చిదణోర్ అన్తరే యద్ యద్ అస్తి తద్ దృశ్యతే బహిః । సఙ్కల్పేష్టాలిఙ్గనాది దృష్టాన్తో ఽత్ర హి రాగిణః
చైతన్యపు సూక్ష్మతలో ఉన్నది ఏదైనా బయట కనిపిస్తుంది; కోరికతో ఉన్నవారికి, మనసులో కోరుకున్న వస్తువును ఆలింగనం చేసుకున్న అనుభూతి దీనికి ఉదాహరణ.
ఆదిసర్గే సర్వశక్తిశ్ చిద్ యథా చోదితాత్మనా । తథాశు పశ్యత్య్ అఖిలం సఙ్కల్పమతివత్ స్వతః
సృష్టి ప్రారంభంలో అన్ని శక్తులతో కూడిన చైతన్యం, తన సంకల్పంతో అన్నింటిని వేగంగా గ్రహించినట్లే, అది ఊహలకు అందకుండా స్వయంగా అన్నింటిని దర్శిస్తుంది.
అభిజాతాశయస్యాన్తర్ యద్ యథా ప్రతిభాసతే । తత్ తథా పశ్యతీవాసౌ దృష్టాన్తో ఽత్ర శిశోర్ మనః
ఉత్తమ స్వభావం ఉన్నవారి మనస్సులో ఏది ఎలా కనిపిస్తే, వారు దానిని అలా చూస్తారు; దీనికి ఉదాహరణగా చిన్నపిల్ల మనస్సు చెప్పవచ్చు.
పరమాణుత ఏవాపి చిన్మాత్రేణామునాణునా । పరిసూక్ష్మతమేనైవ విశ్వగ్ విశ్వం ప్రపూరితమ్
అతి సూక్ష్మమైన పరమాణువులో కూడా, ఈ శుద్ధ చైతన్యంతో, అంతటా విశ్వం అత్యంత సూక్ష్మంగా వ్యాపించి ఉంది.
అణుర్ ఏవ న మాత్య్ ఏష యోజనానాం శతేష్వ్ అపి । సర్వగత్వాద్ అనాద్యన్తరూపత్వాద్ వేదనాకృతిః
ఈ పరమాణువు వందల యోజనల దూరంలోనూ నశించదు; ఎందుకంటే ఇది అన్నింటిలో వ్యాపించి, ఆది అంతం లేకుండా, జ్ఞానం రూపంగా మాత్రమే తెలిసేది.
యథా ధూర్తేన శిడ్గేన పుంసా బాలః ప్రనాట్యతే । సభ్రూవికారనయననిరీక్షణవిచేష్టితైః
ఎలాగైతే ఒక తెలివిగల మోసగాడు తన కనుసైగలతో, చూపులతో, కళ్ల కదలికలతో ఒక చిన్నపిల్లవాడిని తనకు అనుకూలంగా నడిపిస్తాడో,
చిదాలోకేన శుద్ధేన సపర్వతతృణం జగత్ । నాట్యతే ఽవిరతం తద్వద్ వివృత్యాభినయం సదా
అలాగే, శుద్ధమైన చైతన్యపు వెలుగు వల్ల పర్వతాలు, గడ్డి మొదలైన ఈ ప్రపంచం అంతా ఎప్పుడూ ఆడిపాడుతూ, తన రూపాల నాట్యం చూపిస్తూ ఉంటుంది.
తేనైవానన్తరూపత్వాద్ అణునా వాససా యథా । సంవిదన్తర్ భవేద్ బాహ్యే కృత్వా మేర్వాది వేష్టితమ్
అది అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉండటం వలన, ఒక సూత్రీయమైన వాసన వస్త్రంలో ఎలా వ్యాపిస్తుందో, అలాగే చైతన్యం లోపల, బయట, మేరు పర్వతం సహా అన్నిటినీ చుట్టుముట్టి ఉంటుంది.
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నరూపత్వాన్ మేరుతో బృహత్ । వాలాగ్రశతభాగాత్మాప్య్ ఏష సూక్ష్మః పరో ఽణుకః
దిక్కు, కాలం మొదలైన వాటి ద్వారా ఏమీ పరిమితం కాకుండా, అది మేరు పర్వతాన్ని మించినదైనా, వెంట్రుక చివరి వందవ భాగం కన్నా కూడా సూక్ష్మంగా, అత్యంత సూత్రీయంగా ఉంటుంది.
శుద్ధసంవేదనాకాశరూపస్య పరమాణునా । శోభతే న హి సామ్యోక్తిర్ మేరుసర్షపయోర్ ఇవ
పరిశుద్ధమైన చైతన్యమూ, ఆకాశ స్వరూపమూ కలిగిన ఆ పరమాణువుకు ఏ ఉపమానమూ సరిపోదు. అది మహామేరుపర్వతాన్ని ఆవాలు గింజతో పోల్చినట్టే అవుతుంది.
మాయాకలాపరాణుత్వం నిర్మాయా పరమాత్మతా । హేమ్నీవ కటకత్వేన నాతో ఽత్ర సమతా భవేత్
మాయకు ఉన్న సూక్ష్మత్వం దాని మాయాజాలం వల్లే. కానీ మాయ లేని పరమాత్మ తానొకటి. బంగారంతో చేయబడిన కంకణానికి బంగారానికి సమానత ఉండదు కదా, అలాగే వీటిద్దరికీ సమానత ఉండదు.
ప్రకటో ఽనేన దీపేన ప్రకాశో ఽనుభవాత్మనా । స్వసత్తానాశపూర్వో హి వినానేన భవేత్ తు సః
ఈ దీపం అనుభూతి రూపంగా వెలిగిపోతుంది. దాని వల్లే ప్రకాశం కనిపిస్తుంది. అది లేకపోతే ఆ వెలుగు ఉండదు, ఎందుకంటే అది వస్తువుల ఉనికికి ముందే ఉంటుంది.
యది సూర్యాదికం సర్వం జగద్ ఏకజడం భవేత్ । తతః కిమ్ ఆత్మా కిం రూపం ప్రకాశస్ స్యాత్ క్వ వాథ కిమ్
సూర్యుడు మొదలైన ప్రతిదీ, ఈ జగత్తు మొత్తం జడమాత్రంగా ఉంటే, ఆత్మ ఏమిటి? వెలుగు ఎలా ఉంటుంది? అది ఎక్కడ ఉంటుంది? ఏ రూపంలో ఉంటుంది?
శుద్ధచిన్మాత్రసత్త్వం యత్ స్వతస్ స్వాత్మని సంస్థితమ్ । తద్ ఏతద్ అణునా తేజో దృష్టం బహిర్ ఇవ స్థితమ్
శుద్ధమైన ఆత్మస్వరూపం అనగా స్వయంగా తనలోనే నిలిచిన ఆ చైతన్య తత్వం, బయట ఉన్నదిగా కనిపించే ఒక సున్నితమైన ప్రకాశంగా మనకు అనిపిస్తుంది.
తేజాంస్య్ అర్కేన్దువహ్నీనామ్ అభిన్నాని తమోఘనాత్ । ఏతావాన్ అత్ర భేదో ఽస్తి యద్ వర్ణే శౌక్ల్యకృష్ణతే
సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని వీరి ప్రకాశాలు పరస్పరం వేరుగా లేవు, చీకటి వల్ల మాత్రమే తేడా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ ఉన్న తేడా రంగులో మాత్రమే — తెలుపు లేదా నలుపు.
యాదృక్ కజ్జలనీహారమేఘనీహారయోర్ భవేత్ । తాదృక్ ప్రకాశతమసోర్ భేదశ్ చేతి తయోస్ స్థితః
ఎలా కాజు పొగకు, మేఘాల పొగకు తేడా ఉంటుందో, అలాగే వెలుగు, చీకటి మధ్య తేడా కూడా వాటిలోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.
జడయోర్ ఉపలమ్భాయ చిదాదిత్యః కిలైతయోః । యదా తపతి తేనైతే లబ్ధసత్తైకతాం గతే
జడమైన వాటిని గ్రహించేందుకు, ఆ చైతన్య సూర్యుడు రెండింటిపైనా ప్రకాశిస్తాడు. అప్పుడు అవి ఒకే తత్వంగా కలిసిపోతాయి.
తపత్య్ ఏకశ్ చిదాదిత్యో రాత్రిన్దివమ్ అతన్ద్రితః । అన్తర్ బహిశ్ శిలాద్యన్తర్ అప్య్ అనస్తమయోదయః
చైతన్య సూర్యుడు రాత్రింబవళ్ళు అలసట లేకుండా వెలిగిపోతూ, లోపల బయట, రాళ్లలోనూ, ఇతర వస్తువులలోనూ ఎప్పుడూ అస్తమించకుండా, ఉదయించకుండా ప్రకాశిస్తూనే ఉంటాడు.
త్రిలోకీ భాతి తేనేయం జీవస్య ప్రథితాత్మనః । నానోపలమ్భభాణ్డాఢ్యా కుటీ కఠినకోటరా
ఆ చైతన్యంతోనే ఈ మూడు లోకాలు వెలుగుతుంటాయి; జీవుని వెలుగు స్వరూపం వల్ల, ఎన్నో వస్తువులతో నిండిన గుడిసె అయినా, గట్టి గుహ అయినా, అన్నీ వెలుగులో కనిపిస్తాయి.
తమస్త్వం తమసో దేహమ్ అవినాశయతామునా । తప్యతే భాసయా భాసా సర్వమ్ ఆభాస్యతే తమః
నీవు చీకటి, నీ శరీరం చీకటి అయినా, ఆ అక్షయమైన వెలుగుతో నువ్వు వేడెక్కి, ప్రకాశించిపోతున్నావు; ఆ వెలుగు వల్ల చీకటి అంతా కూడా వెలుగు పొందుతుంది.
పద్మోత్పలౌ యథార్కేణ తపతా ప్రకటీకృతౌ । ప్రకాశతమసోస్ సత్తే చితైవం ప్రకటీకృతే
ఎలాగైతే సూర్యుడు తాపం ఇస్తూ కమలాన్ని, ఉట్తలాన్ని వెలుగులోకి తెస్తాడో, అలాగే వెలుగు, చీకటి రెండింటి సత్తా కూడా చైతన్యంతోనే స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
అర్కః కుర్వన్న్ అహోరాత్రం దర్శయత్య్ ఆకృతిం యథా । చితిస్ సదసతీ కృత్వా దర్శయత్య్ ఆకృతిం తథా
ఎలాగైతే సూర్యుడు పగలు, రాత్రిని సృష్టించి తన స్వరూపాన్ని చూపిస్తాడో, అలాగే చైతన్యం కూడా ఉన్నదీ, లేనిదీ సృష్టించి తన స్వరూపాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది.
చిదణోర్ అన్తరే సన్తి విచిత్రానుభవాణవః । యథా మధురసస్యాన్తః పత్త్రపుష్పఫలశ్రియః
చైతన్యపు కణంలో ఎన్నో రకాల సూక్ష్మ అనుభవాలు ఉంటాయి. ఇది మధురమైన మొక్కలో ఆకులు, పువ్వులు, ఫలాల అందం దాగి ఉన్నట్టు.
ఉద్యన్తి చిదణోర్ ఏతే సమగ్రానుభవాణవః । మధుమాసరసాచ్ చిత్రా ఇవ షణ్డపరమ్పరాః
ఈ అనేక విధమైన అనుభవాలన్నీ చైతన్యపు కణం నుంచి పుట్టుకొస్తాయి. ఇవి వసంతకాలపు తేనె సారంలో నుంచి పుష్పగుచ్ఛాలు పుట్టినట్టు.
పరమాత్మాణుర్ అత్యన్తం నిస్స్వాదస్ సూక్ష్మతావశాత్ । సమగ్రస్వాదసత్తైకజనకస్ స్వదతే స్వయమ్
పరమాత్మ కణం అత్యంత సూక్ష్మంగా ఉండి, దానికే రుచి ఉండదు. అయినా, అన్ని రుచులకు అది మూలమూ, అనుభవించేవాడూ అదే.
యో యో నామ రసః కశ్చిత్ స్వసత్తాయాం కృతస్థితిః । ప్రతిబిమ్బమ్ ఇవాదర్శే తాం వినా నాస్త్య్ అసౌ స్వతః
ఏదైనా రుచి లేదా సారం తన స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండి, అది దర్పణంలో ప్రతిబింబంలా ఆ ఆధారాన్ని లేకుండా స్వతహాగా ఉండదు. దర్పణం లేకుండా ప్రతిబింబం లేనట్టు, ఆ ఆధారం లేకుండా ఆ సారం ఉండదు.
త్యజతా సంశ్రితం సర్వం చిన్మాత్రపరమాణునా । త్యక్తం జగద్ అసంవిత్త్యా సంవిత్త్యా సర్వమ్ ఆశ్రితమ్
చైతన్యపు సూక్ష్మాంశం అన్నిటినీ వదిలిపెట్టినప్పుడు, అవగాహన లేకపోతే ఈ లోకం అంతా వదిలిపడుతుంది. అవగాహనతోనే అన్నీ ఆధారపడతాయి.
అశక్తయాప్య్ ఆత్మగుప్తౌ సర్వమ్ ఆచ్ఛాదితం జగత్ । చితాణుతామ్ ఏవ పరాం సమ్ప్రసార్య వితానవత్
తనను తాను కాపాడుకోలేని స్థితిలోనూ, ఆ చైతన్యం తన పరమ సూక్ష్మత్వాన్ని పరచి, ఒక తలుపు వలె ఈ లోకాన్ని మొత్తం కప్పేస్తుంది.
ఆత్మగుప్తిం న శక్నోతి పరమాత్మామ్బరాకృతిః । మనాగ్ అపి క్షణమ్ అపి గజో దూర్వావనే యథా
పరమాత్మ యొక్క ఆకాశవంతమైన విస్తారం, ఒక్క క్షణం కూడా తనకు తాను తృప్తి పొందలేను. అది, ఏనుగు పచ్చిక పొలంలో మేత తినలేని విధంగా ఉంటుంది.
తథాప్య్ ఆక్రాన్తవాన్ విశ్వం జ్ఞతాం గోపయతి క్షణాత్ । జగద్ధానాం కణం బాల ఇవాహో ఘనమాయితా
అయినా, ఆ జ్ఞాని ఈ విశ్వాన్ని అంతటిని క్షణంలో తనలో కలిపేసి దాచేస్తాడు; పిల్లవాడు తినుబండారం ముక్కను మింగేసినట్టు, ఈ ప్రపంచ మాయ కూడా అంతే దట్టంగా కనిపిస్తుంది.