ద్విచన్ద్రవిభ్రమాకారం తన్మాత్రాకారవిభ్రమమ్ । ఐన్దవాబ్జజవద్ రూఢం చితశ్ చిత్త్వం మనో భవేత్
రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా, భూతాల రూపాలు కలవరపెట్టినట్టు, మనస్సు కూడా చైతన్యంగా స్థిరపడుతుంది, ఇంద్రుని పద్మంలో పుట్టినవాడిలా.
న సన్ నాసద్ అహంరూపం సత్త్వాసత్త్వే తథైవ చ । ఉపలమ్భేన సద్రూపమ్ అసత్యం తద్విరోధతః
నేను ఉండటం కాదు, లేకపోవటం కూడా కాదు. నేను జీవి కాదు, అజీవి కూడా కాదు. మన вос్తువులను మనం అనుభవించడంవల్ల వాటికి ఒక రూపం కనిపిస్తుంది, కానీ అది నిజమైనది కాదు, ఎందుకంటే అది పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉంటుంది.
జడాజడం మనో విద్ధి సఙ్కల్పాత్మ బృహద్వపుః । అజడం బ్రహ్మరూపత్వాజ్ జడం దృశ్యాత్మతాగమాత్
మనస్సు స్థూలంగా చూస్తే జడమైనదీ, అజడమైనదీ అని తెలుసుకో. అది సంకల్పాలతో కూడినదిగా విస్తృతంగా ఉంటుంది. బ్రహ్మస్వరూపంగా ఉన్నందున అది అజడం, చూడదగిన వస్తువులుగా కనిపించేటప్పుడు అది జడంగా మారుతుంది.
దృశ్యానుభవసత్యాత్మ తదభావే విలాయి తత్ । కటకత్వం యథా హేమ్ని తథా బ్రహ్మణి సంస్థితమ్
మన అనుభవానికి నిజమైనదనమంతా కనిపించే దానిపైనే ఆధారపడింది. అది లేకపోతే అనుభవం కూడా కరిగిపోతుంది. ఎలా అంటే, బంగారంలో కంకణపు లక్షణం ఉండేలా, అలాగే అన్ని బ్రహ్మంలోనే నిలుస్తాయి.
సర్వత్వాద్ బ్రహ్మణస్ సర్వం జడం చిన్మయమ్ ఏవ వా । అస్మదాదిశిలాన్తాత్మ న జడం న చ చేతనమ్
బ్రహ్మం అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి ఉన్నందున, ప్రతిదీ జడమో, లేదా చైతన్యమో అయి ఉంటుంది. నన్నుంచి రాయి వరకు, ఏదీ పూర్తిగా జడం కాదు, పూర్తిగా చైతన్యం కూడా కాదు.
దార్వాదీనామ్ అచిత్త్వేన నోపలమ్భస్య సమ్భవః । ఉపలమ్భో హి సదృశసమ్బన్ధాద్ ఏవ జాయతే
కట్టెలు లాంటి వాటిలో చైతన్యం లేకపోవడం వల్ల, వాటిని మనం గ్రహించలేం. ఎందుకంటే, గ్రహించడం అనేది మనకు సమానమైనదానితో సంబంధం ఉన్నప్పుడే కలుగుతుంది.
ఉపలబ్ధేర్ జడం విద్ధి చేతనం సర్వమ్ ఏవ హి । ఉపలమ్భో హి సమ్బన్ధాత్ సమ్బన్ధో హి సమాత్మనోః
బాహ్యంగా కనిపించేది జడమైనదైనా, చైతన్యమయమైనదైనా, మనం గ్రహించేది వాటినే. గ్రహించడం అనేది సంబంధం వల్లే కలుగుతుంది. ఆ సంబంధం అనేది సమానమైన స్వరూపాల మధ్యే ఏర్పడుతుంది.
జడచేతనశాన్తాదిశబ్దార్థశ్రీర్ న విద్యతే । అనిర్దేశ్యే పదే పత్త్రలతాదీవ మహామరౌ
జడము, చైతన్యం, శాంతి వంటి పదాలకు నిజమైన అర్థం వర్ణించలేని పరమ పదంలో ఉండదు. అది ఎలాగంటే, పెద్ద ఎడారిలో ఆకులు, తాడులు ఉండనట్టే.
చితౌ యచ్ చేత్యకలనం తన్ మనస్త్వమ్ ఉదాహృతమ్ । చిద్భాగో ఽత్రాజడో భాగో జాడ్యమ్ అత్ర తు చేత్యతా
చైతన్యంలో ఏ ఆలోచన కలుగుతుందో, దానినే మనస్సు అంటారు. ఇందులో చైతన్య భాగం జడము కానిది, జడ భాగం అనేది దాని గ్రహించబడే లక్షణం.
చిద్భాగో ఽత్రావబోధాంశో జడం చేత్యం హి దృశ్యతా । ఇతి జీవో జగద్భ్రాన్తిం పశ్యన్ గచ్ఛతి లోలతామ్
ఇక్కడ చైతన్యం అనగా అవగాహన భాగం, జడమైనది అనగా చూడబడే వస్తువు. ఇలా జీవుడు ఈ లోక మాయను చూసి చంచలుడవుతాడు.
చితా స్వ ఏవ భావో ఽసౌ శుద్ధయైవం ద్వయీకృతః । అతస్ సర్వం జగత్ సైవ ద్వైతం లబ్ధాంశమ్ ఏవ తత్
ఈ చైతన్యం సహజంగా పవిత్రమైనదే, కానీ ద్వంద్వంగా కనిపిస్తుంది. అందుకే ఈ సర్వ లోకమూ అదే చైతన్యం, అది ద్వైతంగా కొంత భాగాన్ని పొందినట్లు కనిపిస్తుంది.
స్వమ్ ఏవాన్యతయా దృష్ట్వా చితిర్ దృశ్యతయా వపుః । నిర్భాగాప్య్ ఏకభాగాభం భ్రమతీవ భ్రమాతురా
చైతన్యం తనను తాను వేరుగా చూసుకుని, చూడబడే రూపంగా మారుతుంది. అది విభజించలేనిది అయినా, ఒక్క భాగంలా కనిపిస్తూ, మాయ వల్ల తికమకపడినట్టు సంచరిస్తుంది.
న భ్రాన్తిర్ అస్తి భ్రమభాఙ్ నైవేతీహ హి నిశ్చయః । పరిపూర్ణార్ణవప్రఖ్యా చితీత్థం సంస్థితా చితిః
ఇక్కడ నిజంగా మాయ లేదు, మాయకు భాగం కూడా లేదు — ఇదే నిశ్చయం. చైతన్యం పరిపూర్ణ సముద్రంలా ఇలానే నిలిచి ఉంటుంది.
సర్వత్వాజ్ జాడ్యమ్ అస్త్వ్ అస్యాం చితి చిత్త్వం చ వేత్సి తత్ । చిద్భాగో ఽత్రావబోధాంశస్ త్వ్ అహన్తాజడతోదయః
ఈ చైతన్యంలో అన్నిచోట్ల వ్యాపించిందని, కొంత జడత్వం ఉండనివ్వు. దీనికి మనస్సు స్వభావం నీవు తెలుసు. ఇక్కడ చైతన్య భాగం అనేది అవగాహన, 'నేను' అనే భావన వల్ల వచ్చే జడత్వమే ఇక్కడ ఉద్భవిస్తుంది.
అహన్త్వాది పరే తత్త్వే మనాగ్ అపి న విద్యతే । ఊర్మ్యాదీవ పృథక్ తోయే సంవిత్సారం హి తద్ యతః
పరమసత్యంలో 'నేను' అనే భావన మొదలైనవి కొద్దిగా కూడా ఉండవు. అలానే, అలలు నీటికి వేరుగా ఉన్నట్టు, అది కూడా చైతన్య విస్తారమే.
అహమ్ప్రత్యయసన్దృశ్యం చేత్యం విద్ధి సముత్థితమ్ । మృగతృష్ణాస్వ్ ఇవాతస్ తన్ నూనం విద్యత ఏవ నో
'నేను' అనే భావన, దృష్టిగోచరమైన వస్తువు లాంటివి ఉద్భవించాయని తెలుసుకో. అవి మృగతృష్ణలో కనిపించేవి లాంటివి — ఇక్కడ అవి నిజంగా ఉన్నాయో లేదో అనేది అనిశ్చితం.
అహన్తాపదమాత్రాత్మపదం విద్ధి నిరామయమ్ । విదం విదుర్ అహన్తాది శైత్యమ్ ఏవ యథా హిమమ్
'నేను' అనే స్థితిని కేవలం స్వరూపంగా, వ్యాధిలేని స్వభావంగా తెలుసుకో. జ్ఞానులు 'నేను' అనే భావన మొదలైనవి మంచు చలివలె కేవలం చల్లదనం మాత్రమే అని తెలుసుతారు.
చితైవ చేత్యతే జాడ్యం స్వప్నే స్వమరణోపమమ్ । సర్వాత్మత్వాత్ సర్వశక్తీః కుర్వతీ నైతి సామ్యతామ్
చైతన్యం స్వప్నంలో జడత్వంగా, మరణానికి సమానంగా కనిపించవచ్చు. కానీ అది అన్నింటికీ ఆధారం, అన్నీ చేయగల శక్తి కలది. అందువల్ల అది నిజంగా ఆ స్థితికి చేరదు.
మనః పదార్థాదితయా సర్వరూపం విజృమ్భతే । నానాత్మా చిత్తదేహో ఽయమ్ ఆకాశవిషదాకృతిః
మనస్సు పదార్థాల రూపంలో అన్ని విధాలుగా వ్యాపిస్తుంది. ఈ మనస్సు శరీరం అనేక స్వభావాలతో, ఆకాశంలా నిర్మలంగా, స్పష్టంగా ఉంటుంది.
దేహాది దేహప్రతిభారూపాత్మ త్యజతా సదా । విచార్యం ప్రతిభాసాత్మ చిత్త్వం చిత్త్వేన వై స్ఫుటమ్
శరీరం మొదలైన వాటిని ప్రతిబింబాలుగా భావించి ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టేవాడు, మనస్సు సారాన్ని మనస్సుగా స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలి.
చిత్తతామ్రే శోధితే హి పరమార్థసువర్ణతామ్ । గతే ఽకృత్రిమ ఆనన్దః కిం దేహోపలఖణ్డకైః
మనస్సు తామ్రాన్ని శుద్ధి చేసి పరమార్థ స్వర్ణాన్ని పొందినప్పుడు, సహజమైన ఆనందం కలుగుతుంది. అప్పుడు శరీర అనుభవాల తుకడ్లు ఏమికి ఉపయోగపడతాయి?
యద్ విద్యతే శోధ్యతే తద్ ధౌతః కేన ఖపాదపః । దేహాద్యవిద్యా సత్యా చేద్ యుక్త ఏతాం ప్రతి గ్రహః
ఏది ఉన్నదో అది శుద్ధి చేయవచ్చు, ఆకాశ కిరణాలతో నీళ్లు శుభ్రం అయ్యేలా. శరీరాది విషయాల్లో అజ్ఞానం నిజంగా ఉంటే, దాన్ని అంగీకరించడం సమంజసం అవుతుంది.
అసత్యాభినివిష్టానాం దేహాదావ్ అధియామ్ ఇహ । యే నామోపదిశన్త్య్ అజ్ఞాః కేచిత్ తే పురుషైడకాః
శరీరాది అస్తిత్వం వంటి అసత్య విషయాల్లో మునిగిపోయినవారు, ఇక్కడ వాటిని బోధించే వారు, వారు అజ్ఞానులు. కొందరు వారిని మనుషులలో బొమ్మలుగా పిలుస్తారు.
యథైతద్ భావయేత్ స్వాన్తం తథైతద్ భవతి క్షణాత్ । దృష్టాన్తో ఽత్రైన్దవాహల్యాకృత్రిమేన్ద్రాదినిశ్చయః
మనసులో మనం ఎలా ఆలోచిస్తామో, అది వెంటనే అలా అవుతుంది. దీనికి ఉదాహరణగా చంద్రబింబం, నీటిలో ప్రతిబింబం, లేదా కల్పిత ఇంద్రుడు ఉన్నట్టు నమ్మకం చెప్పవచ్చు.
యద్ యద్ యథా స్ఫురతి స్వప్రతిభాత్మ చిత్తం తత్ తత్ తథా భవతి దేహతయోదితాత్మ । దేహో ఽయమ్ అస్తి న న చాహమ్ ఇతి స్వరూపం విజ్ఞానమ్ ఏకమ్ అవగమ్య నిరిచ్ఛమ్ ఆస్స్వ
మనసు ఎలా కనిపిస్తే, అదే శరీరానికి ఆత్మగా అనిపిస్తుంది. 'ఈ శరీరం ఉంది, కాని నేను ఇది కాదు' అనే ఒక్క జ్ఞానం తెలుసుకుని, ఆశలు లేకుండా ఉండిపో.
దేహో ఽయమ్ ఏష చ కిలాహమ్ ఇతి స్వభావాద్ దేహార్థమ్ ఏవ యతతే తత ఏతి నాశమ్ । యక్షాదికల్పనవశాద్ భయమ్ ఏతి బాలో నిర్యక్షదేశగత ఏవ కయాపి యుక్త్యా
ఈ శరీరం, 'నేనే ఈ శరీరం' అనే భావన సహజంగా కలుగుతాయి. మనిషి శరీరాన్ని బాగుంచుకోవడానికే ప్రయత్నిస్తాడు, అందుకే చివరికి ఇది నశిస్తుంది. చిన్నపిల్లలు పిశాచాలు వంటివి ఉన్నాయనే ఊహతో భయపడతారు. అలాంటి ఊహలు లేకపోతే, ఎలాంటి కారణంతోనూ భయం ఉండదు.
ఇత్య్ ఉక్తవాన్ స భగవాన్ మయా కమలసమ్భవః । రఘూద్వహ పునః పృష్టో వాక్యమ్ ఆక్షిప్య భూతపః
ఇలా కమలంలో పుట్టిన ఆ మహాత్ముడు నాకు చెప్పాడు. రఘువంశంలో పుట్టినవాడా, ఆ భూతాధిపతిని నేను మళ్లీ ప్రశ్నించాను, ఆయన మాటలను మరలా వెలికితీసాను.
త్వయైవ భగవన్ ప్రోక్తాశ్ శాపమన్త్రాదిశక్తయః । అమోఘా ఇతి తా ఏవ కథం మోఘీకృతాః పునః
ప్రభూ, మీరు స్వయంగా శాపాలు, మంత్రాలు మొదలైనవి తప్పకుండా ఫలిస్తాయని చెప్పారు. మరి అవి మళ్లీ ఎలా ఫలించకుండా పోయాయి?
శాపేన మన్త్రవీర్యేణ మనోబుద్ధీన్ద్రియాణ్య్ అపి । సర్వాణ్య్ ఏవ విమూఢాని దృష్టాని కిల జన్తుషు
శాపంతో, మంత్రశక్తితో, మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు — ఇవన్నీ కూడా జంతువుల్లో మూర్ఖత్వానికి లోనయ్యినట్టు కనిపిస్తాయి.
యథైతౌ పవనస్పన్దౌ యథా స్నేహఘృతే తథా । అభిన్నౌ తద్వద్ ఏవైతౌ మనోదేహౌ సదైవ హి
ఎలాగైతే గాలి కదలికలు రెండూ వేరుగా లేవో, నూనెతో నెయ్యి కలిసిపోయినట్టు వేరుచేయలేమో, అలాగే మనస్సు, శరీరం కూడా ఎప్పుడూ విడివిడిగా ఉండవు.