తీవ్రవేగేన సంసక్తం పురుషా హ్య్ అభివాఞ్ఛితే । మనశ్ చాలయితుం శక్తా న మహాద్రిం మృగా ఇవ
ఎవరైనా మనిషి ఏదైనా కోరుకున్న దానికి గట్టిగా మక్కువ పడితే, ఆ మనసును కదిలించడం అసాధ్యం — అది జంతువులు పెద్ద కొండను కదిలించలేకపోవడంలాంటిది.
రామేయమ్ అసితాపాఙ్గా మనఃకోశే ప్రతిష్ఠితా । దేవాగారే మహోత్సేధే దేవీ భగవతీ యథా
ఓ రామా, ఈ నల్ల కళ్లవాడి రూపం నా మనస్సులో బలంగా నిలిచిపోయింది. అది దేవతలు నివసించే ఉన్నత గృహంలో భగవతీ దేవి ఉండినట్టుంది.
న దుఃఖమ్ అనుగచ్ఛామి ప్రియయా జీవరక్షయా । గిరిర్ గ్రీష్మదశాదాహం లగ్నయేవాభ్రమాలయా
నా ప్రియమైనవాడి ప్రాణం పోయినా నేను బాధను అనుసరించను. అది మేఘాలు తాకినప్పుడు కొండకు వేసవి వేడి తాకని విధంగా ఉంటుంది.
యత్ర యత్ర యథా రాజంస్ తిష్ఠామ్య్ అభిపతామి వా । తత్రేష్టాసఙ్గమాద్ అన్యత్ కిఙ్చిన్ నానుభవామ్య్ అహమ్
ఓ రాజా, నేను ఎక్కడ ఉన్నా, ఎలా ఉన్నా, నా మనసు కోరిన విషయానికి తప్ప ఇంకేమీ అనుభవించను.
అహల్యాదయితానామ్నా మనసేన్ద్రాభిధం మనః । సంసక్తమ్ ఇదమ్ ఆయాతి న స్వభావాద్ ఋతే పరమ్
అహల్యా ప్రియుడు, మనసు ఇంద్రుడు అని పిలవబడే ఈ మనసు, అనుసంధానం వల్ల మాత్రమే ఏదో ఒకదానితో ఆకర్షితమవుతుంది, స్వభావం వల్ల కాదు.
ఏకకార్యనివిష్టం హి మనో ధీరస్య భూపతే । న చాల్యతే మేరుర్ ఇవ వరశాపబలైర్ అపి
ఓ భూపతి, ధైర్యవంతుడి మనసు ఒకే లక్ష్యంపై స్థిరంగా ఉంటే, అది ఎంతటి వరాలు లేదా శాపాల బలానికైనా మెరు పర్వతంలా కదలదు.
దేహో హి వరశాపాభ్యామ్ అన్యత్వమ్ ఉపగచ్ఛతి । న తు ధీరం మనో రాజన్ విజిగీషుతయోత్థితమ్
ఓ రాజా, వరం లేదా శాపం వల్ల శరీరం మారవచ్చు, కాని జయించాలనే సంకల్పంతో నిలిచిన ధైర్యవంతుని మనసు మాత్రం మారదు.
ఏతాని చాత్ర మనసాం న చ కారణాని రాజఞ్ శరీరశకలాన్య్ అసముత్థితాని । చేతో హి కారణమ్ అమీషు శరీరకేషు వారీవ సర్వవనషణ్డలతారసేషు
ఓ రాజా, ఈ శరీర భాగాలు మనస్సుకు కారణాలు కావు. నిజానికి, ఈ శరీరాల్లో కారణం మనస్సే. అది అన్ని అడవుల్లోని మొక్కల్లో నీరు ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
ఆద్యం శరీరమ్ ఇహ విద్ధి మనో మహాత్మన్ సఙ్కల్పితా జగతి తేన శరీరసఙ్ఘాః । ఆద్యం శరీరమ్ అభితిష్ఠతి యత్ర తత్ర తత్ తద్ భృశం ఫలతి నేతరద్ అస్య పుంసః
ఓ మహాత్మా, ఇక్కడ ప్రధానమైన శరీరం మనస్సే అని తెలుసుకో. అదే ప్రపంచంలో ఎన్నో శరీరాలను ఊహిస్తుంది. ప్రధానమైన శరీరం ఎక్కడ ఉంటుందో, అక్కడే ఆ మనిషికి ఫలితాలు సమృద్ధిగా కలుగుతాయి; వేరే చోట కాదు.
ముఖ్యాఙ్కురం సుభగ విద్ధి మనో హి పుంసో దేహాస్ తతః ప్రవిసృతాస్ తరుపల్లవాభాః । నష్టే ఽఙ్కురే పునర్ ఉదేతి న పల్లవశ్రీర్ న త్వ్ అఙ్కురః క్షయమ్ ఉపైతి దలక్షయేషు
ఓ భాగ్యవంతుడా, మనస్సే మనిషికి ప్రధాన మొక్కురాయి అని తెలుసుకో. దానినుంచి శరీరాలు చెట్టు కొమ్మలవంటివి పుట్టుకొస్తాయి. మొక్కురాయి నశించినప్పుడు, ఆ కొమ్మల మహిమ మళ్లీ రావు; కానీ ఆకులు పోయినా మొక్కురాయి నశించదు.
దేహక్షయే వివిధదేహగణం కరోతి స్వప్నావనావ్ ఇవ వనం నవమ్ ఆశు చేతః । చిత్తే క్షతే న తు కరోతి హి కిఞ్చిద్ ఏవ దేహస్ తతస్ సమనుపాలయ చిత్తరత్నమ్
శరీరం నశించినప్పుడు, మనస్సు వెంటనే కొత్త శరీరాల సమూహాన్ని కల్పిస్తుంది, కలలో కొత్త అడవి కనిపించినట్టు. కానీ మనస్సు నశిస్తే, శరీరం ఏమీ చేయలేడు. అందుకే, మనస్సు అనే రత్నాన్ని జాగ్రత్తగా కాపాడుకో.
దిశి దిశి హరిణాక్షీమ్ ఏవ పశ్యామి రాజన్ ప్రియయువతిమనస్త్వాన్ నిత్యమ్ ఆనన్దితో ఽస్మి । తవ సుఖవికృతీనాం యత్ ఫలం దుఃఖదాయి క్షణమ్ అథ సుచిరం వా తన్ న పశ్యామి కిఞ్చిత్
ఓ రాజా, నేను ఎటు చూసినా, నా ప్రియమైన హరిణాక్షిని మాత్రమే చూస్తున్నాను. నీ ప్రేమతో నా మనసు ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉంటుంది. నీ సుఖాల వల్ల క్షణకాలమైనా, ఎక్కువసేపైనా నాకు ఎప్పుడూ ఏ బాధ కలుగుతుందని అనిపించదు.
అథేన్ద్రేణైవమ్ ఉక్తో ఽసౌ రాజా రాజీవలోచనః । మునిం భరతనామానం పార్శ్వసంస్థమ్ ఉవాచ హ
ఇంద్రుడు ఇలా చెప్పిన తర్వాత, కమలాలాంటి కళ్లున్న రాజు పక్కన కూర్చున్న భరతమునిని ఇలా అడిగాడు.
భగవన్ సర్వధర్మజ్ఞ పశ్యస్య్ అస్య దురాత్మనః । భృశమ్ అద్య ముఖే స్ఫారం ధార్ష్ట్యం మద్దారహారిణః
భగవంతుడా, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడా, నా భార్యను తీసుకుపోయిన ఈ దుష్టుడు ఇప్పుడు ఎంత ధైర్యంగా మాట్లాడుతున్నాడో చూస్తున్నావా?
పాపానురూపమ్ అప్య్ అస్య శాపం దేహి మహామునే । యద్ అవధ్యవధాత్ పాపం వధత్యాగాత్ తద్ ఏవ హి
మహామునీ, ఇతని పాపానికి తగిన శాపం ఇవ్వండి. ఎందుకంటే, శిక్షించలేని వాడిని శిక్షించడం, హత్య వల్ల కలిగే నాశనం, ఇదే నిజంగా సమంజసం.
ఇత్య్ ఉక్తో రాజసింహేన భరతో మునిసత్తమః । యథావత్ ప్రవిచార్యాశు పాపం తస్య దురాత్మనః
అలా రాజసింహుడు అడిగినప్పుడు, మహర్షి భరతుడు ఆ దుష్టుని పాపాన్ని నిజంగా ఎలా ఉందో త్వరగా ఆలోచించాడు.
సహానయా దుష్కృతిన్యా భర్తృద్రోహాభిభూతయా । వినాశం వ్రజ దుర్బుద్ధే ఇతి శాపం విసృష్టవాన్
ఈ పాపినితో, భర్తను మోసం చేసిన దుర్మార్గిణితో కలిసి, నీ దుష్టబుద్ధితో నాశనానికి పోవు అని శాపమిచ్చాడు.
తతస్ తౌ స్నేహసమ్బద్ధమనస్కావ్ ఏవ శాపతః । పతితౌ భూతలే వృక్షవిచ్యుతావ్ ఇవ పల్లవౌ
ఆ శాపం వల్ల, ఇద్దరూ పరస్పర ప్రేమతో బంధించబడి, వృక్షం నుండి పతనమైన రెండు ఆకుల్లా భూమిపై పడిపోయారు.
అథ వ్యసనసంసక్తౌ మృగయోనిమ్ ఉపాగతౌ । తతో ద్వావ్ అపి సంసక్తౌ భూయో జాతౌ విహఙ్గమౌ
తర్వాత, దుఃఖంలో చిక్కుకుని, ఇద్దరూ జంతువులుగా, అంటే మృగజాతిలో జన్మించారు. ఆపై, ఇంకా పరస్పర బంధంతో, మళ్లీ ఇద్దరూ పక్షులుగా పుట్టారు.
అద్యాస్మాకం విభో సర్గే మిథస్సమ్బద్ధభావనౌ । తపఃపరౌ మహాపుణ్యౌ జాతౌ బ్రాహ్మణదమ్పతీ
ప్రభూ, ఈ సృష్టిలో ఈ రోజు ఒక బ్రాహ్మణ దంపతులు జన్మించారు. వీరిద్దరూ పరమ తపస్సులో నిమగ్నమై, పరస్పర సంకల్పంతో బంధించబడి, మహా పుణ్యశీలులు.
భారతో హి తయోశ్ శాపస్ స సమర్థో బభూవ హ । శరీరమాత్రాక్రమణే న మనోనిగ్రహే ప్రభో
ప్రభూ, వారిద్దరిపై భరతుని శాపం శరీరానికి మాత్రమే ప్రభావం చూపింది, మనస్సును నియంత్రించడంలో మాత్రం కాదు.
తావ్ అద్యావధితేనైవ దేహసంస్కారహేతునా । యత్ర యత్రోపజాయేతే భవతస్ తత్ర దమ్పతీ
ఆ సమయం నుండి ఇప్పటివరకు, శరీరపు వాసన వల్ల, వారు ఎక్కడ జన్మించినా, ఆ ఇద్దరూ ఎప్పుడూ భార్యాభర్తలుగా మారుతారు.
అకృత్రిమప్రేమరసానువిద్ధం స్నేహం తయోస్ తం ప్రసమీక్ష్య కాన్తమ్ । వృక్షా అపి స్నేహరసానువిద్ధాశ్ శృఙ్గారచేష్టాకులితా భవతి
వారిద్దరి మధ్య సహజమైన ప్రేమతో నిండిన అనురాగాన్ని చూసి, ఆ మాధుర్యానికి తాకిన చెట్లు కూడా ప్రేమతో అలమటించి, శృంగార హావభావాలతో ఉల్లాసంగా మారుతాయి.
తేనైతద్ వచ్మి భగవన్ యథాజాతం మనో మునే । అనిగ్రాహ్యమ్ అభేద్యం చ శాపైర్ అపి దురాసదైః
భగవంతుడా, మునీంద్రుడా, నా మనసులో వచ్చినట్లు నేను చెప్పుతున్నాను. ఈ మనస్సు పట్టుకోలేనిది, ఎవరూ దానిని చీల్చలేరు, ఎంతటి శాపాలు వేసినా దాన్ని అదుపు చేయలేరు.
ఐన్దవానామ్ అతస్ సృష్టిక్రమాణాం ప్రవినాశనమ్ । యుజ్యతే న న చ బ్రహ్మన్ యుక్తమ్ ఏతన్ మహాత్మనః
బ్రహ్మన్, చంద్రవంశానికి లేదా సృష్టి క్రమానికి నాశనం కలిగించడం సరికాదు. గొప్ప హృదయున్నవాడికి అలాంటి పని తగదు.
కిం తద్ అస్తి జగత్య్ అస్మిన్ వివిధేషు జగత్సు వా । తవాపి నాథ నాథస్య యద్ దైన్యాయ మహాత్మనః
ఈ లోకంలోనైనా, ఎన్నో జగత్తులలోనైనా, ఓ ప్రభూ, నీకు లేదా ప్రభువులకే ప్రభువైన మహాత్ముడికి దుఃఖాన్ని కలిగించగలది ఏముంది?
మనో హి జగతాం కర్తృ మనో హి పురుషస్ స్మృతః । మనఃకృతం కృతం లోకే న శరీరకృతం కృతమ్
మనస్సే జగత్తును సృష్టించేది; మనస్సే మనిషి అని చెప్పబడింది. లోకంలో మనస్సుతో చేసినదే నిజంగా జరిగిందని పరిగణించాలి, శరీరం చేత చేసినదే కాదు.
యన్ మనోనిశ్చయకృతం తద్ ద్రవ్యౌషధిదణ్డనైః । హన్తుం న శక్యతే జన్తోః ప్రతిబిమ్బం మణేర్ ఇవ
మనస్సు నిశ్చయించినది, ఏవిధమైన పదార్థాలు, మందులు, శిక్షలు వాడినా, జీవిలో తొలగించలేరు. అది రత్నంలో ప్రతిబింబాన్ని తొలగించలేనట్లు.
తస్మాద్ ఏతే ఽత్ర తిష్ఠన్తు భాసురైస్ సర్గసమ్భ్రమైః । త్వం సృష్ట్వేహ ప్రజాస్ తిష్ఠ బుద్ధ్యాకాశే ఽప్య్ అనన్తకః
కాబట్టి, ఈ సృష్టిలో వెలుగుతో కూడిన కలకల మధ్య వీరు ఇక్కడే ఉండనివ్వు. నీవు ఇక్కడ ప్రజలను సృష్టించి, బుద్ధి ఆకాశంలో అనంతుడివిగా నిలువు.
చిత్తాకాశశ్ చిదాకాశ ఆకాశశ్ చ తృతీయకః । అనన్తాస్ త్రయ ఏవైతే చిదాకాశప్రకాశితాః
మనస్సు ఆకాశం, చైతన్య ఆకాశం, మూడవది భౌతిక ఆకాశం—ఈ మూడు కూడా అనంతమైనవే. ఇవన్నీ చైతన్య ఆకాశపు వెలుగులో వెలుగుతాయ్.