చిత్తతామ్రే శోధితే హి పరమార్థసువర్ణతామ్ । గతే ఽకృత్రిమ ఆనన్దః కిం దేహోపలఖణ్డకైః
మనస్సు తామ్రాన్ని శుద్ధి చేసి పరమార్థ స్వర్ణాన్ని పొందినప్పుడు, సహజమైన ఆనందం కలుగుతుంది. అప్పుడు శరీర అనుభవాల తుకడ్లు ఏమికి ఉపయోగపడతాయి?
యద్ విద్యతే శోధ్యతే తద్ ధౌతః కేన ఖపాదపః । దేహాద్యవిద్యా సత్యా చేద్ యుక్త ఏతాం ప్రతి గ్రహః
ఏది ఉన్నదో అది శుద్ధి చేయవచ్చు, ఆకాశ కిరణాలతో నీళ్లు శుభ్రం అయ్యేలా. శరీరాది విషయాల్లో అజ్ఞానం నిజంగా ఉంటే, దాన్ని అంగీకరించడం సమంజసం అవుతుంది.
అసత్యాభినివిష్టానాం దేహాదావ్ అధియామ్ ఇహ । యే నామోపదిశన్త్య్ అజ్ఞాః కేచిత్ తే పురుషైడకాః
శరీరాది అస్తిత్వం వంటి అసత్య విషయాల్లో మునిగిపోయినవారు, ఇక్కడ వాటిని బోధించే వారు, వారు అజ్ఞానులు. కొందరు వారిని మనుషులలో బొమ్మలుగా పిలుస్తారు.
యథైతద్ భావయేత్ స్వాన్తం తథైతద్ భవతి క్షణాత్ । దృష్టాన్తో ఽత్రైన్దవాహల్యాకృత్రిమేన్ద్రాదినిశ్చయః
మనసులో మనం ఎలా ఆలోచిస్తామో, అది వెంటనే అలా అవుతుంది. దీనికి ఉదాహరణగా చంద్రబింబం, నీటిలో ప్రతిబింబం, లేదా కల్పిత ఇంద్రుడు ఉన్నట్టు నమ్మకం చెప్పవచ్చు.
యద్ యద్ యథా స్ఫురతి స్వప్రతిభాత్మ చిత్తం తత్ తత్ తథా భవతి దేహతయోదితాత్మ । దేహో ఽయమ్ అస్తి న న చాహమ్ ఇతి స్వరూపం విజ్ఞానమ్ ఏకమ్ అవగమ్య నిరిచ్ఛమ్ ఆస్స్వ
మనసు ఎలా కనిపిస్తే, అదే శరీరానికి ఆత్మగా అనిపిస్తుంది. 'ఈ శరీరం ఉంది, కాని నేను ఇది కాదు' అనే ఒక్క జ్ఞానం తెలుసుకుని, ఆశలు లేకుండా ఉండిపో.
దేహో ఽయమ్ ఏష చ కిలాహమ్ ఇతి స్వభావాద్ దేహార్థమ్ ఏవ యతతే తత ఏతి నాశమ్ । యక్షాదికల్పనవశాద్ భయమ్ ఏతి బాలో నిర్యక్షదేశగత ఏవ కయాపి యుక్త్యా
ఈ శరీరం, 'నేనే ఈ శరీరం' అనే భావన సహజంగా కలుగుతాయి. మనిషి శరీరాన్ని బాగుంచుకోవడానికే ప్రయత్నిస్తాడు, అందుకే చివరికి ఇది నశిస్తుంది. చిన్నపిల్లలు పిశాచాలు వంటివి ఉన్నాయనే ఊహతో భయపడతారు. అలాంటి ఊహలు లేకపోతే, ఎలాంటి కారణంతోనూ భయం ఉండదు.
ఇత్య్ ఉక్తవాన్ స భగవాన్ మయా కమలసమ్భవః । రఘూద్వహ పునః పృష్టో వాక్యమ్ ఆక్షిప్య భూతపః
ఇలా కమలంలో పుట్టిన ఆ మహాత్ముడు నాకు చెప్పాడు. రఘువంశంలో పుట్టినవాడా, ఆ భూతాధిపతిని నేను మళ్లీ ప్రశ్నించాను, ఆయన మాటలను మరలా వెలికితీసాను.
త్వయైవ భగవన్ ప్రోక్తాశ్ శాపమన్త్రాదిశక్తయః । అమోఘా ఇతి తా ఏవ కథం మోఘీకృతాః పునః
ప్రభూ, మీరు స్వయంగా శాపాలు, మంత్రాలు మొదలైనవి తప్పకుండా ఫలిస్తాయని చెప్పారు. మరి అవి మళ్లీ ఎలా ఫలించకుండా పోయాయి?
శాపేన మన్త్రవీర్యేణ మనోబుద్ధీన్ద్రియాణ్య్ అపి । సర్వాణ్య్ ఏవ విమూఢాని దృష్టాని కిల జన్తుషు
శాపంతో, మంత్రశక్తితో, మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు — ఇవన్నీ కూడా జంతువుల్లో మూర్ఖత్వానికి లోనయ్యినట్టు కనిపిస్తాయి.
యథైతౌ పవనస్పన్దౌ యథా స్నేహఘృతే తథా । అభిన్నౌ తద్వద్ ఏవైతౌ మనోదేహౌ సదైవ హి
ఎలాగైతే గాలి కదలికలు రెండూ వేరుగా లేవో, నూనెతో నెయ్యి కలిసిపోయినట్టు వేరుచేయలేమో, అలాగే మనస్సు, శరీరం కూడా ఎప్పుడూ విడివిడిగా ఉండవు.
అథ నాస్త్య్ ఏవ వా దేహః కేవలం చేతసోహితః । ముధానుభూయతే స్వప్నమృగతృష్ణాద్విచన్ద్రవత్
లేదంటే, అసలు శరీరం ఉండదేమో; అది కేవలం మనస్సుతో కలిసినట్టు అనిపిస్తుంది. అది కల, మాయాజలం, లేదా రెండవ చంద్రుడు కనిపించడంలా తప్పుగా అనుభూతి అవుతుంది.
ఏకనాశే ద్వయోర్ ఏవ నాశో ఽత్రాభ్యుపపద్యతే । అవశ్యభావీ తు మనోనాశే దేహపరిక్షయః
ఈ రెండింటిలో ఒకటి నశిస్తే రెండూ పోయినట్టే. కానీ మనస్సు నశించినప్పుడు, శరీరం కూడా తప్పకుండా క్షీణిస్తుంది.
మనశ్ శాపాదిభిర్ దోషైః కథం నాక్రమ్యతే ప్రభో । కథమ్ ఆక్రమ్యతే వాపి బ్రూహి మే పరమేశ్వర
ప్రభూ! మనస్సు శాపం వంటివాటివల్ల ఎలా ప్రభావితం కాకుండా ఉంటుంది? లేక ప్రభావితం అవుతుందా? దయచేసి నాకు చెప్పండి పరమేశ్వరా.
న తద్ అస్తి జగత్కోశే శుభకర్మానుపాతినా । యత్ పౌరుషేణ శుద్ధేన న సమాసాద్యతే జనైః
ఈ జగత్తులో మంచి పనులు చేసే వారికి, స్వచ్ఛమైన శ్రమతో సాధించలేనిది ఏదీ లేదు.
ఆబ్రహ్మస్థావరాన్తం చ సర్వదా సర్వజాతయః । సర్వా ఏవ జగత్య్ అస్మిన్ ద్విశరీరాశ్ శరీరిణామ్
బ్రహ్మ నుంచి స్థావరాల వరకు, ఎప్పుడూ, ఈ లోకంలోని అన్ని జాతులకు రెండు శరీరాలు ఉంటాయి.
ఏకం మనశ్శరీరం తు క్షిప్రకారి స్థితం చలమ్ । అకిఞ్చిత్కరమ్ అన్యత్ తు శరీరం మాంసనిర్మితమ్
ఒకటి మనస్సుతో కూడిన శరీరం — అది త్వరగా పనిచేస్తుంది, స్థిరంగా ఉండదు, ఏదీ సాధించదు. మరొకటి మాంసంతో ఏర్పడిన శరీరం.
యత్ర మాంసమయః కాయస్ సర్వస్యైవ వశఙ్గతః । సర్వైర్ ఆయాస్యతే శాపైస్ తథాధివ్యాధిసఞ్చయైః
ఈ మాంసమయ శరీరం అందరికీ ఆధీనంగా ఉంటుంది; శాపాలు, వ్యాధుల భారంతో ఎప్పుడూ బాధపడుతుంది.
మూకప్రాయో హ్య్ అశక్తో ఽసౌ దీనః క్షణవినశ్వరః । పద్మపత్త్రామ్బుచపలో దేవాదివివశస్థితిః
అది దాదాపు మూగలాంటిది, శక్తిలేని, దుఃఖంతో నిండినది, క్షణంలోనే నశించిపోతుంది. అది తామరాకుపై నీటి బొట్టు లాగా స్థిరంగా ఉండదు. దైవాదులు లాంటి వారి స్థితిలా, అది కూడా ఇతరులపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
మనో నామ ద్వితీయో యః కాయః కాయవతామ్ ఇహ । స ఆయత్తో ఽపి నాయత్తో భూతానాం భువనత్రయే
ఇక్కడ శరీరధారులకు మనస్సు అనే రెండవ దేహం ఉంది. అది జీవులపై ఆధారపడినట్టు కనిపించినా, ఈ మూడు లోకాలలో నిజంగా అది ఎవరి ఆధీనంలోనూ ఉండదు.
పౌరుషం స్వమ్ అవష్టభ్య ధైర్యమ్ ఆలమ్బ్య శాశ్వతమ్ । యది తిష్ఠత్య్ అగమ్యో ఽసౌ దుఃఖానాం తద్ అనిన్దితః
తన శక్తిని నమ్ముకుని, శాశ్వతమైన ధైర్యాన్ని ఆశ్రయిస్తే, దుఃఖాలు చేరనివాడై, అపవాదాలకు లోనుకాకుండా ఉండగలడు.
యథా యథాసౌ యతతే మనోదేహో హి దేహినామ్ । తథా తథాసౌ భవతి స్వనిశ్చయఫలైకభాక్
మనస్సు దేహం ఎంతగా ప్రయత్నిస్తే, అంతగా అది తన నిర్ణయానికి ఫలితాన్ని ఒక్కటే అనుభవిస్తుంది.
సఫలో మాంసదేహస్య న కశ్చిత్ పౌరుషక్రమః । మనోదేహస్య సఫలం సర్వమ్ ఏవ స్వచేష్టితమ్
ఈ మాంసదేహంతో చేసే యత్నాలు ఫలితం ఇవ్వవు; మనస్సుతో చేసే ప్రతి ప్రయత్నం మాత్రం నిజంగా ఫలిస్తుంది.
పవిత్రమ్ అనుసన్ధానం చేతసా యస్ స్మరన్ స్థితః । నిష్ఫలాస్ తత్ర శాపాద్యాశ్ శిలాయామ్ ఇవ సాయకాః
పవిత్రమైన మనస్సుతో ఎవరైనా నిలకడగా ధ్యానిస్తే, అక్కడ శాపాలు వంటివి పనికిరావు — రాయిపై బాణాలు పడినట్టు అవి వ్యర్థమే.
పతత్వ్ అమ్భసి వహ్నౌ వా కర్దమే వా కలేవరమ్ । మనో యద్ అనుసన్ధత్తే తద్ ఏవాప్నోతి నిశ్చితమ్
ఈ శరీరం నీటిలో పడినా, అగ్నిలో పడినా, మట్టిలో పడినా, మనస్సు ఏదిని కోరుతుందో అదే తప్పక సాధిస్తుంది.
పౌరుషాతిశయస్ సర్వస్ సర్వభావోపమర్దజః । దదాత్య్ అవిఘ్నేన ఫలం మనో హి మనసో మునే
ప్రతి అసాధారణమైన యత్నం, అన్ని భావాలను జయించినప్పుడు, ఎలాంటి అడ్డంకీ లేకుండా ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. మునీంద్రా! మనస్సే మనస్సుకు ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
పౌరుషేణ బలేనాన్తశ్ చిత్తం కృత్వా ప్రియామయమ్ । కృత్రిమేన్ద్రేణ దుఃఖార్తిర్ న దృష్టా శాసనాస్వ్ అపి
ప్రయత్నంతో మనసును ఆనందంతో నింపుకుంటే, బలవంతంగా వచ్చిన బాధ కూడా కనిపించదు, ఎంత కఠినమైన ఆజ్ఞలు ఉన్నా కూడా.
పౌరుషేణ మనః కృత్వా నీరాగం విగతజ్వరమ్ । మాణ్డవ్యేన జితాః క్లేశాశ్ శూలప్రాన్తే ఽపి తిష్ఠతా
ప్రయత్నంతో మనసును రాగరహితంగా, బాధలేనిదిగా చేసుకున్న మాండవ్యుడు, శూలం మీద నిలబడి ఉన్నా, బాధలను జయించాడు.
అన్ధకూపే స్థితేనాపి మానసైర్ యజ్ఞసఞ్చయైః । ఋషిణా దీర్ఘతపసా సమ్ప్రాప్తం వైబుధం పురమ్
చీకటి గుహలో ఉన్నా కూడా, మనసుతో చేసిన యజ్ఞాలు, దీర్ఘకాల తపస్సుతో ఒక ఋషి దేవతల పట్టణాన్ని సాధించాడు.
ఇన్దోః పుత్రైర్ నరైర్ ఏవ పురుషాధ్యవసాయతః । ధ్యానేన బ్రహ్మతా ప్రాప్తా యా మయాపి న ఖణ్డ్యతే
చంద్రుని కుమారులు అయిన మనుషులు ధ్యానంతో పట్టుదలతో బ్రహ్మత్వాన్ని పొందారు. ఆ స్థితి నేను కూడా తగ్గించలేను.
అన్యే ఽప్య్ సావధానా యే ధీరాస్ సురమహర్షయః । చిత్తాత్ స్వమ్ అనుసన్ధానం న త్యజన్తి మనాగ్ అపి
దేవతలు, మహర్షులు వంటి జ్ఞానులు, ఎంతో జాగ్రత్తగా ఉండి, తమ మనస్సును పరిశీలించడాన్ని ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టరు.