దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నాద్ ఏకస్మాద్ అసతస్ సతః । ద్వైతమ్ అప్య్ అపృథక్ కస్మాద్ ద్రవతేవ మహామ్భసః
దేశకాలాది పరిమితులు లేని ఆ ఒకటిలో, అది అసత్యమైనదైనా సత్యమైనదైనా, ద్వైతం కూడా ఎందుకు వేరుగా ఉండదు? అది పెద్ద సముద్రంలో నీరు కలిసిపోయినట్లుగా ఎందుకు లయమవుతుంది?
ఆత్మానం దర్శనం దృశ్యం సద్ అసచ్ చ గతక్రమమ్ । కో ఽన్తర్బీజమ్ ఇవాఙ్గస్థం స్థితః కృత్వా త్రికాలగమ్
యవ్వనంలో ఉన్న విత్తనంలా, తనలోనే ఆత్మను, దృష్టిని, దృశ్యాన్ని—నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, గత, వర్తమాన, భవిష్యత్తు కాలాలలో జరిగేవన్నీ—ఒకటిగా నిలిపి, అంతర్గత విత్తనంలా స్థిరంగా ఉండేవాడు ఎవరు?
భూతభవ్యభవిష్యస్థం జగద్వృన్దం బృహద్భ్రమమ్ । నిత్యం సమస్య కస్యాన్తర్ బీజస్యాన్తర్ ఇవ ద్రుమః
గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తులో ఉన్న ఈ విశాలమైన, తిరుగుతున్న లోక సమూహం, విత్తనంలో వృక్షం ఉన్నట్లే, ఎప్పుడూ సమంగా ఎవరి లోపల నిలిచి ఉంటుంది?
బీజం ద్రుమతయైవాశు ద్రుమో బీజతయైవ చ । స్వయమ్ ఏకమ్ అసద్రూపమ్ ఉదేత్య్ అనుదితో ఽపి కః
విత్తనం త్వరగా వృక్షంగా మారినట్లూ, వృక్షం మళ్లీ విత్తనంగా మారినట్లూ, ఎవరు తాను ఉద్భవించకపోయినా, స్వయంగా ఒక్కటిగా, రూపరహితంగా ఉద్భవిస్తారు?
బిసతన్తుర్ మహామేరుర్ భో రాజన్ యదపేక్షయా । తస్య కస్యోదరే సన్తి మేరుమన్దరకోటయః
ఓ రాజా! ఎవరి ఆధారంగా, బిస తంతువులోనైనా, మహా మేరు పర్వతంలోనైనా, మేరు, మందర పర్వత శిఖరాలు అంతా ఒకే ఒడిలో ఉంటాయో, ఆ మహాత్ముడు ఎవరు?
కేనేదమ్ ఆతతమ్ అనేకచిద్ ఏవ విశ్వం కింసార ఏవమ్ అభివల్గసి హంసి పాసి । కిందర్శనేన న భవస్య్ అథ వా సద్ ఏవ నూనం భవస్య్ అసమదృగ్ వద తత్ప్రశాన్త్యై
ఈ విశ్వం ఎన్నో రూపాలతో ఎవరి వల్ల విస్తరించిందో చెప్పు. నీవు ఇంత ఉత్సాహంగా గొప్పగా మాట్లాడటం, నాశనం చేయడం, కాపాడటం ఎందుకు? ఏ దృష్టితో నీవు భవించవు, లేదా నిజంగా భవిస్తావా? నీవు సమంగా చూడేవాడు కాదనే అనిపిస్తోంది. దయచేసి చెప్పు, నా మనస్సు ప్రశాంతం కావడానికి.
ఏషో ఽసౌ ప్రగలతు సంశయో మమోచ్చైశ్ చిత్తశ్రీముఖమిహికామలానులేపః । యస్యాగ్రే న గలతి సంశయస్ సమూలో నైవాసౌ క్వచిద్ అపి పణ్డితోక్తిమ్ ఏతి
నా ఈ సందేహం పూర్తిగా పోయిపోవాలి, మనసు మీద ముత్యపు తుది మంచు ఎలా కరుగుతుందో అలా. సందేహం మూలంతో పోకపోతే, పండితుల మాటలు ఎక్కడికీ చేరవు.
ఏనం మే యది న నయిష్యథః క్రమోక్త్యా సంశాన్తిం లఘుతరసంశయం సుబుద్ధీ । తద్ రక్షోజఠరహుతాశనేన్ధనత్వం నిర్విఘ్నం ఝగితి గమిష్యథః క్షణేన
మీరు నన్ను బుద్ధితో, ఒక్కొక్క అడుగు వేసి, ఈ సందేహం తీరేలా చేయకపోతే, నా కడుపులోని రాక్షసాగ్ని కోసం మీరు ఇంధనమై, ఒక్క క్షణంలో అడ్డంకి లేకుండా కాలిపోతారు.
పశ్చాత్ తాం జనపదమణ్డలీం సమన్తాద్ భావత్కీమ్ ఉరుజఠరా క్షణాద్ గ్రసే ఽహమ్ । ఏవం తే భవతి సురాజతేవ మన్యే మూర్ఖానామ్ అతిరస ఏవ సఙ్క్షయాయ
తర్వాత, ఆ ప్రాంతాన్ని, అక్కడి ప్రజలను నా ఆకలితో ఒక్కసారిగా మింగేస్తాను. అప్పుడు మీకు మంచి రాజు పాలిస్తున్నట్టు అనిపించొచ్చు. కానీ మూర్ఖులకు ఎక్కువ ఆనందం ఎప్పుడూ నాశనానికే దారి తీస్తుంది.
ఇత్య్ ఉక్త్వా విపులగభీరమేఘనాద ప్రోల్లాసప్రకటగిరా నిశాచరీ సా । తూష్ణీమ్ అప్య్ అతివికటాకృతిస్ తదాసీచ్ ఛుద్ధాన్తశ్శరదమలాభ్రమణ్డలీవ
అలా చెప్పిన తర్వాత, మేఘగర్జనలా గంభీరంగా, విస్తృతంగా ఉన్న స్వరంతో ఆ రాత్రివాసిని, భయంకరమైన రూపంతో ఉన్న ఆమె, లోపల నిర్మలంగా, శరదృతువులోని మేఘపు వలయంలా నిశ్శబ్దంగా నిలిచింది.
మహానిశి మహారణ్యే మహారాక్షసకన్యయా । ఇతి ప్రోక్తే మహాప్రశ్నే మహామన్త్రీ గిరం దదౌ
మహా రాత్రిలో, మహా అరణ్యంలో, ఆ మహా రాక్షసకన్య మాట్లాడిన తరువాత, ప్రధానమంత్రి ఆ గొప్ప ప్రశ్నకు తన సమాధానాన్ని చెప్పాడు.
శృణు తోయదసఙ్కాశే ప్రశ్నమ్ ఏనం భినద్మి తే । అనుక్రమాత్మకం మత్తం గజేన్ద్రమ్ ఇవ కేసరీ
వర్షమేఘంలా కనిపించే వాడా, విను! నీ ప్రశ్నను నేను క్రమంగా విడదీస్తాను, సింహం మత్తులో ఉన్న ఏనుగును ఎలా చీల్చేస్తుందో అలా.
భవత్యా పరమాత్మైష కథితః కమలేక్షణే । అనయైవ వచోభఙ్గ్యా బ్రహ్మవిద్బోధయోగ్యయా
కమలనయనా! పరమాత్మను నువ్వే వివరించావు; అదే విధంగా, బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని కలిగించే మాటలతో చెప్పావు.
అనాఖ్యత్వాద్ అగమ్యత్వాన్ మనసామ్ అప్య్ అగోచరః । చిన్మాత్రమ్ ఏవమ్ ఆత్మాణుర్ ఆకాశాద్ అపి సూక్ష్మకః
వర్ణించలేనిది, చేరుకోలేనిది, మనస్సుకు కూడా అందని దాని వల్ల, ఆత్మ అనేది కేవలం చైతన్యమే. అది ఆకాశం కన్నా కూడా మరింత సూక్ష్మంగా ఉంటుంది.
చిదణోః పరమస్యాన్తస్ సద్ ఏవాసద్ ఇవ స్థితమ్ । సత్తాప్య్ ఏవమ్ అసత్తేవ స్ఫురతీదం జగత్ స్థితమ్
పరమమైన చైతన్య కణంలో, సత్యం ఉండి కూడా లేనట్టుగా ఉంటుంది. అలాగే, ఈ లోకం కూడా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంటే, నిజానికి లేనట్టే ఉంటుంది.
స కిఞ్చిదనుభూతిత్వాత్ సర్గాత్మకతయా స్థితః। తదాత్మకతయా పూర్వం భావసత్తాం కిలాగతః
అది కొంత అనుభవించబడేలా ఉండటం వల్ల, సృష్టికి మూలంగా నిలిచింది. అందుకే, ముందుగా అది సత్తా స్వరూపంగా మారింది.
అతీన్ద్రియత్వాన్ నో కిఞ్చిత్ స ఏవాణుర్ అనన్తకః । సర్వాత్మకత్వాద్ భుఙ్క్తే చ తేన కిఞ్చిన్ న కిఞ్చన
ఇంద్రియాలకు అందని కారణంగా, ఆ సూక్ష్మ కణం ఏదీ కాదు, అయినా అనంతమైనది. అది అన్నింటిలోనూ వ్యాపించి ఉండటం వల్ల, అన్నిటిని అనుభవిస్తుంది, అయినా ఏదీ అనుభవించదు.
చిదణోః ప్రతిభాసాత్ స్వాద్ ఏకస్యానేకతోదితా । అసత్యైవాపి సత్యేవ హేమ్నః కటకతా యథా
చైతన్యపు అణువు ప్రతిబింబం వల్ల ఒకటి అనేకంగా కనిపిస్తుంది; అది నిజంగా లేనప్పటికీ నిజమైనదిలా అనిపిస్తుంది, బంగారం నుంచి గాజు తయారైనట్లు.
ఏషో ఽణుః పరమాకాశస్ సూక్ష్మః ఖాద్ అప్య్ అలక్షితః । మనష్షష్ఠేన్ద్రియాతీతస్ స్థితస్ సర్వాత్మకో ఽపి సన్
ఈ అణువు పరమాకాశం, ఆకాశం కన్నా కూడా సూక్ష్మమైనది, కనబడనిది, మనస్సు మరియు ఆరు ఇంద్రియాలకు అందనిది, అయినా అన్ని ప్రాణులకు ఆత్మగా నిలిచిఉంటుంది.
సర్వాత్మకస్ స్యాన్ నైవాసౌ శూన్యో భవతి కర్హిచిత్ । యద్ అస్తి న తద్ అస్తీతి వక్తోన్మత్త ఇతి స్మృతః
అది అన్నింటికి ఆత్మ అయినా, ఎప్పుడూ శూన్యంగా ఉండదు; ఉన్నదాన్ని లేదని చెప్పేవాడు పిచ్చివాడిగా భావించబడతాడు.
కయాచిద్ అపి యుక్త్యేహ సతో ఽసత్త్వం న యుజ్యతే । సర్వాత్మా ఖాతగుప్తేన కర్పూరేణేవ దర్శ్యతే
ఏ విధమైన తర్కంతోనైనా ఉన్నదాన్ని లేనిదిగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు; అన్నింటిలో వ్యాపించి, ఆకాశంలో దాగి ఉన్న కర్పూరంలా ఆ ఆత్మ కనిపిస్తుంది.
చిన్మాత్రాణుస్ స ఏవేహ సర్వం కిఞ్చిద్ ఘనం స్థితః । న కిఞ్చిద్ ఇన్ద్రియాతీతరూపత్వాద్ అమలస్ స్థితః
ఈ లోకంలో ఉన్నదంతా ఆ పరిపూర్ణమైన చైతన్య స్వరూపుడే. ఆయనే సర్వత్ర విస్తరించి ఉన్నాడు. ఆయనకు ఇంద్రియాలకు అవతలైన స్వరూపం ఉంది, మలినత లేదు, ఎప్పుడూ నిత్యంగా ఉన్నవాడు. ఆయన తప్ప మరొకటి లేదు.
స ఏవ చైకో ఽనేకశ్ చ సర్వసత్తాత్మవేదనాత్ । స ఏవేదం జగద్ ధత్తే జగత్కోటీస్ తథైవ చ
ఆయనే ఒకడై అనేక రూపాల్లో ఉంటాడు, ఎందుకంటే అన్ని జీవులలోని అంతరాత్మ ఆయనే. ఆయనే ఈ జగత్తును, అనేక ప్రపంచాలను మోయుచున్నాడు.
ఇమాశ్ చిత్త్వమహామ్భోధేస్ త్రిజగజ్జలవీచయః । ప్రజాస్ తస్మిన్ కచన్త్య్ అప్సు ద్రవత్వాచ్ చక్రతా ఇవ
ఈ మూడు లోకాలు చైతన్య మహాసముద్రంలో అలలవంటి వేవులు మాత్రమే. నీటికి ప్రవాహ లక్షణం ఉన్నట్టు, ఆ చైతన్యంలో అన్ని ప్రాణులు స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుంటారు.
చిత్తేన్ద్రియాద్యలభ్యత్వాత్ సో ఽణుశ్ శూన్యం ఖరూపధృత్ । స్వసంవేదనలభ్యత్వాద్ అశూన్యం వ్యోమరూప్య్ అపి
ఆయనను మనస్సు, ఇంద్రియాలు మొదలైనవాటితో అందుకోవడం సాధ్యం కాదు కనుక ఆయన అతి సూక్ష్ముడు, శూన్య స్వరూపుడూ, ఆకాశమంత విస్తారమైనవాడూ. కానీ తన అనుభూతిలో తెలిసేవాడు కనుక ఆయన శూన్యుడు కాదు, ఆకాశ స్వరూపుడూ అవుతాడు.
సో ఽహం భవన్న్ ఏవ భవాత్ సమ్పన్నో ద్వైతవేదనాత్ । భవాన్ భవన్న్ అహం జాతో బోధబృంహాబృహద్వపుః
ఒక్కటే భావాన్ని కలిగి ఉన్నప్పుడు, నేను నీవైపోతాను. ద్వైత భావన వల్ల నీవు నీవే, నేను నేనే అనిపిస్తుంది. కానీ ఆ పరిపూర్ణ జ్ఞానంతో నీవు నేనవుతావు, నేను నీవవుతాను. ఆ అపారమైన జ్ఞానరూపాన్ని నేను పొందుతాను.
త్వత్తాహన్తాత్మకం సర్వం వినిగీర్యావబోధతః । న త్వం నాహం న సర్వం వాసర్వం వా భవతి స్వయమ్
నీతో నా భావం కలిసిపోయి, అంతా ఒకే జ్ఞానంలో లీనమైపోయినప్పుడు, నువ్వు లేవు, నేనూ లేను, మిగతా ఏదీ ఉండదు. ఏదీ స్వతంత్రంగా ఉండదు.
గచ్ఛన్ న గచ్ఛత్య్ ఏషో ఽణుర్ యోజనౌఘగతో ఽపి సన్ । సంవిత్త్యా యోజనౌఘత్వం తస్యాణోర్ అన్తరే స్థితమ్
ఈ సూక్ష్మమైన తత్వం పోతున్నట్టు కనిపించినా, నిజంగా పోదు. లక్షల యోజనాలు దాటి ప్రయాణించినా, అది కదలదు. ఎందుకంటే దూరం అన్నది జ్ఞానంలోనే ఉంటుంది, ఆ సూక్ష్మతత్వం లోపలే ఉంటుంది.
న గచ్ఛత్య్ ఏష యాతో ఽపి సమ్ప్రాప్తో ఽపి న చాగతః । స్వసత్తాకాశకోశే ఽన్తర్ వాసిత్వాద్ దేశకాలయోః
ఇతడు వెళ్లినట్టు కనిపించినా, నిజంగా పోడు. వచ్చినట్టు కనిపించినా, నిజంగా రాడు. తన స్వరూపంలో, తన అంతరాకాశంలో నిలిచినవాడైనందున, స్థలం కాలానికి అతడు లోనవడు.
గమ్యం యస్య శరీరస్థం క్వ కిలాసౌ ప్రయాతి హి । కుచకోటరగః పుత్రః కిం మాత్రాన్యత్ర వీక్ష్యతే
ఏదీ చేరుకోవాల్సింది మన శరీరంలోనే ఉంటే, అది ఎక్కడికి వెళ్ళిపోతుంది? ఎలా అంటే, తల్లి ఒడిలో ఉన్న బిడ్డను తల్లికి వేరుగా ఎక్కడా చూడలేము కదా.