కో ఽణుః ప్రకాశతమసోర్ దీపః ప్రకటనప్రదః । కస్యాణోర్ అన్తరే సన్తి సమగ్రానుభవాణవః
ప్రకాశం, చీకటి రెండింటినీ చూపించే వెలుగు వంటి ఆణువు ఏది? అన్ని అనుభవాలు, ఎంత చిన్నవైనా, ఏ ఆణువులో ఉంటాయి?
కో ఽణుర్ అత్యన్తనిస్స్వాదుర్ అపి సంస్వదతే భృశమ్ । కేన సన్త్యజతా సర్వమ్ అణునా సర్వమ్ ఆశ్రితమ్
అత్యంత రుచిలేనిదైనా, బాగా ఆస్వాదించబడే ఆణువు ఏది? అన్నింటినీ వదిలిపెట్టినప్పటికీ, అన్నింటినీ ఆధారపడే ఆణువు ఏది?
కేనాత్మాచ్ఛాదనాశక్తేర్ అణునాచ్ఛాదితం జగత్ । జగన్ నయేన కస్యాణోస్ సద్భూతమ్ అభిజీవతి
తనను దాచుకోలేని ఆణువుతో ఈ లోకం ఎలా దాచబడుతోంది? ఏ ఆణువు విధానంతో ఈ జగత్తు నిజంగా ఉన్నట్టు ఉంటుంది?
అజాతావయవః కో ఽణుస్ సహస్రకరలోచనః । కో నిమేషో మహాకల్పో మహాకల్పశతాని వా
భాగాలు లేని పరమసూక్ష్మమైనదేంటి? అది వేల చేతులు, వేల కన్నులు కలిగినదా? క్షణం అంటే ఏమిటి? మహాకల్పం అంటే ఏమిటి? వందలాది మహాకల్పాలు అంటే ఏమిటి?
అణౌ జగన్తి తిష్ఠన్తి కస్మిన్ బీజ ఇవ ద్రుమాః । బీజాద్యాని ఫలాన్తాని స్ఫుటాన్య్ అనుదితాన్య్ అపి
ఏ అణువులో ఈ లోకాలు విత్తనంలో వృక్షాలు ఉన్నట్లుగా నిలిచివుంటాయో, ఆ విత్తనం నుండి ఫలం వరకు, కనిపించేవీ, కనిపించని విషయాలన్నీ అందులోనే ఉన్నాయి.
కల్పః కస్య నిమేషస్య జీవస్యేవాన్తరే స్థితః । కః ప్రయోజకకర్తృత్వమ్ అప్య్ అనాశ్రిత్య కారకః
ఏ క్షణంలో మహాకల్పం జీవుని లోపల జీవం ఉన్నట్లుగా దాగి వుంటుందో, ఎవరు చేసే పనికీ కారణమవుతారు, కాని ఎవరి ఆధారమూ లేకుండా ఆ పని జరుగుతుంది?
దృశ్యసమ్పత్తయే ద్రష్టాప్య్ ఆత్మానం దృశ్యతాం నయేత్ । దృశ్యం పశ్యన్ స్వమ్ ఆత్మానం కో న పశ్యతి నేత్రవత్
కనిపించే సంపద కోసం, చూడువాడు తనను తాను కనిపించేదిగా చేసుకుంటాడు. కాని, చూసే దాన్ని చూస్తూ, కన్ను తనను తాను చూడలేనట్లే, ఎవరు తమను తాము చూడరు?
అన్తర్గలితదృశ్యం చ క ఆత్మానమ్ అఖణ్డితమ్ । దృశ్యాసమ్పత్తయే పశ్యన్ పురో దృశ్యం న పశ్యతి
అన్ని వస్తువులు లోపల కలిసిపోయిన అనంతమైన ఆత్మను చూసేవాడు, తన ముందే వస్తువులు కనిపించినా అవి కనబడవు.
ఆత్మానం దర్శనం దృశ్యం కో భాసయతి దృశ్యవత్ । కటకాదీని హేమ్నేవ నిగీర్ణం కేన చ త్రయమ్
బంగారం కంకణాది ఆభరణాల్లో లీనమై ఉన్నట్లే, ఆత్మను, చూసే క్రియను, కనిపించేదాన్ని ఎవరు ప్రకాశింపజేస్తారు? ఈ మూడు ఎవరివల్ల కలిసిపోతాయి?
కస్మాన్ న కిఞ్చిచ్ చ పృథగ్ ఊర్మ్యాదీవ మహామ్భసః । కస్యేచ్ఛయా పృథక్ చాస్తి వీచితేవ మహామ్భసః
పెద్ద సముద్రంలో అలలు వేరుగా ఉండవన్నట్లుగా, ఏమి వేరుగా ఉండదు? పెద్ద సముద్రంలో నురుగు వేరుగా కనిపించడంలా, ఎవరి సంకల్పంతో ఏదైనా వేరుగా కనిపిస్తుంది?
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నాద్ ఏకస్మాద్ అసతస్ సతః । ద్వైతమ్ అప్య్ అపృథక్ కస్మాద్ ద్రవతేవ మహామ్భసః
దేశకాలాది పరిమితులు లేని ఆ ఒకటిలో, అది అసత్యమైనదైనా సత్యమైనదైనా, ద్వైతం కూడా ఎందుకు వేరుగా ఉండదు? అది పెద్ద సముద్రంలో నీరు కలిసిపోయినట్లుగా ఎందుకు లయమవుతుంది?
ఆత్మానం దర్శనం దృశ్యం సద్ అసచ్ చ గతక్రమమ్ । కో ఽన్తర్బీజమ్ ఇవాఙ్గస్థం స్థితః కృత్వా త్రికాలగమ్
యవ్వనంలో ఉన్న విత్తనంలా, తనలోనే ఆత్మను, దృష్టిని, దృశ్యాన్ని—నిజమైనదైనా, అబద్ధమైనదైనా, గత, వర్తమాన, భవిష్యత్తు కాలాలలో జరిగేవన్నీ—ఒకటిగా నిలిపి, అంతర్గత విత్తనంలా స్థిరంగా ఉండేవాడు ఎవరు?
భూతభవ్యభవిష్యస్థం జగద్వృన్దం బృహద్భ్రమమ్ । నిత్యం సమస్య కస్యాన్తర్ బీజస్యాన్తర్ ఇవ ద్రుమః
గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తులో ఉన్న ఈ విశాలమైన, తిరుగుతున్న లోక సమూహం, విత్తనంలో వృక్షం ఉన్నట్లే, ఎప్పుడూ సమంగా ఎవరి లోపల నిలిచి ఉంటుంది?
బీజం ద్రుమతయైవాశు ద్రుమో బీజతయైవ చ । స్వయమ్ ఏకమ్ అసద్రూపమ్ ఉదేత్య్ అనుదితో ఽపి కః
విత్తనం త్వరగా వృక్షంగా మారినట్లూ, వృక్షం మళ్లీ విత్తనంగా మారినట్లూ, ఎవరు తాను ఉద్భవించకపోయినా, స్వయంగా ఒక్కటిగా, రూపరహితంగా ఉద్భవిస్తారు?
బిసతన్తుర్ మహామేరుర్ భో రాజన్ యదపేక్షయా । తస్య కస్యోదరే సన్తి మేరుమన్దరకోటయః
ఓ రాజా! ఎవరి ఆధారంగా, బిస తంతువులోనైనా, మహా మేరు పర్వతంలోనైనా, మేరు, మందర పర్వత శిఖరాలు అంతా ఒకే ఒడిలో ఉంటాయో, ఆ మహాత్ముడు ఎవరు?
కేనేదమ్ ఆతతమ్ అనేకచిద్ ఏవ విశ్వం కింసార ఏవమ్ అభివల్గసి హంసి పాసి । కిందర్శనేన న భవస్య్ అథ వా సద్ ఏవ నూనం భవస్య్ అసమదృగ్ వద తత్ప్రశాన్త్యై
ఈ విశ్వం ఎన్నో రూపాలతో ఎవరి వల్ల విస్తరించిందో చెప్పు. నీవు ఇంత ఉత్సాహంగా గొప్పగా మాట్లాడటం, నాశనం చేయడం, కాపాడటం ఎందుకు? ఏ దృష్టితో నీవు భవించవు, లేదా నిజంగా భవిస్తావా? నీవు సమంగా చూడేవాడు కాదనే అనిపిస్తోంది. దయచేసి చెప్పు, నా మనస్సు ప్రశాంతం కావడానికి.
ఏషో ఽసౌ ప్రగలతు సంశయో మమోచ్చైశ్ చిత్తశ్రీముఖమిహికామలానులేపః । యస్యాగ్రే న గలతి సంశయస్ సమూలో నైవాసౌ క్వచిద్ అపి పణ్డితోక్తిమ్ ఏతి
నా ఈ సందేహం పూర్తిగా పోయిపోవాలి, మనసు మీద ముత్యపు తుది మంచు ఎలా కరుగుతుందో అలా. సందేహం మూలంతో పోకపోతే, పండితుల మాటలు ఎక్కడికీ చేరవు.
ఏనం మే యది న నయిష్యథః క్రమోక్త్యా సంశాన్తిం లఘుతరసంశయం సుబుద్ధీ । తద్ రక్షోజఠరహుతాశనేన్ధనత్వం నిర్విఘ్నం ఝగితి గమిష్యథః క్షణేన
మీరు నన్ను బుద్ధితో, ఒక్కొక్క అడుగు వేసి, ఈ సందేహం తీరేలా చేయకపోతే, నా కడుపులోని రాక్షసాగ్ని కోసం మీరు ఇంధనమై, ఒక్క క్షణంలో అడ్డంకి లేకుండా కాలిపోతారు.
పశ్చాత్ తాం జనపదమణ్డలీం సమన్తాద్ భావత్కీమ్ ఉరుజఠరా క్షణాద్ గ్రసే ఽహమ్ । ఏవం తే భవతి సురాజతేవ మన్యే మూర్ఖానామ్ అతిరస ఏవ సఙ్క్షయాయ
తర్వాత, ఆ ప్రాంతాన్ని, అక్కడి ప్రజలను నా ఆకలితో ఒక్కసారిగా మింగేస్తాను. అప్పుడు మీకు మంచి రాజు పాలిస్తున్నట్టు అనిపించొచ్చు. కానీ మూర్ఖులకు ఎక్కువ ఆనందం ఎప్పుడూ నాశనానికే దారి తీస్తుంది.
ఇత్య్ ఉక్త్వా విపులగభీరమేఘనాద ప్రోల్లాసప్రకటగిరా నిశాచరీ సా । తూష్ణీమ్ అప్య్ అతివికటాకృతిస్ తదాసీచ్ ఛుద్ధాన్తశ్శరదమలాభ్రమణ్డలీవ
అలా చెప్పిన తర్వాత, మేఘగర్జనలా గంభీరంగా, విస్తృతంగా ఉన్న స్వరంతో ఆ రాత్రివాసిని, భయంకరమైన రూపంతో ఉన్న ఆమె, లోపల నిర్మలంగా, శరదృతువులోని మేఘపు వలయంలా నిశ్శబ్దంగా నిలిచింది.
మహానిశి మహారణ్యే మహారాక్షసకన్యయా । ఇతి ప్రోక్తే మహాప్రశ్నే మహామన్త్రీ గిరం దదౌ
మహా రాత్రిలో, మహా అరణ్యంలో, ఆ మహా రాక్షసకన్య మాట్లాడిన తరువాత, ప్రధానమంత్రి ఆ గొప్ప ప్రశ్నకు తన సమాధానాన్ని చెప్పాడు.
శృణు తోయదసఙ్కాశే ప్రశ్నమ్ ఏనం భినద్మి తే । అనుక్రమాత్మకం మత్తం గజేన్ద్రమ్ ఇవ కేసరీ
వర్షమేఘంలా కనిపించే వాడా, విను! నీ ప్రశ్నను నేను క్రమంగా విడదీస్తాను, సింహం మత్తులో ఉన్న ఏనుగును ఎలా చీల్చేస్తుందో అలా.
భవత్యా పరమాత్మైష కథితః కమలేక్షణే । అనయైవ వచోభఙ్గ్యా బ్రహ్మవిద్బోధయోగ్యయా
కమలనయనా! పరమాత్మను నువ్వే వివరించావు; అదే విధంగా, బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని కలిగించే మాటలతో చెప్పావు.
అనాఖ్యత్వాద్ అగమ్యత్వాన్ మనసామ్ అప్య్ అగోచరః । చిన్మాత్రమ్ ఏవమ్ ఆత్మాణుర్ ఆకాశాద్ అపి సూక్ష్మకః
వర్ణించలేనిది, చేరుకోలేనిది, మనస్సుకు కూడా అందని దాని వల్ల, ఆత్మ అనేది కేవలం చైతన్యమే. అది ఆకాశం కన్నా కూడా మరింత సూక్ష్మంగా ఉంటుంది.
చిదణోః పరమస్యాన్తస్ సద్ ఏవాసద్ ఇవ స్థితమ్ । సత్తాప్య్ ఏవమ్ అసత్తేవ స్ఫురతీదం జగత్ స్థితమ్
పరమమైన చైతన్య కణంలో, సత్యం ఉండి కూడా లేనట్టుగా ఉంటుంది. అలాగే, ఈ లోకం కూడా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంటే, నిజానికి లేనట్టే ఉంటుంది.
స కిఞ్చిదనుభూతిత్వాత్ సర్గాత్మకతయా స్థితః। తదాత్మకతయా పూర్వం భావసత్తాం కిలాగతః
అది కొంత అనుభవించబడేలా ఉండటం వల్ల, సృష్టికి మూలంగా నిలిచింది. అందుకే, ముందుగా అది సత్తా స్వరూపంగా మారింది.
అతీన్ద్రియత్వాన్ నో కిఞ్చిత్ స ఏవాణుర్ అనన్తకః । సర్వాత్మకత్వాద్ భుఙ్క్తే చ తేన కిఞ్చిన్ న కిఞ్చన
ఇంద్రియాలకు అందని కారణంగా, ఆ సూక్ష్మ కణం ఏదీ కాదు, అయినా అనంతమైనది. అది అన్నింటిలోనూ వ్యాపించి ఉండటం వల్ల, అన్నిటిని అనుభవిస్తుంది, అయినా ఏదీ అనుభవించదు.
చిదణోః ప్రతిభాసాత్ స్వాద్ ఏకస్యానేకతోదితా । అసత్యైవాపి సత్యేవ హేమ్నః కటకతా యథా
చైతన్యపు అణువు ప్రతిబింబం వల్ల ఒకటి అనేకంగా కనిపిస్తుంది; అది నిజంగా లేనప్పటికీ నిజమైనదిలా అనిపిస్తుంది, బంగారం నుంచి గాజు తయారైనట్లు.
ఏషో ఽణుః పరమాకాశస్ సూక్ష్మః ఖాద్ అప్య్ అలక్షితః । మనష్షష్ఠేన్ద్రియాతీతస్ స్థితస్ సర్వాత్మకో ఽపి సన్
ఈ అణువు పరమాకాశం, ఆకాశం కన్నా కూడా సూక్ష్మమైనది, కనబడనిది, మనస్సు మరియు ఆరు ఇంద్రియాలకు అందనిది, అయినా అన్ని ప్రాణులకు ఆత్మగా నిలిచిఉంటుంది.
సర్వాత్మకస్ స్యాన్ నైవాసౌ శూన్యో భవతి కర్హిచిత్ । యద్ అస్తి న తద్ అస్తీతి వక్తోన్మత్త ఇతి స్మృతః
అది అన్నింటికి ఆత్మ అయినా, ఎప్పుడూ శూన్యంగా ఉండదు; ఉన్నదాన్ని లేదని చెప్పేవాడు పిచ్చివాడిగా భావించబడతాడు.