈ భావనను వదిలిపెట్టు.
తస్మాత్ సర్వపదార్థానాం త్రైలోక్యోదరవర్తినామ్ । ఉత్పత్తిర్ బ్రహ్మణో రామ తరఙ్గానామ్ ఇవార్ణవాత్
అందువల్ల మూడు లోకాలలోని అన్ని వస్తువుల ఉద్భవం బ్రహ్మం నుంచే, అది సముద్రం నుంచి అలలు పుట్టినట్టు.
కాశ్చిజ్ జన్మసహస్రాఢ్యాః పతన్తి వనపర్ణవత్ । కర్మవాత్యా పరిభ్రాన్తా లుఠన్తి గిరికుక్షిషు
కొంతమంది వేల జన్మలు పొందినా, వారు అడవిలోని ఆకుల్లా కర్మవాయువుతో తిప్పబడుతూ, కొండకుహరాల్లో పడిపోతారు.
అప్రమేయభవాః కాశ్చిత్ సన్తతాజ్ఞానమోహితాః । చిరజాతా భ్రమన్తీహ బహుకల్పశతాన్య్ అపి
కొంతమంది జీవులు ఎంత కొలవలేనివారో, అవి ఎప్పుడూ అజ్ఞానంలో మునిగి ఉంటాయి. చాలా కాలం క్రితమే పుట్టి, వందల యుగాలు ఇక్కడ తిరుగుతూ ఉంటాయి.
కాశ్చిత్ కతిపయాతీతమనోరమభవాన్తరాః । విహరన్తి జగత్య్ అస్మిఞ్ శుభకర్మపరాయణాః
కొంతమంది తక్కువ సుఖమైన జన్మలు అనుభవించి, ఈ లోకంలో శుభకర్మలకు నిబద్ధంగా జీవిస్తున్నారు.
కాశ్చిద్ విజ్ఞాతవిజ్ఞానాః పరమ్ ఏవ పదం గతాః । వాతోద్ధూతాః పయోమధ్యం సాముద్రా ఇవ బిన్దవః
కొంతమంది నిజమైన జ్ఞానం తెలుసుకొని, పరమ పదాన్ని పొందారు. అవి గాలిలో ఎగిరిపోయే సముద్రపు నీటి బిందువుల్లా కలిసిపోతారు.
ఉత్పత్తిస్ సర్వబీజానామ్ ఇతి హి బ్రహ్మణః పదాత్ । ఆవిర్భావతిరోభావభఙ్గురా భవరాగిణీ
ప్రతి విత్తనం ఉద్భవం బ్రహ్మ పదం నుంచే వస్తుంది. ఈ లోకానికి మమకారం కనిపించడంలో, కనబడకపోవడంలో స్థిరంగా ఉండదు, అది ఎప్పుడూ మారుతూ ఉంటుంది.
వాసనా విషవైషమ్యవైధుర్యజ్వరధారిణీ । అనన్తసఙ్కటానర్థకార్యసఙ్కరకారిణీ
మనసులో ఉన్న వాసన, విషపు ప్రభావంతో సమతుల్యత కోల్పోయి, ఎన్నో బాధలు, అయోమయం, చెడు పనుల కలయికను కలిగిస్తుంది.
నానాదిగ్దేశకాలాన్తశైలకన్దరచారిణీ । రచితోత్తమవైచిత్ర్యా విహితావర్తసమ్భ్రమా
అది అనేక దిశల్లో, ప్రాంతాల్లో, కాలాల్లో, పర్వత గుహల్లో తిరుగుతూ, విభిన్న రూపాల్లో ఏర్పడి, మళ్లీ మళ్లీ అయోమయపు చక్రాలను సృష్టిస్తుంది.
ఏషా జగజ్జఙ్గలజీర్ణవల్లీ సమ్యక్సమాలోకకుఠారకృత్తా । విలీనవిక్షుబ్ధమనశ్శరీరా భూయో న సంరోహతి రామభద్ర
ఈ సంసారమనే వల్లి అడవి పెరిగి, పాడైపోయినప్పుడు, స్పష్టమైన జ్ఞానమనే కొడవలితో పూర్తిగా నరికితే, మనస్సు, శరీరం లయమై కలవడి పోయినప్పుడు, రామభద్రా! అది మళ్లీ మొలకెత్తదు.
ఉత్తమాధమమధ్యానాం పదార్థానామ్ ఇతస్ తతః । ఉత్పత్తీనాం విభాగో ఽయం శృణు వక్ష్యామి రాఘవ
రాఘవా! పదార్థాలు ఉన్నతమైనవి, మధ్యస్థమైనవి, నీచమైనవి ఇలా వేర్వేరు విధాలుగా ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో నేను ఇప్పుడు వివరంగా చెబుతాను, విను.
ఇత్థమ్ప్రథమతోత్పన్నో యో ఽస్మిన్న్ ఏవ హి జన్మని । బ్రహ్మణస్ సాత్త్వికీ తస్య ప్రథమోత్పత్తిర్ ఇష్యతే
ఈ జన్మలో మొదటిగా కలిగినది, ఆ మనిషికి బ్రహ్మ యొక్క శుద్ధమైన సాత్విక స్వరూపంగా భావించబడుతుంది.
ఇదమ్ప్రథమతానామ్నీ శుభాభ్యాససముద్భవా । శుభలోకాశ్రయా సా చ శుభకార్యానుబన్ధినీ
ఈ మొదటి ఉద్భవం, శుభకార్యాల అభ్యాసం వల్ల కలుగుతుంది; అది శుభమైన లోకాలలో స్థిరంగా ఉంటూ, మంచిపనులకు అనుసంధానంగా ఉంటుంది.
సా చేద్ విచిత్రసంసారవాసనావ్యవహారిణీ । భావైః కతిపయైర్ మోక్షమ్ ఈయుషీ గుణపీవరీ
అది, విచిత్రమైన సంసార వాసనలతో వ్యవహరిస్తూ, కొద్ది మంచి భావాల ద్వారా మోక్షాన్ని పొందితే, గుణాలలో పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది.
తాదృక్ఫలప్రదానైకకార్యాకార్యానుమానదా । తేన రాజససత్త్వేతి ప్రోచ్యతే సా కృతాత్మభిః
అలాంటి ఫలితాలను ఇచ్చే, కార్యాకార్యాల ద్వారా ఊహించబడే అది, జ్ఞానులు రాజస-సాత్విక స్వరూపమని అంటారు.
అథ చేచ్ చిత్రసంసారవాసనావ్యవహారిణీ । అత్యన్తకలుషా జన్మసహస్రైర్ జ్ఞానభాగినీ
ఒకవేళ మనస్సు ఎన్నో రకాల లోకబంధాల వశమై, బాగా మలినమైపోతే, అది వేల జన్మల తరువాతే జ్ఞానం పొందుతుంది.
తాదృక్ఫలప్రదానైకధర్మాధర్మానుమానదా । అసావ్ అధమసత్త్వేతి ప్రోచ్యతే సా కృతాత్మభిః
అలాంటి ఫలితాలను ఇచ్చే, పాపకార్యాల వల్ల ఊహించబడే గుణాన్ని, జ్ఞానులు 'అధమమైన సత్త్వం' అని పిలుస్తారు.
సైవ సఙ్ఖ్యాతిగానన్తజన్మవృన్దాద్ అనన్తరమ్ । సన్దిగ్ధమోక్షా యది తత్ ప్రోచ్యతే ఽత్యన్తతామసీ
అనేక జన్మల తరువాత కూడా మోక్షం అనిశ్చితంగా ఉంటే, దాన్ని 'పూర్తిగా తమసమైనది' అని అంటారు.