యథా యథాసౌ యతతే మనోదేహో హి దేహినామ్ । తథా తథాసౌ భవతి స్వనిశ్చయఫలైకభాక్
మనస్సు దేహం ఎంతగా ప్రయత్నిస్తే, అంతగా అది తన నిర్ణయానికి ఫలితాన్ని ఒక్కటే అనుభవిస్తుంది.
సఫలో మాంసదేహస్య న కశ్చిత్ పౌరుషక్రమః । మనోదేహస్య సఫలం సర్వమ్ ఏవ స్వచేష్టితమ్
ఈ మాంసదేహంతో చేసే యత్నాలు ఫలితం ఇవ్వవు; మనస్సుతో చేసే ప్రతి ప్రయత్నం మాత్రం నిజంగా ఫలిస్తుంది.
పవిత్రమ్ అనుసన్ధానం చేతసా యస్ స్మరన్ స్థితః । నిష్ఫలాస్ తత్ర శాపాద్యాశ్ శిలాయామ్ ఇవ సాయకాః
పవిత్రమైన మనస్సుతో ఎవరైనా నిలకడగా ధ్యానిస్తే, అక్కడ శాపాలు వంటివి పనికిరావు — రాయిపై బాణాలు పడినట్టు అవి వ్యర్థమే.
పతత్వ్ అమ్భసి వహ్నౌ వా కర్దమే వా కలేవరమ్ । మనో యద్ అనుసన్ధత్తే తద్ ఏవాప్నోతి నిశ్చితమ్
ఈ శరీరం నీటిలో పడినా, అగ్నిలో పడినా, మట్టిలో పడినా, మనస్సు ఏదిని కోరుతుందో అదే తప్పక సాధిస్తుంది.
పౌరుషాతిశయస్ సర్వస్ సర్వభావోపమర్దజః । దదాత్య్ అవిఘ్నేన ఫలం మనో హి మనసో మునే
ప్రతి అసాధారణమైన యత్నం, అన్ని భావాలను జయించినప్పుడు, ఎలాంటి అడ్డంకీ లేకుండా ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. మునీంద్రా! మనస్సే మనస్సుకు ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
పౌరుషేణ బలేనాన్తశ్ చిత్తం కృత్వా ప్రియామయమ్ । కృత్రిమేన్ద్రేణ దుఃఖార్తిర్ న దృష్టా శాసనాస్వ్ అపి
ప్రయత్నంతో మనసును ఆనందంతో నింపుకుంటే, బలవంతంగా వచ్చిన బాధ కూడా కనిపించదు, ఎంత కఠినమైన ఆజ్ఞలు ఉన్నా కూడా.
పౌరుషేణ మనః కృత్వా నీరాగం విగతజ్వరమ్ । మాణ్డవ్యేన జితాః క్లేశాశ్ శూలప్రాన్తే ఽపి తిష్ఠతా
ప్రయత్నంతో మనసును రాగరహితంగా, బాధలేనిదిగా చేసుకున్న మాండవ్యుడు, శూలం మీద నిలబడి ఉన్నా, బాధలను జయించాడు.
అన్ధకూపే స్థితేనాపి మానసైర్ యజ్ఞసఞ్చయైః । ఋషిణా దీర్ఘతపసా సమ్ప్రాప్తం వైబుధం పురమ్
చీకటి గుహలో ఉన్నా కూడా, మనసుతో చేసిన యజ్ఞాలు, దీర్ఘకాల తపస్సుతో ఒక ఋషి దేవతల పట్టణాన్ని సాధించాడు.
ఇన్దోః పుత్రైర్ నరైర్ ఏవ పురుషాధ్యవసాయతః । ధ్యానేన బ్రహ్మతా ప్రాప్తా యా మయాపి న ఖణ్డ్యతే
చంద్రుని కుమారులు అయిన మనుషులు ధ్యానంతో పట్టుదలతో బ్రహ్మత్వాన్ని పొందారు. ఆ స్థితి నేను కూడా తగ్గించలేను.
అన్యే ఽప్య్ సావధానా యే ధీరాస్ సురమహర్షయః । చిత్తాత్ స్వమ్ అనుసన్ధానం న త్యజన్తి మనాగ్ అపి
దేవతలు, మహర్షులు వంటి జ్ఞానులు, ఎంతో జాగ్రత్తగా ఉండి, తమ మనస్సును పరిశీలించడాన్ని ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టరు.
ఆధయో వ్యాధయశ్ చైవ శాపాః పాపదృశస్ తథా । న ఖణ్డయన్తి తాన్ పద్మపత్త్రాఘాతాశ్ శిలామ్ ఇవ
బాధలు, వ్యాధులు, శాపాలు, చెడు దృష్టి — ఇవేవీ వారికి హాని చేయవు; కమలదళంతో కొట్టినా రాయి ఏమీ కాకపోవడంలా.
యే వాపి ఖణ్డితాః కేచిచ్ ఛాపాద్యైర్ ఆధిసాయకైః । స్వవివేకాక్షమం తేషాం మనో మన్యే ఽప్య్ అపౌరుషమ్
శాపాలు లేదా బాధల వల్ల కొందరు బాధపడితే, వారి మనస్సు వివేకం లేకపోయినట్టే, బలహీనంగా ఉందని నేను భావిస్తాను.
న కదాచన సంసారే సావధానమనా మనాక్ । స్వప్నే ఽపి కశ్చిద్ అస్త్య్ ఏవ దోషజాలైః ఖలీకృతః
ఈ లోకంలో ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉన్న మనస్సు దోషాల వలలో చిక్కదు; కలలో కూడా అలాంటి అపవిత్రత కలగదు.
మనసైవ మనస్ తస్మాత్ పౌరుషేణ పుమాన్ ఇహ । స్వకమ్ ఏవ స్వకేనైవ యోజయేత్ పావనే పథి
కావున, మనసుతోనే మనిషి తన ప్రయత్నంతో తన మనసును పవిత్రమైన మార్గంలో నడిపించాలి.
ప్రతిభాతం యద్ ఏవాస్య తథారూపం భవత్య్ అలమ్ । క్షణాద్ ఏవ మనః పీనం బాలవేతాలవన్ మునే
ఏది అతనికి కనిపిస్తుందో, అదే అతని వాస్తవంగా మారుతుంది; ఒక్క క్షణంలోనే మనస్సు పిల్లవాడిలా దెయ్యాల అడవి లాగా నిండిపోతుంది, ఓ మునీ!
ప్రతిభాసస్యానుపదం ప్రాక్తనీం స్థితిమ్ ఉజ్ఝతి । కులాలకర్మానుపదం ఘటో మృత్పిణ్డతామ్ ఇవ
ఏది మనసుకు ప్రత్యక్షమవుతుందో దానికి అనుగుణంగా, అది తన పాత స్థితిని వెంటనే వదిలేస్తుంది; మట్టికొండను మట్టి పనివాడు గడచినట్టు, మట్టికుండ మళ్లీ మట్టికొండగా మారినట్టు.
ప్రతిభాతార్థతామ్ ఏతి క్షణాద్ ఏవ మనో మునే । స్పన్దమాత్రాత్మకం వారి యథా తుఙ్గతరఙ్గతామ్
ఓ మునీ! మనస్సు ఏది కనిపిస్తుందో అదే స్వరూపాన్ని ఒక్క క్షణంలోనే పొందుతుంది; నీరు అలగా ఎత్తుగా మారినట్టు, అలానే.
అనుసన్ధానమాత్రేణ సూర్యబిమ్బే ఽపి యామినీమ్ । మనః పశ్యత్య్ అశుద్ధాక్షశ్ చన్ద్రబిమ్బే ద్వితామ్ ఇవ
మనసు కేవలం ఆలోచనతోనే, సూర్యుని వలయంలొ కూడా రాత్రిని చూస్తుంది. ఇది కలుషితమైన కళ్ళతో చంద్రుని రూపాన్ని రెండుగా చూడటంలా ఉంటుంది.
యత్ పశ్యతి తద్ ఏవాశు ఫలీభూతమ్ ఇదం మనః । సహ హర్షవిషాదాభ్యాం భుఙ్క్తే తస్మాత్ తద్ ఏవ సత్
మనసు ఏది చూస్తుందో అదే వెంటనే నిజమవుతుంది; ఆనందం, దుఃఖం రెండింటితో కూడి, అదే నిజమని అనుభవిస్తుంది.
ప్రతిభానుపదం చైతచ్ చన్ద్రే ఽప్య్ అగ్నిశిఖాశతమ్ । దృష్ట్వా దాహమ్ అవాప్నోతి దగ్ధం చ పరితప్యతే
అలాగే, చంద్రుని లో వందల అగ్ని జ్వాలలు కనిపిస్తే, మనసు కాలిపోతున్నట్టు బాధను అనుభవిస్తుంది.
ప్రతిభానుపదం చేతః క్షారే ఽపి హి రసాయనమ్ । దృష్ట్వా పీత్వా పరాం తృప్తిం యాతి వల్గతి దృప్యతి
అలాగే, ఉప్పు నీటిలో కూడా అమృతాన్ని చూసి, తాగితే, మనసు పరమ సంతృప్తిని పొందుతుంది, ఉల్లాసంగా, గర్వంగా మారుతుంది.
ప్రతిభానుపదం చేతో వ్యోమన్య్ అపి మహావనమ్ । దృష్ట్వా లునాతి లూత్వా చ పునర్ ఆరోపయత్య్ అలమ్
మనస్సు ఆకాశంలో ఒక పెద్ద అడవిని చూసినట్టు, దాన్ని కోసి, తెచ్చి, మళ్లీ అక్కడే పెట్టగలదు.
ఇత్థం యద్ ఏవ పరికల్పయతీన్ద్రజాలం క్షిప్రం తద్ ఏవ పరిపశ్యతి తాత చేతః । నాసజ్ జగన్ న చ సద్ ఇత్య్ అవగమ్య నూనమ్ ఏనాం దృశం వివిధభేదవతీం జహీహి
ప్రియమైనవాడా, మనస్సు ఏ మాయను ఊహించదో, దాన్ని వెంటనే చూస్తుంది. ఈ లోకం అసత్యమూ కాదు, సత్యమూ కాదు అని నిజంగా తెలుసుకుని, ఎన్నో రకాలుగా కనిపించే ఈ భావనను వదిలిపెట్టు.
తస్మాత్ సర్వపదార్థానాం త్రైలోక్యోదరవర్తినామ్ । ఉత్పత్తిర్ బ్రహ్మణో రామ తరఙ్గానామ్ ఇవార్ణవాత్
అందువల్ల మూడు లోకాలలోని అన్ని వస్తువుల ఉద్భవం బ్రహ్మం నుంచే, అది సముద్రం నుంచి అలలు పుట్టినట్టు.
కాశ్చిజ్ జన్మసహస్రాఢ్యాః పతన్తి వనపర్ణవత్ । కర్మవాత్యా పరిభ్రాన్తా లుఠన్తి గిరికుక్షిషు
కొంతమంది వేల జన్మలు పొందినా, వారు అడవిలోని ఆకుల్లా కర్మవాయువుతో తిప్పబడుతూ, కొండకుహరాల్లో పడిపోతారు.
అప్రమేయభవాః కాశ్చిత్ సన్తతాజ్ఞానమోహితాః । చిరజాతా భ్రమన్తీహ బహుకల్పశతాన్య్ అపి
కొంతమంది జీవులు ఎంత కొలవలేనివారో, అవి ఎప్పుడూ అజ్ఞానంలో మునిగి ఉంటాయి. చాలా కాలం క్రితమే పుట్టి, వందల యుగాలు ఇక్కడ తిరుగుతూ ఉంటాయి.
కాశ్చిత్ కతిపయాతీతమనోరమభవాన్తరాః । విహరన్తి జగత్య్ అస్మిఞ్ శుభకర్మపరాయణాః
కొంతమంది తక్కువ సుఖమైన జన్మలు అనుభవించి, ఈ లోకంలో శుభకర్మలకు నిబద్ధంగా జీవిస్తున్నారు.
కాశ్చిద్ విజ్ఞాతవిజ్ఞానాః పరమ్ ఏవ పదం గతాః । వాతోద్ధూతాః పయోమధ్యం సాముద్రా ఇవ బిన్దవః
కొంతమంది నిజమైన జ్ఞానం తెలుసుకొని, పరమ పదాన్ని పొందారు. అవి గాలిలో ఎగిరిపోయే సముద్రపు నీటి బిందువుల్లా కలిసిపోతారు.
ఉత్పత్తిస్ సర్వబీజానామ్ ఇతి హి బ్రహ్మణః పదాత్ । ఆవిర్భావతిరోభావభఙ్గురా భవరాగిణీ
ప్రతి విత్తనం ఉద్భవం బ్రహ్మ పదం నుంచే వస్తుంది. ఈ లోకానికి మమకారం కనిపించడంలో, కనబడకపోవడంలో స్థిరంగా ఉండదు, అది ఎప్పుడూ మారుతూ ఉంటుంది.
వాసనా విషవైషమ్యవైధుర్యజ్వరధారిణీ । అనన్తసఙ్కటానర్థకార్యసఙ్కరకారిణీ
మనసులో ఉన్న వాసన, విషపు ప్రభావంతో సమతుల్యత కోల్పోయి, ఎన్నో బాధలు, అయోమయం, చెడు పనుల కలయికను కలిగిస్తుంది.