యథైవైన్దవజీవాస్ తే చిత్తత్వాద్ బ్రహ్మతాం గతాః । వయం తథైవ చిద్భావాచ్ చిత్తత్వాద్ బ్రహ్మతాం గతాః
ఎలా చంద్రలోక జీవులు మనస్సు ద్వారా బ్రహ్మత్వాన్ని పొందారో, అలాగే మేము కూడా మనస్సు, చైతన్య స్వభావంతో బ్రహ్మత్వాన్ని పొందాము.
చిత్తం హి ప్రతిభాసాత్మ యచ్ చ తత్ప్రతిభాసనమ్ । తద్ ఇదం భాతి దేహాదిఖాభం నాతో ఽస్తి దేహదృక్
మనస్సు ఊహల స్వరూపం. అది ఊహించేది ఏదైనా, అది శరీరం మొదలైన రూపంగా కనిపిస్తుంది. దీని వెలుపల శరీరాన్ని చూడగలవాడు ఎవ్వరూ లేరు.
చిత్త్వమ్ ఆత్మచమత్కారస్ తచ్ చమత్కురుతే స్వతః । యద్ యావత్సమ్భవం స్వాత్మన్య్ ఏవాన్తర్ మరిచాత్మవత్
మనస్సు అంటే ఆత్మ యొక్క ఆశ్చర్యం. అది తనను తానే ఆశ్చర్యపోతుంది. ఏది ఎలా కలుగుతుందో, అది అంతా తనలోనే, మాయా నీడలవలె, ఉద్భవిస్తుంది.
తద్ ఏతచ్ చిత్తవద్ భాతమ్ ఆతివాహికనామకమ్ । తద్ ఏవోదాహరన్త్య్ ఏతద్ దేహనామ్నా ఘనం భ్రమి
ఇది మనస్సు లాగా కనిపిస్తున్నదే, భూతాల వాహనం అని పిలవబడుతుంది. ఇదే దేహం అనే పేరుతో, గాఢంగా ఉండి, తిరుగుతూ కనిపిస్తుంది.
కథ్యతే జీవనామ్నైతచ్ చేతః ప్రతనువాసనమ్ । శాన్తం దేహచమత్కారం జీవం విద్ధి క్రమాత్ పరమ్
ఇదే మనస్సు జీవుడు అనే పేరుతో ప్రతి సూక్ష్మదేహంలో నివసిస్తోంది. దేహం అద్భుతంగా కనిపించినా, అది శాంతమైపోయింది. జీవుడు ఒక్కొక్క దశలో పరమంగా నిలుస్తాడు అని తెలుసుకో.
నాహం న చాన్యద్ అస్తీహ చిత్త్వం చిత్తమ్ ఇదం స్థితమ్ । వసిష్ఠైన్దవసంవిద్వద్ అసత్ సత్తామ్ ఇవాగతమ్
ఇక్కడ నేను లేను, ఇంకేదీ లేదు; కేవలం ఈ మనస్సే ఉంది. వసిష్ఠుడు, ఇంద్రుడు అనే చైతన్యం అసత్తు నుంచీ సత్తగా వచ్చిందని భావించాలి.
యథైన్దవమనో బ్రహ్మా తథైవాయమ్ అహం స్థితః । మత్కృతం చాహమ్ ఏవేదం సఙ్కల్పాత్మైవ భాసతే
ఇంద్రుని మనస్సు బ్రహ్మగా ఉన్నట్టు, నేను కూడా ఇక్కడ ఇలానే ఉన్నాను. ఇది అంతా నా సంకల్పంతోనే ఏర్పడింది; నేను ఒక్కడే ఈ సంకల్ప స్వరూపంగా ప్రకాశిస్తున్నాను.
కశ్చిచ్ చిత్తవిలాసో ఽయం బ్రహ్మాహమ్ ఇతి సంస్థితః । స్వభావ ఏవ దేహాది విద్ధి శూన్యతరాత్మఖాత్
ఇది మనస్సు చేసే ఒక ఆట మాత్రమే, 'నేనే బ్రహ్మ' అని స్థిరంగా భావిస్తుంది. ఈ శరీరం మొదలైనవి ఖాళీగా ఉన్న స్వభావమే అని తెలుసుకో.
శుద్ధా చిత్ పరమాత్మైకరూపిణీత్య్ ఏవ భావనాత్ । జీవీభూయ మనో భూత్వా వేత్తీత్థం దేహతాం ముధా
శుద్ధమైన చైతన్యం పరమాత్మ స్వరూపమే అని ధ్యానిస్తే, ఆ మనస్సు జీవుడై, శరీరరూపం తీసుకుని, దాన్ని వ్యర్థంగా అనుభవిస్తుంది.
సర్వమ్ ఐన్దవసంసారవద్ ఇదం భాతి చిద్వపుః । సమ్పన్నమ్ అప్రబోధాత్మ దీర్ఘస్వప్నస్ స్వశక్తిజః
ఇది అంతా ఇంద్రుని లోకంలా, చైతన్య స్వరూపంగా కనిపిస్తుంది. జ్ఞానం లేని వల్ల, ఇది మన స్వశక్తి వల్ల కలిగిన పొడవైన కల మాత్రమే.
ద్విచన్ద్రవిభ్రమాకారం తన్మాత్రాకారవిభ్రమమ్ । ఐన్దవాబ్జజవద్ రూఢం చితశ్ చిత్త్వం మనో భవేత్
రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా, భూతాల రూపాలు కలవరపెట్టినట్టు, మనస్సు కూడా చైతన్యంగా స్థిరపడుతుంది, ఇంద్రుని పద్మంలో పుట్టినవాడిలా.
న సన్ నాసద్ అహంరూపం సత్త్వాసత్త్వే తథైవ చ । ఉపలమ్భేన సద్రూపమ్ అసత్యం తద్విరోధతః
నేను ఉండటం కాదు, లేకపోవటం కూడా కాదు. నేను జీవి కాదు, అజీవి కూడా కాదు. మన вос్తువులను మనం అనుభవించడంవల్ల వాటికి ఒక రూపం కనిపిస్తుంది, కానీ అది నిజమైనది కాదు, ఎందుకంటే అది పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉంటుంది.
జడాజడం మనో విద్ధి సఙ్కల్పాత్మ బృహద్వపుః । అజడం బ్రహ్మరూపత్వాజ్ జడం దృశ్యాత్మతాగమాత్
మనస్సు స్థూలంగా చూస్తే జడమైనదీ, అజడమైనదీ అని తెలుసుకో. అది సంకల్పాలతో కూడినదిగా విస్తృతంగా ఉంటుంది. బ్రహ్మస్వరూపంగా ఉన్నందున అది అజడం, చూడదగిన వస్తువులుగా కనిపించేటప్పుడు అది జడంగా మారుతుంది.
దృశ్యానుభవసత్యాత్మ తదభావే విలాయి తత్ । కటకత్వం యథా హేమ్ని తథా బ్రహ్మణి సంస్థితమ్
మన అనుభవానికి నిజమైనదనమంతా కనిపించే దానిపైనే ఆధారపడింది. అది లేకపోతే అనుభవం కూడా కరిగిపోతుంది. ఎలా అంటే, బంగారంలో కంకణపు లక్షణం ఉండేలా, అలాగే అన్ని బ్రహ్మంలోనే నిలుస్తాయి.
సర్వత్వాద్ బ్రహ్మణస్ సర్వం జడం చిన్మయమ్ ఏవ వా । అస్మదాదిశిలాన్తాత్మ న జడం న చ చేతనమ్
బ్రహ్మం అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి ఉన్నందున, ప్రతిదీ జడమో, లేదా చైతన్యమో అయి ఉంటుంది. నన్నుంచి రాయి వరకు, ఏదీ పూర్తిగా జడం కాదు, పూర్తిగా చైతన్యం కూడా కాదు.
దార్వాదీనామ్ అచిత్త్వేన నోపలమ్భస్య సమ్భవః । ఉపలమ్భో హి సదృశసమ్బన్ధాద్ ఏవ జాయతే
కట్టెలు లాంటి వాటిలో చైతన్యం లేకపోవడం వల్ల, వాటిని మనం గ్రహించలేం. ఎందుకంటే, గ్రహించడం అనేది మనకు సమానమైనదానితో సంబంధం ఉన్నప్పుడే కలుగుతుంది.
ఉపలబ్ధేర్ జడం విద్ధి చేతనం సర్వమ్ ఏవ హి । ఉపలమ్భో హి సమ్బన్ధాత్ సమ్బన్ధో హి సమాత్మనోః
బాహ్యంగా కనిపించేది జడమైనదైనా, చైతన్యమయమైనదైనా, మనం గ్రహించేది వాటినే. గ్రహించడం అనేది సంబంధం వల్లే కలుగుతుంది. ఆ సంబంధం అనేది సమానమైన స్వరూపాల మధ్యే ఏర్పడుతుంది.
జడచేతనశాన్తాదిశబ్దార్థశ్రీర్ న విద్యతే । అనిర్దేశ్యే పదే పత్త్రలతాదీవ మహామరౌ
జడము, చైతన్యం, శాంతి వంటి పదాలకు నిజమైన అర్థం వర్ణించలేని పరమ పదంలో ఉండదు. అది ఎలాగంటే, పెద్ద ఎడారిలో ఆకులు, తాడులు ఉండనట్టే.
చితౌ యచ్ చేత్యకలనం తన్ మనస్త్వమ్ ఉదాహృతమ్ । చిద్భాగో ఽత్రాజడో భాగో జాడ్యమ్ అత్ర తు చేత్యతా
చైతన్యంలో ఏ ఆలోచన కలుగుతుందో, దానినే మనస్సు అంటారు. ఇందులో చైతన్య భాగం జడము కానిది, జడ భాగం అనేది దాని గ్రహించబడే లక్షణం.
చిద్భాగో ఽత్రావబోధాంశో జడం చేత్యం హి దృశ్యతా । ఇతి జీవో జగద్భ్రాన్తిం పశ్యన్ గచ్ఛతి లోలతామ్
ఇక్కడ చైతన్యం అనగా అవగాహన భాగం, జడమైనది అనగా చూడబడే వస్తువు. ఇలా జీవుడు ఈ లోక మాయను చూసి చంచలుడవుతాడు.
చితా స్వ ఏవ భావో ఽసౌ శుద్ధయైవం ద్వయీకృతః । అతస్ సర్వం జగత్ సైవ ద్వైతం లబ్ధాంశమ్ ఏవ తత్
ఈ చైతన్యం సహజంగా పవిత్రమైనదే, కానీ ద్వంద్వంగా కనిపిస్తుంది. అందుకే ఈ సర్వ లోకమూ అదే చైతన్యం, అది ద్వైతంగా కొంత భాగాన్ని పొందినట్లు కనిపిస్తుంది.
స్వమ్ ఏవాన్యతయా దృష్ట్వా చితిర్ దృశ్యతయా వపుః । నిర్భాగాప్య్ ఏకభాగాభం భ్రమతీవ భ్రమాతురా
చైతన్యం తనను తాను వేరుగా చూసుకుని, చూడబడే రూపంగా మారుతుంది. అది విభజించలేనిది అయినా, ఒక్క భాగంలా కనిపిస్తూ, మాయ వల్ల తికమకపడినట్టు సంచరిస్తుంది.
న భ్రాన్తిర్ అస్తి భ్రమభాఙ్ నైవేతీహ హి నిశ్చయః । పరిపూర్ణార్ణవప్రఖ్యా చితీత్థం సంస్థితా చితిః
ఇక్కడ నిజంగా మాయ లేదు, మాయకు భాగం కూడా లేదు — ఇదే నిశ్చయం. చైతన్యం పరిపూర్ణ సముద్రంలా ఇలానే నిలిచి ఉంటుంది.
సర్వత్వాజ్ జాడ్యమ్ అస్త్వ్ అస్యాం చితి చిత్త్వం చ వేత్సి తత్ । చిద్భాగో ఽత్రావబోధాంశస్ త్వ్ అహన్తాజడతోదయః
ఈ చైతన్యంలో అన్నిచోట్ల వ్యాపించిందని, కొంత జడత్వం ఉండనివ్వు. దీనికి మనస్సు స్వభావం నీవు తెలుసు. ఇక్కడ చైతన్య భాగం అనేది అవగాహన, 'నేను' అనే భావన వల్ల వచ్చే జడత్వమే ఇక్కడ ఉద్భవిస్తుంది.
అహన్త్వాది పరే తత్త్వే మనాగ్ అపి న విద్యతే । ఊర్మ్యాదీవ పృథక్ తోయే సంవిత్సారం హి తద్ యతః
పరమసత్యంలో 'నేను' అనే భావన మొదలైనవి కొద్దిగా కూడా ఉండవు. అలానే, అలలు నీటికి వేరుగా ఉన్నట్టు, అది కూడా చైతన్య విస్తారమే.
అహమ్ప్రత్యయసన్దృశ్యం చేత్యం విద్ధి సముత్థితమ్ । మృగతృష్ణాస్వ్ ఇవాతస్ తన్ నూనం విద్యత ఏవ నో
'నేను' అనే భావన, దృష్టిగోచరమైన వస్తువు లాంటివి ఉద్భవించాయని తెలుసుకో. అవి మృగతృష్ణలో కనిపించేవి లాంటివి — ఇక్కడ అవి నిజంగా ఉన్నాయో లేదో అనేది అనిశ్చితం.
అహన్తాపదమాత్రాత్మపదం విద్ధి నిరామయమ్ । విదం విదుర్ అహన్తాది శైత్యమ్ ఏవ యథా హిమమ్
'నేను' అనే స్థితిని కేవలం స్వరూపంగా, వ్యాధిలేని స్వభావంగా తెలుసుకో. జ్ఞానులు 'నేను' అనే భావన మొదలైనవి మంచు చలివలె కేవలం చల్లదనం మాత్రమే అని తెలుసుతారు.
చితైవ చేత్యతే జాడ్యం స్వప్నే స్వమరణోపమమ్ । సర్వాత్మత్వాత్ సర్వశక్తీః కుర్వతీ నైతి సామ్యతామ్
చైతన్యం స్వప్నంలో జడత్వంగా, మరణానికి సమానంగా కనిపించవచ్చు. కానీ అది అన్నింటికీ ఆధారం, అన్నీ చేయగల శక్తి కలది. అందువల్ల అది నిజంగా ఆ స్థితికి చేరదు.
మనః పదార్థాదితయా సర్వరూపం విజృమ్భతే । నానాత్మా చిత్తదేహో ఽయమ్ ఆకాశవిషదాకృతిః
మనస్సు పదార్థాల రూపంలో అన్ని విధాలుగా వ్యాపిస్తుంది. ఈ మనస్సు శరీరం అనేక స్వభావాలతో, ఆకాశంలా నిర్మలంగా, స్పష్టంగా ఉంటుంది.
దేహాది దేహప్రతిభారూపాత్మ త్యజతా సదా । విచార్యం ప్రతిభాసాత్మ చిత్త్వం చిత్త్వేన వై స్ఫుటమ్
శరీరం మొదలైన వాటిని ప్రతిబింబాలుగా భావించి ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టేవాడు, మనస్సు సారాన్ని మనస్సుగా స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలి.