మహానిశి మహారణ్యే మహారాక్షసకన్యయా । ఇతి ప్రోక్తే మహాప్రశ్నే మహామన్త్రీ గిరం దదౌ
మహా రాత్రిలో, మహా అరణ్యంలో, ఆ మహా రాక్షసకన్య మాట్లాడిన తరువాత, ప్రధానమంత్రి ఆ గొప్ప ప్రశ్నకు తన సమాధానాన్ని చెప్పాడు.
శృణు తోయదసఙ్కాశే ప్రశ్నమ్ ఏనం భినద్మి తే । అనుక్రమాత్మకం మత్తం గజేన్ద్రమ్ ఇవ కేసరీ
వర్షమేఘంలా కనిపించే వాడా, విను! నీ ప్రశ్నను నేను క్రమంగా విడదీస్తాను, సింహం మత్తులో ఉన్న ఏనుగును ఎలా చీల్చేస్తుందో అలా.
భవత్యా పరమాత్మైష కథితః కమలేక్షణే । అనయైవ వచోభఙ్గ్యా బ్రహ్మవిద్బోధయోగ్యయా
కమలనయనా! పరమాత్మను నువ్వే వివరించావు; అదే విధంగా, బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని కలిగించే మాటలతో చెప్పావు.
అనాఖ్యత్వాద్ అగమ్యత్వాన్ మనసామ్ అప్య్ అగోచరః । చిన్మాత్రమ్ ఏవమ్ ఆత్మాణుర్ ఆకాశాద్ అపి సూక్ష్మకః
వర్ణించలేనిది, చేరుకోలేనిది, మనస్సుకు కూడా అందని దాని వల్ల, ఆత్మ అనేది కేవలం చైతన్యమే. అది ఆకాశం కన్నా కూడా మరింత సూక్ష్మంగా ఉంటుంది.
చిదణోః పరమస్యాన్తస్ సద్ ఏవాసద్ ఇవ స్థితమ్ । సత్తాప్య్ ఏవమ్ అసత్తేవ స్ఫురతీదం జగత్ స్థితమ్
పరమమైన చైతన్య కణంలో, సత్యం ఉండి కూడా లేనట్టుగా ఉంటుంది. అలాగే, ఈ లోకం కూడా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంటే, నిజానికి లేనట్టే ఉంటుంది.
స కిఞ్చిదనుభూతిత్వాత్ సర్గాత్మకతయా స్థితః। తదాత్మకతయా పూర్వం భావసత్తాం కిలాగతః
అది కొంత అనుభవించబడేలా ఉండటం వల్ల, సృష్టికి మూలంగా నిలిచింది. అందుకే, ముందుగా అది సత్తా స్వరూపంగా మారింది.
అతీన్ద్రియత్వాన్ నో కిఞ్చిత్ స ఏవాణుర్ అనన్తకః । సర్వాత్మకత్వాద్ భుఙ్క్తే చ తేన కిఞ్చిన్ న కిఞ్చన
ఇంద్రియాలకు అందని కారణంగా, ఆ సూక్ష్మ కణం ఏదీ కాదు, అయినా అనంతమైనది. అది అన్నింటిలోనూ వ్యాపించి ఉండటం వల్ల, అన్నిటిని అనుభవిస్తుంది, అయినా ఏదీ అనుభవించదు.
చిదణోః ప్రతిభాసాత్ స్వాద్ ఏకస్యానేకతోదితా । అసత్యైవాపి సత్యేవ హేమ్నః కటకతా యథా
చైతన్యపు అణువు ప్రతిబింబం వల్ల ఒకటి అనేకంగా కనిపిస్తుంది; అది నిజంగా లేనప్పటికీ నిజమైనదిలా అనిపిస్తుంది, బంగారం నుంచి గాజు తయారైనట్లు.
ఏషో ఽణుః పరమాకాశస్ సూక్ష్మః ఖాద్ అప్య్ అలక్షితః । మనష్షష్ఠేన్ద్రియాతీతస్ స్థితస్ సర్వాత్మకో ఽపి సన్
ఈ అణువు పరమాకాశం, ఆకాశం కన్నా కూడా సూక్ష్మమైనది, కనబడనిది, మనస్సు మరియు ఆరు ఇంద్రియాలకు అందనిది, అయినా అన్ని ప్రాణులకు ఆత్మగా నిలిచిఉంటుంది.
సర్వాత్మకస్ స్యాన్ నైవాసౌ శూన్యో భవతి కర్హిచిత్ । యద్ అస్తి న తద్ అస్తీతి వక్తోన్మత్త ఇతి స్మృతః
అది అన్నింటికి ఆత్మ అయినా, ఎప్పుడూ శూన్యంగా ఉండదు; ఉన్నదాన్ని లేదని చెప్పేవాడు పిచ్చివాడిగా భావించబడతాడు.
కయాచిద్ అపి యుక్త్యేహ సతో ఽసత్త్వం న యుజ్యతే । సర్వాత్మా ఖాతగుప్తేన కర్పూరేణేవ దర్శ్యతే
ఏ విధమైన తర్కంతోనైనా ఉన్నదాన్ని లేనిదిగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు; అన్నింటిలో వ్యాపించి, ఆకాశంలో దాగి ఉన్న కర్పూరంలా ఆ ఆత్మ కనిపిస్తుంది.
చిన్మాత్రాణుస్ స ఏవేహ సర్వం కిఞ్చిద్ ఘనం స్థితః । న కిఞ్చిద్ ఇన్ద్రియాతీతరూపత్వాద్ అమలస్ స్థితః
ఈ లోకంలో ఉన్నదంతా ఆ పరిపూర్ణమైన చైతన్య స్వరూపుడే. ఆయనే సర్వత్ర విస్తరించి ఉన్నాడు. ఆయనకు ఇంద్రియాలకు అవతలైన స్వరూపం ఉంది, మలినత లేదు, ఎప్పుడూ నిత్యంగా ఉన్నవాడు. ఆయన తప్ప మరొకటి లేదు.
స ఏవ చైకో ఽనేకశ్ చ సర్వసత్తాత్మవేదనాత్ । స ఏవేదం జగద్ ధత్తే జగత్కోటీస్ తథైవ చ
ఆయనే ఒకడై అనేక రూపాల్లో ఉంటాడు, ఎందుకంటే అన్ని జీవులలోని అంతరాత్మ ఆయనే. ఆయనే ఈ జగత్తును, అనేక ప్రపంచాలను మోయుచున్నాడు.
ఇమాశ్ చిత్త్వమహామ్భోధేస్ త్రిజగజ్జలవీచయః । ప్రజాస్ తస్మిన్ కచన్త్య్ అప్సు ద్రవత్వాచ్ చక్రతా ఇవ
ఈ మూడు లోకాలు చైతన్య మహాసముద్రంలో అలలవంటి వేవులు మాత్రమే. నీటికి ప్రవాహ లక్షణం ఉన్నట్టు, ఆ చైతన్యంలో అన్ని ప్రాణులు స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుంటారు.
చిత్తేన్ద్రియాద్యలభ్యత్వాత్ సో ఽణుశ్ శూన్యం ఖరూపధృత్ । స్వసంవేదనలభ్యత్వాద్ అశూన్యం వ్యోమరూప్య్ అపి
ఆయనను మనస్సు, ఇంద్రియాలు మొదలైనవాటితో అందుకోవడం సాధ్యం కాదు కనుక ఆయన అతి సూక్ష్ముడు, శూన్య స్వరూపుడూ, ఆకాశమంత విస్తారమైనవాడూ. కానీ తన అనుభూతిలో తెలిసేవాడు కనుక ఆయన శూన్యుడు కాదు, ఆకాశ స్వరూపుడూ అవుతాడు.
సో ఽహం భవన్న్ ఏవ భవాత్ సమ్పన్నో ద్వైతవేదనాత్ । భవాన్ భవన్న్ అహం జాతో బోధబృంహాబృహద్వపుః
ఒక్కటే భావాన్ని కలిగి ఉన్నప్పుడు, నేను నీవైపోతాను. ద్వైత భావన వల్ల నీవు నీవే, నేను నేనే అనిపిస్తుంది. కానీ ఆ పరిపూర్ణ జ్ఞానంతో నీవు నేనవుతావు, నేను నీవవుతాను. ఆ అపారమైన జ్ఞానరూపాన్ని నేను పొందుతాను.
త్వత్తాహన్తాత్మకం సర్వం వినిగీర్యావబోధతః । న త్వం నాహం న సర్వం వాసర్వం వా భవతి స్వయమ్
నీతో నా భావం కలిసిపోయి, అంతా ఒకే జ్ఞానంలో లీనమైపోయినప్పుడు, నువ్వు లేవు, నేనూ లేను, మిగతా ఏదీ ఉండదు. ఏదీ స్వతంత్రంగా ఉండదు.
గచ్ఛన్ న గచ్ఛత్య్ ఏషో ఽణుర్ యోజనౌఘగతో ఽపి సన్ । సంవిత్త్యా యోజనౌఘత్వం తస్యాణోర్ అన్తరే స్థితమ్
ఈ సూక్ష్మమైన తత్వం పోతున్నట్టు కనిపించినా, నిజంగా పోదు. లక్షల యోజనాలు దాటి ప్రయాణించినా, అది కదలదు. ఎందుకంటే దూరం అన్నది జ్ఞానంలోనే ఉంటుంది, ఆ సూక్ష్మతత్వం లోపలే ఉంటుంది.
న గచ్ఛత్య్ ఏష యాతో ఽపి సమ్ప్రాప్తో ఽపి న చాగతః । స్వసత్తాకాశకోశే ఽన్తర్ వాసిత్వాద్ దేశకాలయోః
ఇతడు వెళ్లినట్టు కనిపించినా, నిజంగా పోడు. వచ్చినట్టు కనిపించినా, నిజంగా రాడు. తన స్వరూపంలో, తన అంతరాకాశంలో నిలిచినవాడైనందున, స్థలం కాలానికి అతడు లోనవడు.
గమ్యం యస్య శరీరస్థం క్వ కిలాసౌ ప్రయాతి హి । కుచకోటరగః పుత్రః కిం మాత్రాన్యత్ర వీక్ష్యతే
ఏదీ చేరుకోవాల్సింది మన శరీరంలోనే ఉంటే, అది ఎక్కడికి వెళ్ళిపోతుంది? ఎలా అంటే, తల్లి ఒడిలో ఉన్న బిడ్డను తల్లికి వేరుగా ఎక్కడా చూడలేము కదా.
గమ్యో యస్య మహాదేశో యావత్సమ్భవమ్ అక్షయః । అన్తస్స్థస్ సర్వకర్తుశ్ చ స కథం క్వేవ గచ్ఛతి
ఏది చేరుకోవాల్సిన విశాలమైన స్థలం ఎప్పటికీ తరుగదని, మనలోనే ఉందని, అన్ని పనులకు కారణమవుతుందని తెలిసినప్పుడు, అది ఎక్కడికి వెళ్ళిపోతుంది?
యథా దేశాన్తరప్రాప్తే కుమ్భే వక్త్రసుముద్రితే । తదాకాశస్య గమనాగమౌ న స్తస్ తథాత్మనః
ఒక మట్టికుండను మూతపెట్టి, దాన్ని ఒక చోటినుంచి ఇంకొక చోటికి తీసుకెళ్ళినా, ఆ కుండలోని ఆకాశం ఎక్కడికీ వెళ్ళదు, మారదు. మన ఆత్మ కూడా అలాగే ఉంటుంది.
చితితాస్థాణుతే ఽస్యాన్తర్ యదా స్తో ఽనుభవాత్మికే । చేతనశ్ చ జడశ్ చైవ తదాసౌ ద్వయమ్ ఏవ హి
మనలోని చైతన్యం అనుభూతి రూపమైన ఆత్మలో నిలిచినప్పుడు, అక్కడ జ్ఞానం కూడా, అజ్ఞానం కూడా ఉంటాయి. అప్పుడు అది ద్వంద్వంగా మారుతుంది.
యదా చేతనపాషాణసత్తైకాత్మైవ చిద్వపుః । తదా చేతన ఏవాసౌ పాషాణ ఇవ రాక్షసి
ఎప్పుడు ఆ చైతన్య స్వరూపం, జీవశక్తి గలదానికీ, రాయి లాంటి జడత్వానికీ ఒకటిగా కలిసిపోతుందో, అప్పుడు అది పూర్తిగా చైతన్యమే అయినా, రాక్షసం పట్టుకున్న రాయిలా ఉంటుంది.
పరమే వ్యోమ్న్య్ అనాద్యన్తే చిన్మాత్రపరమాణునా । విచిత్రం త్రిజగచ్ చిత్రం తేనేదమ్ అకృతం కృతమ్
ఆదిలోను అంతులోను లేని, పరమమైన ఆకాశంలో, కేవలం చైతన్యమే ఉన్నప్పుడు, అదే ఈ మూడు లోకాలను అద్భుతంగా సృష్టిస్తుంది, లేపుతుంది కూడా.
తత్సంవిత్త్యా వహ్నిసత్తా తేనాత్యక్తానలాకృతిః । సర్వగో ఽప్య్ అదహన్న్ ఏవ స జగద్ద్రవ్యపాచకః
ఆ జ్ఞానంతోనే అగ్ని యొక్క స్వరూపం నిలుస్తుంది; దాని అగ్ని రూపం ఎప్పుడూ వదలదు. అది అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉన్నా, కాల్చదు, కానీ లోకంలోని పదార్థాలను ఉడికిస్తుంది.
అజ్వలన్ భాసురాకారాన్ నిర్మలాద్ గగనాద్ అపి । ప్రజ్వలంశ్ చేతనైకాత్మా తస్మాద్ అగ్నిః ప్రజాయతే
కాల్చకుండా, ప్రకాశవంతమైన రూపంతో, ఆకాశం కన్నా మరింత నిర్మలంగా, ఒక్క చైతన్యమే ప్రకాశిస్తే, దానివల్ల అగ్ని ఉద్భవిస్తుంది.
సంవేదనాద్ అనర్కాదిః ప్రధానే స ప్రకాశకః । న నశ్యత్య్ ఆద్యభారూపో మహాకల్పామ్బుదైర్ అపి
అవగాహన నుండే ఆది లేని, పరమమైన వెలుగు ఉద్భవిస్తుంది. దాని ప్రాథమిక స్వరూపం మహాకల్పాల వరుస వర్షాలతో కూడా నశించదు.
అనేత్రలభ్యో ఽనుభవరూపో హృద్గృహదీపకః । సర్వసత్తాప్రదో ఽనన్తః ప్రకాశస్ స పరస్ స్మృతః
అది కళ్లతో కనిపించదు, అనుభూతి రూపంలో ఉంటుంది, హృదయ గృహంలో దీపంలా వెలుగుతుంది. అది సమస్త జీవులకు ప్రాణం ఇచ్చేది, అనంతమైనది, ఆ వెలుగు పరమమైనదిగా పిలవబడుతుంది.
ప్రవర్తతే ఽస్మాద్ ఆలోకో మనష్షష్ఠేన్ద్రియాతిగాత్ । యేనాన్తర్ అపి వస్తూనాం దృశ్యాదృశ్యచమత్కృతిః
దానివల్లే మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలను మించిపోయే వెలుగు వెలుగుతుంది. దానివల్ల అంతరంగంలో ఉన్న కనిపించే, కనిపించని వస్తువుల అద్భుతత కూడా బహిర్గతమవుతుంది.