ఏకం ద్వౌ వా బహూన్ వాపి కురు సర్గాన్ ప్రజాపతే । స్వేచ్ఛయాత్మని తిష్ఠ త్వం కిం గృహీతం తవైన్దవైః
ఓ సృష్టికర్తా, నీవు ఒకటి, రెండు లేదా ఎన్నో సృష్టులు నీ ఇష్టానుసారం చేయు. నీ స్వేచ్ఛలో నిలువు. ఇంద్రులతో నీకేమి లాభం?
అథైన్దవే జగజ్జాలే భానునేత్థమ్ ఉదాహృతే । మయా సఞ్చిన్త్య సుచిరమ్ ఇదమ్ ఉక్తం మహామునే
అప్పుడు, ఆ ప్రకాశవంతుడు ఈ జగత్తు అల్లిక గురించి ఇలా వివరించగా, నేను చాలా సేపు ఆలోచించి, మహర్షీ, ఇలా చెప్పాను.
యుక్తమ్ ఉక్తం త్వయా భానో వితతం హి కిలామ్బరమ్ । మనశ్ చ వితతం చాపి చిదాకాశశ్ చ విస్తృతః
భానో, నీవు చెప్పింది సమంజసమే. నిజంగా, ఆకాశం విస్తృతంగా ఉంది, మనస్సు విస్తృతంగా ఉంది, అలాగే చైతన్యానికి కూడా విస్తారమే.
తద్ యథాభిమతం సర్గం నిత్యం కర్మ కరోమ్య్ అహమ్ । కల్పయామి బహూన్య్ ఆశు భూతజాలాని భాస్కర
అందుకే, నాకిష్టమైనట్టు నేను ఎప్పుడూ సృష్టి కార్యాన్ని చేస్తుంటాను. భాస్కరా, నేను తక్షణమే అనేక జీవ సమూహాలను కల్పిస్తాను.
తత్ త్వమ్ ఏవాశు భగవన్ ప్రథమో ఽత్ర మనుర్ భవ । కురు సర్గం యథాకామం మయా సమభిచోదితః
కాబట్టి, భగవన్, నీవే ఇక్కడ తొలిపాటి మనువుగా త్వరగా అవు. నా ప్రేరణతో, నీకు నచ్చినట్టు సృష్టిని చేయు.
అథైతత్ స మహాతేజా మమ వాక్యం ప్రభాకరః । అఙ్గీకృత్య ద్విధాత్మానం చకార తపతాం వరః
అప్పుడు ఆ మహాతేజస్సుతో ఉన్న ప్రభాకరుడు నా మాటలు అంగీకరించి, తాను ఇద్దరిలా విడిపోయాడు.
ఏకేన ప్రాక్తనే తస్మిన్ వపుషా సూర్యతాం గతః । వ్యోమాధ్వగతయా సర్గే తతాన దివసావలీమ్
ఒక రూపంతో, తన పూర్వ శరీరంలో సూర్యునిగా మారి, ఆకాశ మార్గంలో ప్రయాణిస్తూ సృష్టిలో పగటి క్రమాన్ని వ్యాపింపజేశాడు.
మన్మనుత్వం ద్వితీయేన కృత్వా స్వవపుషా క్షణాత్ । ససర్జ సకలాం సృష్టిం తతామ్ అభిమతాం మమ
ఇంకో రూపంతో, క్షణంలోనే నా స్వభావాన్ని స్వీకరించి, నా అభీష్టప్రకారం మొత్తం సృష్టిని విస్తరించి సృష్టించాడు.
ప్రతిభాసమ్ ఉపాయాతి యద్ యద్ అస్య హి చేతసః । తత్ తత్ ప్రకటతామ్ ఏతి స్థైర్యం సఫలతామ్ అపి
ఆయన మనసులో ఏది ప్రతిఫలిస్తే అది స్పష్టంగా వెలుగులోకి వస్తుంది; దానికి స్థిరత, ఫలితమూ కలుగుతాయి.
సామాన్యబ్రాహ్మణా భూత్వా ప్రతిభాసవశాత్ కిల । ఐన్దవా బ్రహ్మతాం యాతా మనసః పశ్య శక్తతామ్
సాధారణ బ్రాహ్మణులు, మనస్సు ఊహా శక్తితో నిజంగా పరబ్రహ్మ స్థితిని పొందారు. చంద్రలోక బ్రాహ్మణుల్లా వారు బ్రహ్మత్వాన్ని పొందినట్టు చూడు. మనస్సు ఎంత శక్తివంతమో గ్రహించు.
యథైవైన్దవజీవాస్ తే చిత్తత్వాద్ బ్రహ్మతాం గతాః । వయం తథైవ చిద్భావాచ్ చిత్తత్వాద్ బ్రహ్మతాం గతాః
ఎలా చంద్రలోక జీవులు మనస్సు ద్వారా బ్రహ్మత్వాన్ని పొందారో, అలాగే మేము కూడా మనస్సు, చైతన్య స్వభావంతో బ్రహ్మత్వాన్ని పొందాము.
చిత్తం హి ప్రతిభాసాత్మ యచ్ చ తత్ప్రతిభాసనమ్ । తద్ ఇదం భాతి దేహాదిఖాభం నాతో ఽస్తి దేహదృక్
మనస్సు ఊహల స్వరూపం. అది ఊహించేది ఏదైనా, అది శరీరం మొదలైన రూపంగా కనిపిస్తుంది. దీని వెలుపల శరీరాన్ని చూడగలవాడు ఎవ్వరూ లేరు.
చిత్త్వమ్ ఆత్మచమత్కారస్ తచ్ చమత్కురుతే స్వతః । యద్ యావత్సమ్భవం స్వాత్మన్య్ ఏవాన్తర్ మరిచాత్మవత్
మనస్సు అంటే ఆత్మ యొక్క ఆశ్చర్యం. అది తనను తానే ఆశ్చర్యపోతుంది. ఏది ఎలా కలుగుతుందో, అది అంతా తనలోనే, మాయా నీడలవలె, ఉద్భవిస్తుంది.
తద్ ఏతచ్ చిత్తవద్ భాతమ్ ఆతివాహికనామకమ్ । తద్ ఏవోదాహరన్త్య్ ఏతద్ దేహనామ్నా ఘనం భ్రమి
ఇది మనస్సు లాగా కనిపిస్తున్నదే, భూతాల వాహనం అని పిలవబడుతుంది. ఇదే దేహం అనే పేరుతో, గాఢంగా ఉండి, తిరుగుతూ కనిపిస్తుంది.
కథ్యతే జీవనామ్నైతచ్ చేతః ప్రతనువాసనమ్ । శాన్తం దేహచమత్కారం జీవం విద్ధి క్రమాత్ పరమ్
ఇదే మనస్సు జీవుడు అనే పేరుతో ప్రతి సూక్ష్మదేహంలో నివసిస్తోంది. దేహం అద్భుతంగా కనిపించినా, అది శాంతమైపోయింది. జీవుడు ఒక్కొక్క దశలో పరమంగా నిలుస్తాడు అని తెలుసుకో.
నాహం న చాన్యద్ అస్తీహ చిత్త్వం చిత్తమ్ ఇదం స్థితమ్ । వసిష్ఠైన్దవసంవిద్వద్ అసత్ సత్తామ్ ఇవాగతమ్
ఇక్కడ నేను లేను, ఇంకేదీ లేదు; కేవలం ఈ మనస్సే ఉంది. వసిష్ఠుడు, ఇంద్రుడు అనే చైతన్యం అసత్తు నుంచీ సత్తగా వచ్చిందని భావించాలి.
యథైన్దవమనో బ్రహ్మా తథైవాయమ్ అహం స్థితః । మత్కృతం చాహమ్ ఏవేదం సఙ్కల్పాత్మైవ భాసతే
ఇంద్రుని మనస్సు బ్రహ్మగా ఉన్నట్టు, నేను కూడా ఇక్కడ ఇలానే ఉన్నాను. ఇది అంతా నా సంకల్పంతోనే ఏర్పడింది; నేను ఒక్కడే ఈ సంకల్ప స్వరూపంగా ప్రకాశిస్తున్నాను.
కశ్చిచ్ చిత్తవిలాసో ఽయం బ్రహ్మాహమ్ ఇతి సంస్థితః । స్వభావ ఏవ దేహాది విద్ధి శూన్యతరాత్మఖాత్
ఇది మనస్సు చేసే ఒక ఆట మాత్రమే, 'నేనే బ్రహ్మ' అని స్థిరంగా భావిస్తుంది. ఈ శరీరం మొదలైనవి ఖాళీగా ఉన్న స్వభావమే అని తెలుసుకో.
శుద్ధా చిత్ పరమాత్మైకరూపిణీత్య్ ఏవ భావనాత్ । జీవీభూయ మనో భూత్వా వేత్తీత్థం దేహతాం ముధా
శుద్ధమైన చైతన్యం పరమాత్మ స్వరూపమే అని ధ్యానిస్తే, ఆ మనస్సు జీవుడై, శరీరరూపం తీసుకుని, దాన్ని వ్యర్థంగా అనుభవిస్తుంది.
సర్వమ్ ఐన్దవసంసారవద్ ఇదం భాతి చిద్వపుః । సమ్పన్నమ్ అప్రబోధాత్మ దీర్ఘస్వప్నస్ స్వశక్తిజః
ఇది అంతా ఇంద్రుని లోకంలా, చైతన్య స్వరూపంగా కనిపిస్తుంది. జ్ఞానం లేని వల్ల, ఇది మన స్వశక్తి వల్ల కలిగిన పొడవైన కల మాత్రమే.
ద్విచన్ద్రవిభ్రమాకారం తన్మాత్రాకారవిభ్రమమ్ । ఐన్దవాబ్జజవద్ రూఢం చితశ్ చిత్త్వం మనో భవేత్
రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా, భూతాల రూపాలు కలవరపెట్టినట్టు, మనస్సు కూడా చైతన్యంగా స్థిరపడుతుంది, ఇంద్రుని పద్మంలో పుట్టినవాడిలా.
న సన్ నాసద్ అహంరూపం సత్త్వాసత్త్వే తథైవ చ । ఉపలమ్భేన సద్రూపమ్ అసత్యం తద్విరోధతః
నేను ఉండటం కాదు, లేకపోవటం కూడా కాదు. నేను జీవి కాదు, అజీవి కూడా కాదు. మన вос్తువులను మనం అనుభవించడంవల్ల వాటికి ఒక రూపం కనిపిస్తుంది, కానీ అది నిజమైనది కాదు, ఎందుకంటే అది పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉంటుంది.
జడాజడం మనో విద్ధి సఙ్కల్పాత్మ బృహద్వపుః । అజడం బ్రహ్మరూపత్వాజ్ జడం దృశ్యాత్మతాగమాత్
మనస్సు స్థూలంగా చూస్తే జడమైనదీ, అజడమైనదీ అని తెలుసుకో. అది సంకల్పాలతో కూడినదిగా విస్తృతంగా ఉంటుంది. బ్రహ్మస్వరూపంగా ఉన్నందున అది అజడం, చూడదగిన వస్తువులుగా కనిపించేటప్పుడు అది జడంగా మారుతుంది.
దృశ్యానుభవసత్యాత్మ తదభావే విలాయి తత్ । కటకత్వం యథా హేమ్ని తథా బ్రహ్మణి సంస్థితమ్
మన అనుభవానికి నిజమైనదనమంతా కనిపించే దానిపైనే ఆధారపడింది. అది లేకపోతే అనుభవం కూడా కరిగిపోతుంది. ఎలా అంటే, బంగారంలో కంకణపు లక్షణం ఉండేలా, అలాగే అన్ని బ్రహ్మంలోనే నిలుస్తాయి.
సర్వత్వాద్ బ్రహ్మణస్ సర్వం జడం చిన్మయమ్ ఏవ వా । అస్మదాదిశిలాన్తాత్మ న జడం న చ చేతనమ్
బ్రహ్మం అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి ఉన్నందున, ప్రతిదీ జడమో, లేదా చైతన్యమో అయి ఉంటుంది. నన్నుంచి రాయి వరకు, ఏదీ పూర్తిగా జడం కాదు, పూర్తిగా చైతన్యం కూడా కాదు.
దార్వాదీనామ్ అచిత్త్వేన నోపలమ్భస్య సమ్భవః । ఉపలమ్భో హి సదృశసమ్బన్ధాద్ ఏవ జాయతే
కట్టెలు లాంటి వాటిలో చైతన్యం లేకపోవడం వల్ల, వాటిని మనం గ్రహించలేం. ఎందుకంటే, గ్రహించడం అనేది మనకు సమానమైనదానితో సంబంధం ఉన్నప్పుడే కలుగుతుంది.
ఉపలబ్ధేర్ జడం విద్ధి చేతనం సర్వమ్ ఏవ హి । ఉపలమ్భో హి సమ్బన్ధాత్ సమ్బన్ధో హి సమాత్మనోః
బాహ్యంగా కనిపించేది జడమైనదైనా, చైతన్యమయమైనదైనా, మనం గ్రహించేది వాటినే. గ్రహించడం అనేది సంబంధం వల్లే కలుగుతుంది. ఆ సంబంధం అనేది సమానమైన స్వరూపాల మధ్యే ఏర్పడుతుంది.
జడచేతనశాన్తాదిశబ్దార్థశ్రీర్ న విద్యతే । అనిర్దేశ్యే పదే పత్త్రలతాదీవ మహామరౌ
జడము, చైతన్యం, శాంతి వంటి పదాలకు నిజమైన అర్థం వర్ణించలేని పరమ పదంలో ఉండదు. అది ఎలాగంటే, పెద్ద ఎడారిలో ఆకులు, తాడులు ఉండనట్టే.
చితౌ యచ్ చేత్యకలనం తన్ మనస్త్వమ్ ఉదాహృతమ్ । చిద్భాగో ఽత్రాజడో భాగో జాడ్యమ్ అత్ర తు చేత్యతా
చైతన్యంలో ఏ ఆలోచన కలుగుతుందో, దానినే మనస్సు అంటారు. ఇందులో చైతన్య భాగం జడము కానిది, జడ భాగం అనేది దాని గ్రహించబడే లక్షణం.
చిద్భాగో ఽత్రావబోధాంశో జడం చేత్యం హి దృశ్యతా । ఇతి జీవో జగద్భ్రాన్తిం పశ్యన్ గచ్ఛతి లోలతామ్
ఇక్కడ చైతన్యం అనగా అవగాహన భాగం, జడమైనది అనగా చూడబడే వస్తువు. ఇలా జీవుడు ఈ లోక మాయను చూసి చంచలుడవుతాడు.