ప్రభుత్వం సమదృష్టిత్వం తచ్ చ స్యాద్ రాజవిద్యయా । తామ్ ఏవ యో న జానాతి నాసౌ మన్త్రీ న సో ఽధిపః
ప్రభుత్వం, సమభావంతో చూడగలగడం అన్నీ రాజవిద్య వల్లే కలుగుతాయి. ఆ విద్య తెలియని వాడు మంత్రి కూడా కాడు, అధిపతి కూడా కాడు.
భవన్తౌ తద్విదౌ సాధూ యది తచ్ ఛ్రేయ ఆప్స్యథః । నో చేద్ అనర్థదౌ స్వస్యాః ప్రకృతేర్ నాద్మ్య్ అహం యువామ్
మీరిద్దరూ ఆ జ్ఞానం కలిగి ఉంటే, మీరు మంచి వారు, పరమ శ్రేయస్సు పొందుతారు. లేదంటే, మీరే మీకు హానికరం. అప్పుడు నేను మిమ్మల్ని నా స్వభావానికి చెందినవారిగా అంగీకరించను.
ఏకోపాయేన మత్పార్శ్వాద్ బాలకావ్ ఉత్తరిష్యథః । మత్ప్రశ్నపఞ్జరం సారం చేద్ విచారయథో ధియా
ఒకే మార్గంతో, మీరు ఇద్దరూ నా దగ్గర నుంచి బయటపడతారు. నా ప్రశ్నల బంధాన్ని మీరు బుద్ధితో విచారించి, అసలైన తాత్పర్యాన్ని తెలుసుకుంటే చాలు.
ప్రశ్నాని మాం కథయ పార్థివ నాథ మన్త్రిన్న్ అత్రార్థినీ భృశమ్ అహం పరిపూరయార్థమ్ । అఙ్గీకృతార్థమ్ అదదత్ క ఇవాస్తి లోకే దోషేణ సఙ్క్షయకరేణ న యుజ్యతే యః
ఓ రాజా, మీ ప్రశ్నలు నాకు చెప్పండి. నేను మీ కోరికలు తీరుస్తానని ఎంతో ఉత్సాహంగా ఉన్నాను. ఈ లోకంలో ఎవరు ఒక అభ్యర్థనను అంగీకరించి, దాన్ని నెరవేర్చకుండా వదిలేస్తారు? తప్ప, దాన్ని అడ్డుకునే ఏదైనా లోపం లేకపోతే.
ఇత్య్ ఉక్త్వా రాక్షసీ ప్రశ్నాన్ సా వక్తుమ్ ఉపచక్రమే । ఉచ్యతామ్ ఇతి రాజ్ఞోక్తే తాన్ ఇమాఞ్ శృణు రాఘవ
ఇలా చెప్పిన ఆ రాక్షసీ తన ప్రశ్నలు అడగడం ప్రారంభించింది. రాజు 'అడుగు' అని అనగానే, ఆ ప్రశ్నలను ఇప్పుడు విను రాఘవ.
ఏకస్యానేకసఙ్ఖ్యస్య కస్యాణోర్ అమ్బుధేర్ ఇవ । అన్తర్ బ్రహ్మాణ్డలక్షాణి లీయన్తే బుద్బుదా ఇవ
ఒక్కదానిలోనూ, అనేకంలోనూ, చిన్నదానిలోనూ, సముద్రంలో బుడబుడలు కలిసిపోతున్నట్లు — అంతరంగా అనేక బ్రహ్మాండాలు కలిసిపోతుంటాయి.
కిమ్ ఆకాశమ్ అనాకాశం నకిఞ్చిత్ కిఞ్చిద్ ఏవ కిమ్ । కో ఽహమ్ ఏవాపి సమ్పన్నః కో భవాన్ అప్య్ అహం స్థితః
ఏది ఆకాశం? ఏది ఆకాశం కానిది? ఏది ఏమీలేదు? ఏది ఏమోకటి? నేను ఎవరు, నిజంగా సంపూర్ణుడనై ఉన్నవాడిని? మీరు ఎవరు? ఇక్కడ నిలబడి ఉన్న నేను ఎవరు?
గచ్ఛన్ న గచ్ఛతి చ కః కో ఽతిష్ఠన్న్ ఏవ తిష్ఠతి । కశ్ చేతనో ఽపి పాషాణః కశ్ చిద్వ్యోమని చిత్రకృత్
ఎవడు నడుస్తూ కూడా నడవడు? ఎవడు నిలబడి కూడా నిలబడినట్టుండడు? ఎవడు చైతన్యవంతుడైనా రాయి లాంటివాడవుతాడు? ఎవడు ఆకాశంలో అద్భుతాలు సృష్టిస్తాడు?
వహ్నితామ్ అజహచ్ చైవ కశ్ చ వహ్నిర్ న దాహకః । అవహ్నేర్ జాయతే వహ్నిః కస్మాద్ రాజన్ నిరన్తరమ్
ఎవడు అగ్ని స్వభావాన్ని వదలకుండా ఉంటాడు? ఎవడు అగ్నివైపు ఉండి కాల్చడు? అగ్ని కానిది నుండి అగ్ని ఎప్పుడు, ఎలా పుట్టుకొస్తుంది రాజా?
అచన్ద్రార్కాగ్నితారో ఽపి కో ఽవినాశః ప్రకాశకః । అనేత్రలభ్యాత్ కస్మాచ్ చ ప్రకాశశ్ చ ప్రవర్తతే
చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని, నక్షత్రాలు లేకపోయినా ఎవడు నశించని వెలుగును ప్రసరిస్తాడు? కనులు చూడలేని చోట నుండి వెలుగు ఎలా పుట్టుకొస్తుంది?
లతాగుల్మాఙ్కురాదీనాం జాత్యన్ధానాం తథైవ చ । అన్యేషామ్ అప్య్ అనక్షాణామ్ ఆలోకః క ఇవోత్తమః
తొందరలు, పొదలు, మొక్కలు, జన్మతోనే అంధులైనవారు, అలాగే కనులు లేని ఇతరులకు కూడా, అత్యుత్తమమైన వెలుగు ఏది?
జనకః కో ఽమ్బరాదీనాం సత్తాయాః కస్ స్వభావదః । కో జగద్రత్నకోశస్ స్యాత్ కస్య కోశే మణేర్ జగత్
ఆకాశం మొదలైన వాటికి మూలమైనవాడు ఎవరు? వాటికి స్వభావాన్ని ఇచ్చేది ఎవరు? ఈ జగత్తు రత్నాల ఖజానా ఎవరిది? ఎవరి ఖజానాలో ఈ లోకం ఒక మణిలా ఉంది?
కో ఽణుస్ తమః ప్రకాశశ్ చ కో ఽణుర్ అస్తి చ నాస్తి చ । కో ఽణుర్ దూరే ఽప్య్ అదూరే చ కో ఽణుర్ ఏవ మహాగిరిః
చీకటి, వెలుగు రెండూ అయిన అణువు ఏది? ఉన్నట్టూ లేనట్టూ ఉండే అణువు ఏది? దూరమైనా దగ్గరగా ఉన్నట్టు ఉండే అణువు ఏది? అదే అణువు పెద్ద కొండగా ఎలా ఉంటుంది?
నిమేష ఏవ కః కల్పః కః కల్పో ఽపి నిమేషకః । కిం ప్రత్యక్షమ్ అసద్రూపం కిం చేతనమ్ అచేతనమ్
ఒక క్షణమే యుగంలా ఉండేది ఏది? యుగమే క్షణంలా మారేది ఏది? కనబడినా వాస్తవంగా లేనిది ఏది? చైతన్యంగా ఉండి, చైతన్యం లేనిది ఏది?
కశ్ చావాయుశ్ చ వాయుశ్ చ కశ్ శబ్దో ఽశబ్ద ఏవ చ । కస్ సర్వం చ నకిఞ్చిద్ చ కో ఽహం నాహం చ కిం భవేత్
గాలి లేనిది, గాలిగా ఉండేది ఏది? శబ్దమూ, శబ్దం లేనిదీ ఏది? అన్నీ అయినదీ, ఏమీ కానిదీ ఏది? నేను ఎవరు? నేను కానిదీ ఎవరు? అది ఏమిటి?
కిం ప్రయత్నశతప్రాప్తం లబ్ధ్వాపి బహుజన్మభిః । లబ్ధం నకిఞ్చిద్ భవతి నను సర్వం చ లభ్యతే
వందలాది ప్రయత్నాలతో, అనేక జన్మల తర్వాత సంపాదించినదీ, చివరికి దక్కినప్పుడు ఏమీలేదు అనిపిస్తుంది. అయినా, అదే ద్వారా అన్నీ సాధ్యమవుతాయి కదా?
స్వస్థేన జీవతైవోచ్చైః కేన స్వాత్మాపహారితః । కేనాణునాన్తర్ వ్రియతే మేరుస్ త్రిభువనం తృణమ్
తన సహజ స్థితిలో జీవిస్తూ, ఎవరి వల్ల తన ఆత్మ పోయింది? ఏ చిన్న కణంలో మెరు పర్వతం, మూడు లోకాలు, ఒక గడ్డి తంతు కూడా దాగి ఉంటాయి?
కేనాణుకణమాత్రేణ పూరితా శతయోజనీ । కో ఽణుర్ ఏవ భవన్ మాతి న యోజనశతేష్వ్ అపి
ఏ చిన్న కణంతో వంద యోజనాల విస్తీర్ణం నిండిపోతుంది? అదే కణం లోకం అయిపోతుంది, కానీ వంద యోజనల్లో కూడా అది కనిపించదు.
కేనాలోకనమాత్రేణ జగద్బాలః ప్రనాట్యతే । కస్యాణోర్ అన్తరే సన్తి కులావనిభృతాం ఘటాః
ఏదో ఒక చూపుతో ఈ జగత్తు నాటకం ఆడబడుతుంది? ఏ చిన్న కణంలో పర్వతాల వంశాలను మోసే మట్టికుండలు దాగి ఉంటాయి?
అణుత్వమ్ అజహత్ కో ఽణుర్ మేరోస్ స్థూలతరాకృతిః । వాలాగ్రశతభాగాత్మా కో ఽణుర్ ఉచ్చైశ్ శిలోచ్చయః
తన చిన్నదనాన్ని విడిచిపెట్టకుండా, మెరు పర్వతంలా విస్తారంగా కనిపించే ఆణువు ఏది? వెంట్రుక చివరి వందవ భాగం అంత చిన్నదైనది ఏది? ఆకాశాన్ని తాకే పర్వతం ఏది?
కో ఽణుః ప్రకాశతమసోర్ దీపః ప్రకటనప్రదః । కస్యాణోర్ అన్తరే సన్తి సమగ్రానుభవాణవః
ప్రకాశం, చీకటి రెండింటినీ చూపించే వెలుగు వంటి ఆణువు ఏది? అన్ని అనుభవాలు, ఎంత చిన్నవైనా, ఏ ఆణువులో ఉంటాయి?
కో ఽణుర్ అత్యన్తనిస్స్వాదుర్ అపి సంస్వదతే భృశమ్ । కేన సన్త్యజతా సర్వమ్ అణునా సర్వమ్ ఆశ్రితమ్
అత్యంత రుచిలేనిదైనా, బాగా ఆస్వాదించబడే ఆణువు ఏది? అన్నింటినీ వదిలిపెట్టినప్పటికీ, అన్నింటినీ ఆధారపడే ఆణువు ఏది?
కేనాత్మాచ్ఛాదనాశక్తేర్ అణునాచ్ఛాదితం జగత్ । జగన్ నయేన కస్యాణోస్ సద్భూతమ్ అభిజీవతి
తనను దాచుకోలేని ఆణువుతో ఈ లోకం ఎలా దాచబడుతోంది? ఏ ఆణువు విధానంతో ఈ జగత్తు నిజంగా ఉన్నట్టు ఉంటుంది?
అజాతావయవః కో ఽణుస్ సహస్రకరలోచనః । కో నిమేషో మహాకల్పో మహాకల్పశతాని వా
భాగాలు లేని పరమసూక్ష్మమైనదేంటి? అది వేల చేతులు, వేల కన్నులు కలిగినదా? క్షణం అంటే ఏమిటి? మహాకల్పం అంటే ఏమిటి? వందలాది మహాకల్పాలు అంటే ఏమిటి?
అణౌ జగన్తి తిష్ఠన్తి కస్మిన్ బీజ ఇవ ద్రుమాః । బీజాద్యాని ఫలాన్తాని స్ఫుటాన్య్ అనుదితాన్య్ అపి
ఏ అణువులో ఈ లోకాలు విత్తనంలో వృక్షాలు ఉన్నట్లుగా నిలిచివుంటాయో, ఆ విత్తనం నుండి ఫలం వరకు, కనిపించేవీ, కనిపించని విషయాలన్నీ అందులోనే ఉన్నాయి.
కల్పః కస్య నిమేషస్య జీవస్యేవాన్తరే స్థితః । కః ప్రయోజకకర్తృత్వమ్ అప్య్ అనాశ్రిత్య కారకః
ఏ క్షణంలో మహాకల్పం జీవుని లోపల జీవం ఉన్నట్లుగా దాగి వుంటుందో, ఎవరు చేసే పనికీ కారణమవుతారు, కాని ఎవరి ఆధారమూ లేకుండా ఆ పని జరుగుతుంది?
దృశ్యసమ్పత్తయే ద్రష్టాప్య్ ఆత్మానం దృశ్యతాం నయేత్ । దృశ్యం పశ్యన్ స్వమ్ ఆత్మానం కో న పశ్యతి నేత్రవత్
కనిపించే సంపద కోసం, చూడువాడు తనను తాను కనిపించేదిగా చేసుకుంటాడు. కాని, చూసే దాన్ని చూస్తూ, కన్ను తనను తాను చూడలేనట్లే, ఎవరు తమను తాము చూడరు?
అన్తర్గలితదృశ్యం చ క ఆత్మానమ్ అఖణ్డితమ్ । దృశ్యాసమ్పత్తయే పశ్యన్ పురో దృశ్యం న పశ్యతి
అన్ని వస్తువులు లోపల కలిసిపోయిన అనంతమైన ఆత్మను చూసేవాడు, తన ముందే వస్తువులు కనిపించినా అవి కనబడవు.
ఆత్మానం దర్శనం దృశ్యం కో భాసయతి దృశ్యవత్ । కటకాదీని హేమ్నేవ నిగీర్ణం కేన చ త్రయమ్
బంగారం కంకణాది ఆభరణాల్లో లీనమై ఉన్నట్లే, ఆత్మను, చూసే క్రియను, కనిపించేదాన్ని ఎవరు ప్రకాశింపజేస్తారు? ఈ మూడు ఎవరివల్ల కలిసిపోతాయి?
కస్మాన్ న కిఞ్చిచ్ చ పృథగ్ ఊర్మ్యాదీవ మహామ్భసః । కస్యేచ్ఛయా పృథక్ చాస్తి వీచితేవ మహామ్భసః
పెద్ద సముద్రంలో అలలు వేరుగా ఉండవన్నట్లుగా, ఏమి వేరుగా ఉండదు? పెద్ద సముద్రంలో నురుగు వేరుగా కనిపించడంలా, ఎవరి సంకల్పంతో ఏదైనా వేరుగా కనిపిస్తుంది?