అథ నాస్త్య్ ఏవ వా దేహః కేవలం చేతసోహితః । ముధానుభూయతే స్వప్నమృగతృష్ణాద్విచన్ద్రవత్
లేదంటే, అసలు శరీరం ఉండదేమో; అది కేవలం మనస్సుతో కలిసినట్టు అనిపిస్తుంది. అది కల, మాయాజలం, లేదా రెండవ చంద్రుడు కనిపించడంలా తప్పుగా అనుభూతి అవుతుంది.
ఏకనాశే ద్వయోర్ ఏవ నాశో ఽత్రాభ్యుపపద్యతే । అవశ్యభావీ తు మనోనాశే దేహపరిక్షయః
ఈ రెండింటిలో ఒకటి నశిస్తే రెండూ పోయినట్టే. కానీ మనస్సు నశించినప్పుడు, శరీరం కూడా తప్పకుండా క్షీణిస్తుంది.
మనశ్ శాపాదిభిర్ దోషైః కథం నాక్రమ్యతే ప్రభో । కథమ్ ఆక్రమ్యతే వాపి బ్రూహి మే పరమేశ్వర
ప్రభూ! మనస్సు శాపం వంటివాటివల్ల ఎలా ప్రభావితం కాకుండా ఉంటుంది? లేక ప్రభావితం అవుతుందా? దయచేసి నాకు చెప్పండి పరమేశ్వరా.
న తద్ అస్తి జగత్కోశే శుభకర్మానుపాతినా । యత్ పౌరుషేణ శుద్ధేన న సమాసాద్యతే జనైః
ఈ జగత్తులో మంచి పనులు చేసే వారికి, స్వచ్ఛమైన శ్రమతో సాధించలేనిది ఏదీ లేదు.
ఆబ్రహ్మస్థావరాన్తం చ సర్వదా సర్వజాతయః । సర్వా ఏవ జగత్య్ అస్మిన్ ద్విశరీరాశ్ శరీరిణామ్
బ్రహ్మ నుంచి స్థావరాల వరకు, ఎప్పుడూ, ఈ లోకంలోని అన్ని జాతులకు రెండు శరీరాలు ఉంటాయి.
ఏకం మనశ్శరీరం తు క్షిప్రకారి స్థితం చలమ్ । అకిఞ్చిత్కరమ్ అన్యత్ తు శరీరం మాంసనిర్మితమ్
ఒకటి మనస్సుతో కూడిన శరీరం — అది త్వరగా పనిచేస్తుంది, స్థిరంగా ఉండదు, ఏదీ సాధించదు. మరొకటి మాంసంతో ఏర్పడిన శరీరం.
యత్ర మాంసమయః కాయస్ సర్వస్యైవ వశఙ్గతః । సర్వైర్ ఆయాస్యతే శాపైస్ తథాధివ్యాధిసఞ్చయైః
ఈ మాంసమయ శరీరం అందరికీ ఆధీనంగా ఉంటుంది; శాపాలు, వ్యాధుల భారంతో ఎప్పుడూ బాధపడుతుంది.
మూకప్రాయో హ్య్ అశక్తో ఽసౌ దీనః క్షణవినశ్వరః । పద్మపత్త్రామ్బుచపలో దేవాదివివశస్థితిః
అది దాదాపు మూగలాంటిది, శక్తిలేని, దుఃఖంతో నిండినది, క్షణంలోనే నశించిపోతుంది. అది తామరాకుపై నీటి బొట్టు లాగా స్థిరంగా ఉండదు. దైవాదులు లాంటి వారి స్థితిలా, అది కూడా ఇతరులపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
మనో నామ ద్వితీయో యః కాయః కాయవతామ్ ఇహ । స ఆయత్తో ఽపి నాయత్తో భూతానాం భువనత్రయే
ఇక్కడ శరీరధారులకు మనస్సు అనే రెండవ దేహం ఉంది. అది జీవులపై ఆధారపడినట్టు కనిపించినా, ఈ మూడు లోకాలలో నిజంగా అది ఎవరి ఆధీనంలోనూ ఉండదు.
పౌరుషం స్వమ్ అవష్టభ్య ధైర్యమ్ ఆలమ్బ్య శాశ్వతమ్ । యది తిష్ఠత్య్ అగమ్యో ఽసౌ దుఃఖానాం తద్ అనిన్దితః
తన శక్తిని నమ్ముకుని, శాశ్వతమైన ధైర్యాన్ని ఆశ్రయిస్తే, దుఃఖాలు చేరనివాడై, అపవాదాలకు లోనుకాకుండా ఉండగలడు.
యథా యథాసౌ యతతే మనోదేహో హి దేహినామ్ । తథా తథాసౌ భవతి స్వనిశ్చయఫలైకభాక్
మనస్సు దేహం ఎంతగా ప్రయత్నిస్తే, అంతగా అది తన నిర్ణయానికి ఫలితాన్ని ఒక్కటే అనుభవిస్తుంది.
సఫలో మాంసదేహస్య న కశ్చిత్ పౌరుషక్రమః । మనోదేహస్య సఫలం సర్వమ్ ఏవ స్వచేష్టితమ్
ఈ మాంసదేహంతో చేసే యత్నాలు ఫలితం ఇవ్వవు; మనస్సుతో చేసే ప్రతి ప్రయత్నం మాత్రం నిజంగా ఫలిస్తుంది.
పవిత్రమ్ అనుసన్ధానం చేతసా యస్ స్మరన్ స్థితః । నిష్ఫలాస్ తత్ర శాపాద్యాశ్ శిలాయామ్ ఇవ సాయకాః
పవిత్రమైన మనస్సుతో ఎవరైనా నిలకడగా ధ్యానిస్తే, అక్కడ శాపాలు వంటివి పనికిరావు — రాయిపై బాణాలు పడినట్టు అవి వ్యర్థమే.
పతత్వ్ అమ్భసి వహ్నౌ వా కర్దమే వా కలేవరమ్ । మనో యద్ అనుసన్ధత్తే తద్ ఏవాప్నోతి నిశ్చితమ్
ఈ శరీరం నీటిలో పడినా, అగ్నిలో పడినా, మట్టిలో పడినా, మనస్సు ఏదిని కోరుతుందో అదే తప్పక సాధిస్తుంది.
పౌరుషాతిశయస్ సర్వస్ సర్వభావోపమర్దజః । దదాత్య్ అవిఘ్నేన ఫలం మనో హి మనసో మునే
ప్రతి అసాధారణమైన యత్నం, అన్ని భావాలను జయించినప్పుడు, ఎలాంటి అడ్డంకీ లేకుండా ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. మునీంద్రా! మనస్సే మనస్సుకు ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
పౌరుషేణ బలేనాన్తశ్ చిత్తం కృత్వా ప్రియామయమ్ । కృత్రిమేన్ద్రేణ దుఃఖార్తిర్ న దృష్టా శాసనాస్వ్ అపి
ప్రయత్నంతో మనసును ఆనందంతో నింపుకుంటే, బలవంతంగా వచ్చిన బాధ కూడా కనిపించదు, ఎంత కఠినమైన ఆజ్ఞలు ఉన్నా కూడా.
పౌరుషేణ మనః కృత్వా నీరాగం విగతజ్వరమ్ । మాణ్డవ్యేన జితాః క్లేశాశ్ శూలప్రాన్తే ఽపి తిష్ఠతా
ప్రయత్నంతో మనసును రాగరహితంగా, బాధలేనిదిగా చేసుకున్న మాండవ్యుడు, శూలం మీద నిలబడి ఉన్నా, బాధలను జయించాడు.
అన్ధకూపే స్థితేనాపి మానసైర్ యజ్ఞసఞ్చయైః । ఋషిణా దీర్ఘతపసా సమ్ప్రాప్తం వైబుధం పురమ్
చీకటి గుహలో ఉన్నా కూడా, మనసుతో చేసిన యజ్ఞాలు, దీర్ఘకాల తపస్సుతో ఒక ఋషి దేవతల పట్టణాన్ని సాధించాడు.
ఇన్దోః పుత్రైర్ నరైర్ ఏవ పురుషాధ్యవసాయతః । ధ్యానేన బ్రహ్మతా ప్రాప్తా యా మయాపి న ఖణ్డ్యతే
చంద్రుని కుమారులు అయిన మనుషులు ధ్యానంతో పట్టుదలతో బ్రహ్మత్వాన్ని పొందారు. ఆ స్థితి నేను కూడా తగ్గించలేను.
అన్యే ఽప్య్ సావధానా యే ధీరాస్ సురమహర్షయః । చిత్తాత్ స్వమ్ అనుసన్ధానం న త్యజన్తి మనాగ్ అపి
దేవతలు, మహర్షులు వంటి జ్ఞానులు, ఎంతో జాగ్రత్తగా ఉండి, తమ మనస్సును పరిశీలించడాన్ని ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టరు.
ఆధయో వ్యాధయశ్ చైవ శాపాః పాపదృశస్ తథా । న ఖణ్డయన్తి తాన్ పద్మపత్త్రాఘాతాశ్ శిలామ్ ఇవ
బాధలు, వ్యాధులు, శాపాలు, చెడు దృష్టి — ఇవేవీ వారికి హాని చేయవు; కమలదళంతో కొట్టినా రాయి ఏమీ కాకపోవడంలా.
యే వాపి ఖణ్డితాః కేచిచ్ ఛాపాద్యైర్ ఆధిసాయకైః । స్వవివేకాక్షమం తేషాం మనో మన్యే ఽప్య్ అపౌరుషమ్
శాపాలు లేదా బాధల వల్ల కొందరు బాధపడితే, వారి మనస్సు వివేకం లేకపోయినట్టే, బలహీనంగా ఉందని నేను భావిస్తాను.
న కదాచన సంసారే సావధానమనా మనాక్ । స్వప్నే ఽపి కశ్చిద్ అస్త్య్ ఏవ దోషజాలైః ఖలీకృతః
ఈ లోకంలో ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉన్న మనస్సు దోషాల వలలో చిక్కదు; కలలో కూడా అలాంటి అపవిత్రత కలగదు.
మనసైవ మనస్ తస్మాత్ పౌరుషేణ పుమాన్ ఇహ । స్వకమ్ ఏవ స్వకేనైవ యోజయేత్ పావనే పథి
కావున, మనసుతోనే మనిషి తన ప్రయత్నంతో తన మనసును పవిత్రమైన మార్గంలో నడిపించాలి.
ప్రతిభాతం యద్ ఏవాస్య తథారూపం భవత్య్ అలమ్ । క్షణాద్ ఏవ మనః పీనం బాలవేతాలవన్ మునే
ఏది అతనికి కనిపిస్తుందో, అదే అతని వాస్తవంగా మారుతుంది; ఒక్క క్షణంలోనే మనస్సు పిల్లవాడిలా దెయ్యాల అడవి లాగా నిండిపోతుంది, ఓ మునీ!
ప్రతిభాసస్యానుపదం ప్రాక్తనీం స్థితిమ్ ఉజ్ఝతి । కులాలకర్మానుపదం ఘటో మృత్పిణ్డతామ్ ఇవ
ఏది మనసుకు ప్రత్యక్షమవుతుందో దానికి అనుగుణంగా, అది తన పాత స్థితిని వెంటనే వదిలేస్తుంది; మట్టికొండను మట్టి పనివాడు గడచినట్టు, మట్టికుండ మళ్లీ మట్టికొండగా మారినట్టు.
ప్రతిభాతార్థతామ్ ఏతి క్షణాద్ ఏవ మనో మునే । స్పన్దమాత్రాత్మకం వారి యథా తుఙ్గతరఙ్గతామ్
ఓ మునీ! మనస్సు ఏది కనిపిస్తుందో అదే స్వరూపాన్ని ఒక్క క్షణంలోనే పొందుతుంది; నీరు అలగా ఎత్తుగా మారినట్టు, అలానే.
అనుసన్ధానమాత్రేణ సూర్యబిమ్బే ఽపి యామినీమ్ । మనః పశ్యత్య్ అశుద్ధాక్షశ్ చన్ద్రబిమ్బే ద్వితామ్ ఇవ
మనసు కేవలం ఆలోచనతోనే, సూర్యుని వలయంలొ కూడా రాత్రిని చూస్తుంది. ఇది కలుషితమైన కళ్ళతో చంద్రుని రూపాన్ని రెండుగా చూడటంలా ఉంటుంది.
యత్ పశ్యతి తద్ ఏవాశు ఫలీభూతమ్ ఇదం మనః । సహ హర్షవిషాదాభ్యాం భుఙ్క్తే తస్మాత్ తద్ ఏవ సత్
మనసు ఏది చూస్తుందో అదే వెంటనే నిజమవుతుంది; ఆనందం, దుఃఖం రెండింటితో కూడి, అదే నిజమని అనుభవిస్తుంది.
ప్రతిభానుపదం చైతచ్ చన్ద్రే ఽప్య్ అగ్నిశిఖాశతమ్ । దృష్ట్వా దాహమ్ అవాప్నోతి దగ్ధం చ పరితప్యతే
అలాగే, చంద్రుని లో వందల అగ్ని జ్వాలలు కనిపిస్తే, మనసు కాలిపోతున్నట్టు బాధను అనుభవిస్తుంది.