తతస్ తదనురక్తా సా పశ్యన్తీ తన్మయం జగత్ । న సానన్తగుణాకీర్ణం భర్తారం బహ్వ్ అమన్యత
ఆమె అతనిపట్ల మక్కువతో, ప్రపంచాన్ని అంతా అతనితోనే నిండినట్టు చూసింది. ఎన్నో మంచితనాలు ఉన్న తన భర్తను ఆమె పట్టించుకోలేదు.
కేనచిత్ త్వ్ అథ కాలేన తస్యా ఇన్ద్రానురాగితా । సా జ్ఞాతా రాజసింహేన తన్ముఖవ్యోమచన్ద్రికా
కొంతకాలం తర్వాత, ఆమె ఇంద్రునిపట్ల ఉన్న మక్కువను, ఆమె ముఖంలో మెరిసే చంద్రకాంతిని చూసి, రాజసింహుడైన భర్త గమనించాడు.
ఇన్ద్రం ధ్యాయతి సా యావత్ తావత్ తస్యా విరాజతే । ముఖం పూర్ణేన చన్ద్రేణ ప్రబుద్ధమ్ ఇవ కైరవమ్
ఆమె ఇంద్రుని ధ్యానిస్తూనే ఉన్నంతవరకు, ఆమె ముఖం పూర్ణ చంద్రునిలా ప్రకాశించేది, రాత్రి వెలిగే కమలాన్ని పోలి ఉండేది.
ఏవమ్ అన్యోఽన్యమ్ ఆసక్తభావమ్ ఆలోక్య భూపతిః । చకార బహుభిర్ దణ్డైస్ స ద్వయోర్ అథ శాసనమ్
వారిద్దరిలో పరస్పర ప్రేమను గమనించిన రాజు, వారిద్దరినీ శిక్షించేందుకు అనేక రకాల దండనలు విధించాడు.
తావ్ ఉభావ్ అపి సన్త్యక్తౌ హి సన్తౌ సలిలాశయే । తుష్టౌ జహసతుస్ తత్ర న ఖేదం సముపాగతౌ
అయినా కూడా, ఇద్దరూ వదిలేయబడ్డా, ఆ నీటి చెరువులో కలిసే ఉండి, సంతోషంగా నవ్వుతూ, ఎలాంటి బాధకూ లోనవ్వలేదు.
అపృచ్ఛత్ తౌ తతో రాజా ఖిన్నౌ స్థః కిం న దుర్మతీ । తావ్ ఊచతుర్ మహీపాలం జలాశయసముద్ధృతౌ
తర్వాత రాజు, "మీరు బాధపడట్లేదా? వదిలేయబడ్డా ఎందుకు నిరాశపడట్లేదు?" అని అడిగాడు. నీటి చెరువులోనుంచి బయటకు తీసిన తర్వాత, వాళ్లు రాజును ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు.
సంసృత్యావామ్ ఇహాన్యోఽన్యం ముఖకాన్తిమ్ అనిన్దితామ్ । ముహ్యావో న మహీపాల స్వాఙ్గైర్ అపి వికర్తితైః
ఇక్కడ మేమిద్దరం కలిసినప్పుడు, ఒకరినొకరం చూసుకుంటూ, ముఖసౌందర్యాన్ని ఆస్వాదిస్తూ, రాజా! మన శరీరాలు ఎంతగా గాయపడినా కూడా మేము మైమరచిపోతున్నాం.
వహ్నావ్ అపి పరిక్షిప్తావ్ అఖిన్నావ్ ఏవమ్ ఏవ తౌ । ఊచతుర్ ముదితాత్మానావ్ అన్యోఽన్యం స్మృతిహర్షితౌ
అగ్నిచుట్టూ ఉన్నా, ఆ ఇద్దరూ ఏమాత్రం భయపడకుండా, ఆనందంగా, గతాన్ని జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ, పరస్పరం సంతోషంగా మాట్లాడుకున్నారు.
గ్రథితౌ గజపాదేషు నఖిన్నావ్ ఏవ సంస్థితౌ । ఏవమ్ ఏవోచతుర్ భూపమ్ అన్యోఽన్యం స్మృతిహర్షితౌ
ఏనుగుల కాళ్లకు బంధించబడి, మేకులతో గాయపరచబడ్డా, వారు స్థిరంగా నిలబడి, రాజా! గతాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ, పరస్పరం సంతోషంగా మాట్లాడుకున్నారు.
కషాహతావ్ అఖిన్నౌ తావ్ ఏవమ్ ఏవ కిలోచతుః । పఙ్కమగ్నావ్ అఖిన్నౌ తావ్ ఏవమ్ ఏవ కిలోచతుః
కశాయితో కొట్టబడ్డా, వారు ఏమాత్రం నిస్సహాయంగా మారలేదు; అలాగే, పాళెంలో మునిగిపోయినా, వారు అదే విధంగా ధైర్యంగా మాట్లాడుకున్నారు.
అన్యస్మాచ్ ఛాసనాజాలాత్ కల్పితాచ్ చ పునః పునః । ఉద్ధృతావ్ ఊచతుః పృష్టౌ తమ్ ఏవార్థం పునః పునః
వివిధ రకాల ఊహాజనిత శిక్షల నుండి మళ్లీ మళ్లీ విడిపించబడి, వారిని అడిగినప్పుడల్లా, వారు అదే విషయాన్ని మళ్లీ మళ్లీ సమాధానంగా చెప్పారు.
ఉవాచేన్ద్రో మహీపాల జగన్ మే దయితామయమ్ । న శాసనాని దుఃఖాని బాధన్తే కిఞ్చిద్ ఏవ మే
ఇంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! నాకు ఈ లోకం అంతా ప్రేమతో నిండినదిగా అనిపిస్తుంది. శిక్షలు నాకు ఏమాత్రం బాధ కలిగించవు.
అస్యాశ్ చైవ జగద్ రాజన్ సర్వం మన్మయమ్ ఏవ హి । తేన నౌ శాసనాదుఃఖం కిఞ్చిద్ ఏవ న బాధతే
ఆమెకూ ఇదే విధంగా, రాజా, ఈ జగత్తు మొత్తం మనస్సుతోనే ఏర్పడింది. అందువల్ల శిక్షల బాధ మమ్మల్ని ఏమాత్రం కలవరపర్చదు.
మనో నామ వయం రాజన్ మనో హి పురుషస్ స్మృతః । ప్రపఞ్చమాత్రమ్ ఏవాయం దేహో దృశ్యత ఏవ హి
రాజా! మేము 'మనస్సు' అని పిలవబడతాము. మనస్సే మనిషి అని అంటారు. ఈ కనబడే శరీరం కేవలం ఒక భ్రమ మాత్రమే.
సమకాలప్రయుక్తేన సహసా దణ్డరాశినా । ధీరం మనో భేధయితుం న మనాగ్ అపి శక్యతే
ఒకేసారి ఎన్నో శిక్షలు ఒక్కసారిగా పడినా, స్థిరమైన మనస్సును కొంచెం కూడా కదిలించటం సాధ్యం కాదు.
కా నామ తా మహారాజ కీదృశ్యః కస్య శక్తయః । యాభిర్ మనాంసి భిద్యన్తే దృఢనిశ్చయవన్త్య్ అపి
ఓ మహారాజా, దృఢమైన సంకల్పంతో ఉన్న మనస్సులు కూడా ఎవరి శక్తితో, ఎలాంటి శక్తితో, ఎలా భంగమవుతాయో చెప్పండి.
పతతూదేతు వా దేహో యాతు వా విశరారుతామ్ । భావితార్థాభిపతితం మనస్ తిష్ఠతి పూర్వవత్
ఈ శరీరం పడిపోవచ్చు, లేచి నిలబడవచ్చు, లేక చెల్లాచెదురవవచ్చు; కానీ ఏ విషయంపై మనస్సు స్థిరంగా నిలిచిందో, అది మునుపటిలాగే ఉంటుంది.
ఇష్టే ఽర్థే చిరమ్ ఆవిష్టం భఙ్క్తుం ధీరం స్థితం మనః । భావా భావాశ్ శరీరస్థా మమ శక్తా న కేచన
ఎంతకాలమైనా కోరుకున్న విషయంలో నిమగ్నమై, ధైర్యంగా నిలిచిన మనస్సును, శరీరంలో ఉన్న ఏ ప్రభావమూ భంగపర్చలేవు.
భావితం తీవ్రవేగేన మనసా యన్ మహీపతే । తద్ ఏవ పశ్యత్య్ అచలం న శరీరవిచేష్టితమ్
ఓ రాజా, మనస్సు ఎంత బలంగా ఏదైనా ఆలోచిస్తే, శరీరం ఎలా ప్రవర్తించినా, అది ఆ విషయాన్ని కదలకుండా చూస్తుంది.
న కాశ్చన క్రియా రాజన్ వరశాపాదికా అపి । తీవ్రసంవేగసమ్పన్నం శక్తాశ్ చాలయితుం మనః
ఓ రాజా, ఎంతటి వరాలు లేదా శాపాలు ఉన్నా, బలమైన సంకల్పంతో ఉన్న మనసును ఏ పని కూడా కదిలించలేవు.
తీవ్రవేగేన సంసక్తం పురుషా హ్య్ అభివాఞ్ఛితే । మనశ్ చాలయితుం శక్తా న మహాద్రిం మృగా ఇవ
ఎవరైనా మనిషి ఏదైనా కోరుకున్న దానికి గట్టిగా మక్కువ పడితే, ఆ మనసును కదిలించడం అసాధ్యం — అది జంతువులు పెద్ద కొండను కదిలించలేకపోవడంలాంటిది.
రామేయమ్ అసితాపాఙ్గా మనఃకోశే ప్రతిష్ఠితా । దేవాగారే మహోత్సేధే దేవీ భగవతీ యథా
ఓ రామా, ఈ నల్ల కళ్లవాడి రూపం నా మనస్సులో బలంగా నిలిచిపోయింది. అది దేవతలు నివసించే ఉన్నత గృహంలో భగవతీ దేవి ఉండినట్టుంది.
న దుఃఖమ్ అనుగచ్ఛామి ప్రియయా జీవరక్షయా । గిరిర్ గ్రీష్మదశాదాహం లగ్నయేవాభ్రమాలయా
నా ప్రియమైనవాడి ప్రాణం పోయినా నేను బాధను అనుసరించను. అది మేఘాలు తాకినప్పుడు కొండకు వేసవి వేడి తాకని విధంగా ఉంటుంది.
యత్ర యత్ర యథా రాజంస్ తిష్ఠామ్య్ అభిపతామి వా । తత్రేష్టాసఙ్గమాద్ అన్యత్ కిఙ్చిన్ నానుభవామ్య్ అహమ్
ఓ రాజా, నేను ఎక్కడ ఉన్నా, ఎలా ఉన్నా, నా మనసు కోరిన విషయానికి తప్ప ఇంకేమీ అనుభవించను.
అహల్యాదయితానామ్నా మనసేన్ద్రాభిధం మనః । సంసక్తమ్ ఇదమ్ ఆయాతి న స్వభావాద్ ఋతే పరమ్
అహల్యా ప్రియుడు, మనసు ఇంద్రుడు అని పిలవబడే ఈ మనసు, అనుసంధానం వల్ల మాత్రమే ఏదో ఒకదానితో ఆకర్షితమవుతుంది, స్వభావం వల్ల కాదు.
ఏకకార్యనివిష్టం హి మనో ధీరస్య భూపతే । న చాల్యతే మేరుర్ ఇవ వరశాపబలైర్ అపి
ఓ భూపతి, ధైర్యవంతుడి మనసు ఒకే లక్ష్యంపై స్థిరంగా ఉంటే, అది ఎంతటి వరాలు లేదా శాపాల బలానికైనా మెరు పర్వతంలా కదలదు.
దేహో హి వరశాపాభ్యామ్ అన్యత్వమ్ ఉపగచ్ఛతి । న తు ధీరం మనో రాజన్ విజిగీషుతయోత్థితమ్
ఓ రాజా, వరం లేదా శాపం వల్ల శరీరం మారవచ్చు, కాని జయించాలనే సంకల్పంతో నిలిచిన ధైర్యవంతుని మనసు మాత్రం మారదు.
ఏతాని చాత్ర మనసాం న చ కారణాని రాజఞ్ శరీరశకలాన్య్ అసముత్థితాని । చేతో హి కారణమ్ అమీషు శరీరకేషు వారీవ సర్వవనషణ్డలతారసేషు
ఓ రాజా, ఈ శరీర భాగాలు మనస్సుకు కారణాలు కావు. నిజానికి, ఈ శరీరాల్లో కారణం మనస్సే. అది అన్ని అడవుల్లోని మొక్కల్లో నీరు ఉన్నట్టు ఉంటుంది.
ఆద్యం శరీరమ్ ఇహ విద్ధి మనో మహాత్మన్ సఙ్కల్పితా జగతి తేన శరీరసఙ్ఘాః । ఆద్యం శరీరమ్ అభితిష్ఠతి యత్ర తత్ర తత్ తద్ భృశం ఫలతి నేతరద్ అస్య పుంసః
ఓ మహాత్మా, ఇక్కడ ప్రధానమైన శరీరం మనస్సే అని తెలుసుకో. అదే ప్రపంచంలో ఎన్నో శరీరాలను ఊహిస్తుంది. ప్రధానమైన శరీరం ఎక్కడ ఉంటుందో, అక్కడే ఆ మనిషికి ఫలితాలు సమృద్ధిగా కలుగుతాయి; వేరే చోట కాదు.
ముఖ్యాఙ్కురం సుభగ విద్ధి మనో హి పుంసో దేహాస్ తతః ప్రవిసృతాస్ తరుపల్లవాభాః । నష్టే ఽఙ్కురే పునర్ ఉదేతి న పల్లవశ్రీర్ న త్వ్ అఙ్కురః క్షయమ్ ఉపైతి దలక్షయేషు
ఓ భాగ్యవంతుడా, మనస్సే మనిషికి ప్రధాన మొక్కురాయి అని తెలుసుకో. దానినుంచి శరీరాలు చెట్టు కొమ్మలవంటివి పుట్టుకొస్తాయి. మొక్కురాయి నశించినప్పుడు, ఆ కొమ్మల మహిమ మళ్లీ రావు; కానీ ఆకులు పోయినా మొక్కురాయి నశించదు.