గమ్యో యస్య మహాదేశో యావత్సమ్భవమ్ అక్షయః । అన్తస్స్థస్ సర్వకర్తుశ్ చ స కథం క్వేవ గచ్ఛతి
ఏది చేరుకోవాల్సిన విశాలమైన స్థలం ఎప్పటికీ తరుగదని, మనలోనే ఉందని, అన్ని పనులకు కారణమవుతుందని తెలిసినప్పుడు, అది ఎక్కడికి వెళ్ళిపోతుంది?
యథా దేశాన్తరప్రాప్తే కుమ్భే వక్త్రసుముద్రితే । తదాకాశస్య గమనాగమౌ న స్తస్ తథాత్మనః
ఒక మట్టికుండను మూతపెట్టి, దాన్ని ఒక చోటినుంచి ఇంకొక చోటికి తీసుకెళ్ళినా, ఆ కుండలోని ఆకాశం ఎక్కడికీ వెళ్ళదు, మారదు. మన ఆత్మ కూడా అలాగే ఉంటుంది.
చితితాస్థాణుతే ఽస్యాన్తర్ యదా స్తో ఽనుభవాత్మికే । చేతనశ్ చ జడశ్ చైవ తదాసౌ ద్వయమ్ ఏవ హి
మనలోని చైతన్యం అనుభూతి రూపమైన ఆత్మలో నిలిచినప్పుడు, అక్కడ జ్ఞానం కూడా, అజ్ఞానం కూడా ఉంటాయి. అప్పుడు అది ద్వంద్వంగా మారుతుంది.
యదా చేతనపాషాణసత్తైకాత్మైవ చిద్వపుః । తదా చేతన ఏవాసౌ పాషాణ ఇవ రాక్షసి
ఎప్పుడు ఆ చైతన్య స్వరూపం, జీవశక్తి గలదానికీ, రాయి లాంటి జడత్వానికీ ఒకటిగా కలిసిపోతుందో, అప్పుడు అది పూర్తిగా చైతన్యమే అయినా, రాక్షసం పట్టుకున్న రాయిలా ఉంటుంది.
పరమే వ్యోమ్న్య్ అనాద్యన్తే చిన్మాత్రపరమాణునా । విచిత్రం త్రిజగచ్ చిత్రం తేనేదమ్ అకృతం కృతమ్
ఆదిలోను అంతులోను లేని, పరమమైన ఆకాశంలో, కేవలం చైతన్యమే ఉన్నప్పుడు, అదే ఈ మూడు లోకాలను అద్భుతంగా సృష్టిస్తుంది, లేపుతుంది కూడా.
తత్సంవిత్త్యా వహ్నిసత్తా తేనాత్యక్తానలాకృతిః । సర్వగో ఽప్య్ అదహన్న్ ఏవ స జగద్ద్రవ్యపాచకః
ఆ జ్ఞానంతోనే అగ్ని యొక్క స్వరూపం నిలుస్తుంది; దాని అగ్ని రూపం ఎప్పుడూ వదలదు. అది అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉన్నా, కాల్చదు, కానీ లోకంలోని పదార్థాలను ఉడికిస్తుంది.
అజ్వలన్ భాసురాకారాన్ నిర్మలాద్ గగనాద్ అపి । ప్రజ్వలంశ్ చేతనైకాత్మా తస్మాద్ అగ్నిః ప్రజాయతే
కాల్చకుండా, ప్రకాశవంతమైన రూపంతో, ఆకాశం కన్నా మరింత నిర్మలంగా, ఒక్క చైతన్యమే ప్రకాశిస్తే, దానివల్ల అగ్ని ఉద్భవిస్తుంది.
సంవేదనాద్ అనర్కాదిః ప్రధానే స ప్రకాశకః । న నశ్యత్య్ ఆద్యభారూపో మహాకల్పామ్బుదైర్ అపి
అవగాహన నుండే ఆది లేని, పరమమైన వెలుగు ఉద్భవిస్తుంది. దాని ప్రాథమిక స్వరూపం మహాకల్పాల వరుస వర్షాలతో కూడా నశించదు.
అనేత్రలభ్యో ఽనుభవరూపో హృద్గృహదీపకః । సర్వసత్తాప్రదో ఽనన్తః ప్రకాశస్ స పరస్ స్మృతః
అది కళ్లతో కనిపించదు, అనుభూతి రూపంలో ఉంటుంది, హృదయ గృహంలో దీపంలా వెలుగుతుంది. అది సమస్త జీవులకు ప్రాణం ఇచ్చేది, అనంతమైనది, ఆ వెలుగు పరమమైనదిగా పిలవబడుతుంది.
ప్రవర్తతే ఽస్మాద్ ఆలోకో మనష్షష్ఠేన్ద్రియాతిగాత్ । యేనాన్తర్ అపి వస్తూనాం దృశ్యాదృశ్యచమత్కృతిః
దానివల్లే మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలను మించిపోయే వెలుగు వెలుగుతుంది. దానివల్ల అంతరంగంలో ఉన్న కనిపించే, కనిపించని వస్తువుల అద్భుతత కూడా బహిర్గతమవుతుంది.
లతాగుల్మాఙ్కురాదీనామ్ అనక్షాణాం చ సో ఽణుకః । ఉత్సేధవేదనాకారః ప్రకాశో ఽనుభవాత్మకః
దానివే లతలు, పొదలు, మొక్కలు, ఇంద్రియాలు లేని వాటిలో కూడా సూక్ష్మంగా ఉంటుంది. అది ఎదుగుదలని తెలియజేసే స్వరూపంగా, అనుభూతి రూపమైన వెలుగుగా ఉంటుంది.
కాలాకాశక్రియాసత్తాస్వభావానాం స్వవేదనాత్ । స్వామీ కర్తా పితా భోక్తా ఖాత్మత్వాచ్ చ న కిఞ్చన
కాలం, ఆకాశం, క్రియ, సత్త, స్వభావం — వీటి గురించి తానే తెలుసుకుంటూ, అది యజమాని, కర్త, తండ్రి, అనుభవించేవాడు కూడా అవుతుంది. ఆత్మ స్వభావం ఆకాశంలా ఉండడంతో, అది వేరే ఏదీ కాదు.
అణుత్వమ్ అజహత్ సో ఽణుర్ జగద్రత్నసముద్గకః । మాతృమానప్రమేయాత్మా జగత్ తత్రాస్తి వేదనే
దాని సూక్ష్మత్వం ఎప్పటికీ తగ్గదు; అది ప్రపంచ రత్నాల పెట్టె లాంటిది. దాని స్వరూపం కొలత, కొలిచేవాడు, కొలవబడేది అన్నీ. ఆ అవగాహనలోనే ప్రపంచం ఉంది.
స ఏవ సర్వజగతి సర్వత్ర కచతి స్ఫుటమ్ । యదా జగత్ సముద్గే ఽస్మింస్ తదాసౌ పరమో మణిః
అది ఒక్కటే అన్ని లోకాలలో స్పష్టంగా ప్రకాశిస్తుంది. ప్రపంచం దానిలో కలిసినప్పుడు, అది పరమ రత్నంగా ఉంటుంది.
దుర్బోధత్వాత్ తమస్ సో ఽణుశ్ చిన్మాత్రత్వాత్ ప్రకాశదృక్ । సో ఽస్తి సంవిత్తిరూపత్వాత్ తదక్షాతీతయా త్వ్ అసత్
అది గ్రహించడానికి కష్టం కాబట్టి, అది చీకటిగా అనిపిస్తుంది. కానీ అది చైతన్య స్వరూపం కాబట్టి, వెలుగును చూసేది కూడా అదే. అది జ్ఞానరూపంగా ఉంది, కానీ ఇంద్రియాలకు అందకుండా ఉండటం వల్ల, అది లేనట్టుగా భావించబడుతుంది.
దూరే ఽసౌ నాక్షలభ్యత్వాచ్ చిద్రూపత్వాద్ అదూరగః । సర్వసంవేదనాచ్ ఛైలా అసావ్ ఏవాణుర్ ఏవ సన్
ఆ పర్వతం మన ఇంద్రియాలకు అందుబాటులో లేనందున దూరంగా అనిపిస్తుంది. కానీ అది చైతన్య స్వరూపమైనందున అసలు దూరంగా లేదు. అందరికీ అనుభవంలోకి వచ్చే కారణంగా, అదే పర్వతమూ, అదే పరమాణువూ కూడా.
తత్ సంవేదనమాత్రం యత్ తద్ ఇదం భాసతే జగత్ । న సత్యమ్ అస్తి శైలాది తేనాణావ్ ఏవ మేరుతా
ఈ జగత్తు అనిపించేది కేవలం అనుభూతి మాత్రమే. అందువల్ల పర్వతాదులు నిజంగా లేవు. మెరువు గొప్పదనం కూడా పరమాణువులోనే ఉంది.
నిమేషప్రతిభాసో హి నిమేష ఇతి కథ్యతే । కల్పైకప్రతిభాసో హి కల్పశబ్దేన కథ్యతే
ఒక క్షణం అనిపించేది 'క్షణం' అని పిలవబడుతుంది. అలాగే, యుగం అనిపించేది 'యుగం' అనే పేరుతో చెప్పబడుతుంది.
కల్పక్రియావిలాసో హి నిమేషే ప్రతిభాసతే । బహుయోజనవిస్తీర్ణం మనసీవ మహాపురమ్
యుగ సృష్టి లీల కూడా ఒక్క క్షణంలోనే అనిపిస్తుంది. మనసులో పెద్ద నగరం ఎలా విస్తరించిందో అలాగే.
నిమేషజఠరే కల్పసంరమ్భస్ సముదేతి హి । మహానగరనిర్మాణం మకురే ఽన్తర్ ఇవామలే
ఒక క్షణపు లోపలే, యుగం ఆరంభమవుతుంది; అది నిర్మలమైన అద్దంలో గొప్ప పట్టణం కనిపించటంలా ఉంటుంది.
నిమేషకల్పశైలాబ్ధిపురయోజనకోటయః । యత్రాణావ్ ఏవ విద్యన్తే తత్ర ద్వైతైకతే కుతః
ఒకణువులోనే ఎన్నో పర్వతాలు, సముద్రాలు, పట్టణాలు, యుగాలు, క్షణాలు ఉంటాయి. అటువంటి చోట ద్వైతమో, ఏకత్వమో ఎలా ఉంటుంది?
కృతవాన్ ప్రాగ్ ఇదమ్ అహమ్ ఇతి బుద్ధావ్ ఉదేతి హి । క్షణాత్ సత్యమ్ అసత్యం చ దృష్టాన్తస్స్వప్నవిభ్రమాః
‘ఇదంతా నేను ముందే చేసాను’ అనే ఆలోచన మనసులో ఉద్భవిస్తుంది. ఒక్క క్షణంలోనే నిజమూ, అబద్ధమూ కలిసిపోతాయి; అది కలలో కనబడే అయోమయంలా ఉంటుంది.
దుఃఖే కాలస్ సుదీర్ఘో హి సుఖే లఘుతరస్ సదా । రాత్రిర్ ద్వాదశవర్షాణి హరిశ్చన్ద్రస్య చోదితా
బాధలో కాలం చాలా పొడవుగా అనిపిస్తుంది; ఆనందంలో అది ఎప్పుడూ తేలికగా గడుస్తుంది. హరిశ్చంద్రునికి ఒక్క రాత్రి పన్నెండు సంవత్సరాలుగా అనిపించిందని చెబుతారు.
నిశ్చయో య ఉదేత్య్ అన్తస్ సత్యో వాసత్య ఏవ వా । హేమ్నీవ కటకాదిత్వమ్ ఊర్మిస్ సిన్ధౌ విరాజతే
మనస్సులో ఏ నమ్మకం కలిగితే, అది నిజమైనదా, అబద్ధమైనదా అనే తేడా లేకుండా, అది బంగారంలో కంకణం రూపంగా కనిపించడంలా, సముద్రంలో అలలా వెలుగుతుంది.
న నిమేషో ఽస్తి నో కల్పో నాదూరం న చ దూరతా । చిదణుప్రతిభైవేవం స్థితానన్యాన్యవస్తువత్
ఇక్కడ కనురెప్ప మూసుకోవడం లేదు, కాలమాపడం లేదు, దగ్గరదూరం అనే తేడా లేదు; ఇవన్నీ మన చైతన్య ప్రతిబింబంలోనే వేరువేరు విషయాల్లా కనిపిస్తున్నాయి.
ప్రకాశతమసోర్ దూరాదూరయోః క్షణకల్పయోః । ఏకచిత్కోశయోర్ ఏవం న భేదో ఽస్తి మనాగ్ అపి
వెలుగు-చీకటి, దగ్గర-దూరం, క్షణం-యుగం, రెండు చైతన్య పొరలు — వీటన్నిటిలో కూడా నిజంగా ఎలాంటి తేడా లేదు.
ప్రత్యక్షమ్ అక్షసారత్వాద్ అప్రత్యక్షం తతో ఽతిగమ్ । దృశ్యత్వేనైవ చోదేతి విత్వాద్ ద్రష్టైవ సద్వపుః
కళ్లకు కనిపించేది ఇంద్రియాల వల్ల ప్రత్యక్షమవుతుంది; కనిపించనిది వాటికి అతీతంగా ఉంటుంది. అయినా, చూస్తున్నవాడే నిజంగా ఉన్నవాడు, ఎందుకంటే కనిపించేది చూస్తున్నవాడి వల్లే ఉత్పన్నమవుతుంది.
యావత్ కటకసంవిత్తిస్ తావన్ నాస్త్య్ ఏవ హేమతా । యావచ్ చ దృశ్యతాపత్తిస్ తావన్ నాస్త్య్ ఏవ సా కలా
బంగారు కంకణం అని మనసులో భావన ఉన్నంతవరకు, బంగారం అని ప్రత్యేకంగా తెలియదు. అలాగే, మన కళ్లకు కనిపించే వస్తువుల భావన ఉన్నంతవరకు, ఆ అసలైన తత్వం మనకు తెలియదు.
కటకత్వే క్షతే దృశ్యే సువర్ణత్వమ్ ఇవాతతమ్ । కేవలం నిర్మలం బుద్ధం బ్రహ్మైవ పరిశిష్యతే
కంకణ రూపం మన మనసులో పోయినప్పుడు, అక్కడ బంగారం మాత్రమే మిగిలిపోతుంది. అలాగే, అన్ని భ్రమలు తొలగిపోయినప్పుడు, నిర్మలమైన పరిపూర్ణ బ్రహ్మం మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది.
సర్వత్వాద్ ఏష సద్రూపో దుర్లక్ష్యత్వాద్ అసద్వపుః । చేతనశ్ చేతనాత్మత్వాచ్ చేత్యాసమ్భవతస్ త్వ్ అచిత్
అది అన్నిటిలోనూ ఉన్నందున నిజమైనదిగా పిలవబడుతుంది. అది అర్థం చేసుకోవడం కష్టమైనందువల్ల అసత్యంగా అనిపిస్తుంది. అది చైతన్య స్వరూపమైనందువల్ల జీవంగా ఉంటుంది. జ్ఞానం అసాధ్యమైన చోట అది జడంగా కనిపిస్తుంది.