తామ్ అవేక్ష్య మహావీరౌ తథైవాక్షుభితౌ స్థితౌ । న తద్ అస్తి విమోహాయ యద్ వివిక్తస్య చేతసః
ఆమెను చూసినా, ఆ ఇద్దరు మహావీరులు ఏమాత్రం కదలకుండా నిలిచారు; మనసు విరక్తంగా ఉన్నవారికి ఏదీ మాయను కలిగించలేడు.
మహారాక్షసి సంరమ్భో హాసాత్మా కిమ్ అయం తవ । లఘవో హ్య్ అథ వా నార్యో లాఘవే ఽప్య్ అతిసమ్భ్రమాః
ఓ మహారాక్షసీ, నీ కోపం నిజంగా నవ్వేనా? స్త్రీలు కొంతసేపు తేలికగా ఉంటారు, లేదంటే తేలికగా ఉన్నా కూడా ఎక్కువగా కలవరపడిపోతారు.
త్యజ సంరమ్భమ్ ఆరమ్భో నాయం తవ విరాజతే । విషయే హి ప్రవర్తన్తే ధీమన్తస్ స్వార్థసాధకాః
కోపాన్ని వదిలిపెట్టు; ఈ కలవరము నీకు తగదు. తెలివిగలవారు తమ ప్రయోజనాన్ని సాధించడానికి మాత్రమే లోకంలో పనులు చేస్తారు.
త్వాదృశీనాం సహస్రాణి మషికానామ్ ఇవాబలే । అస్మాకం వాసనావాత్యావ్యూఢాని తృణపర్ణవత్
నీ వంటి బలహీనులు వేలాది మంది ఉన్నా, అవన్నీ మాకు ఈగలాంటివే. మన బలమైన వాసనల వలయాలు వాటిని గడ్డి, ఆకుల్లా తేలికగా ఊదిపోతాయి.
సంరమ్భజ్వరమ్ ఉత్సృజ్య సమయా స్వస్థయా ధియా । యుక్త్యా చ వ్యవహారిణ్యా సో ఽర్థః ప్రాజ్ఞేన సాధ్యతే
కోపం అనే జ్వరం వదిలేసి, ప్రశాంతమైన మనస్సుతో, సరైన ఆలోచనతో వ్యవహరించినవాడు, జ్ఞానితో తన లక్ష్యాన్ని సాధించగలడు.
స్వేనైవ వ్యవహారేణ కార్యం సిధ్యతు మాథవా । మహానియతినీత్యైవ భ్రమస్యావసరో హి కః
మాధవా! నీవే నీ చర్యలతో పని పూర్తిచేయాలి. మహా విధి నడుస్తున్నప్పుడు అయోమయం ఎక్కడికి వస్తుంది?
కథయాభిమతం కిం తే కిమ్ అర్థయసి వార్థినీ । అర్థీ స్వప్నే ఽపి నాస్మాకమ్ అప్రాప్తార్థః పురోగతః
నీకు కావాల్సింది ఏమిటో చెప్పు. ఏమి కోరుకుంటున్నావు? మేము అసాధ్యమైనదాన్ని కలలో కూడా ఆశించము.
ఇత్య్ ఉక్తా సా తదా తేన చిన్తయామ్ ఆస రాక్షసీ । అహో ను విమలాచారం సత్త్వం పురుషసింహయోః
అతడు ఇలా చెప్పగానే ఆ రాక్షసీ మనసులో ఇలా ఆలోచించింది: 'అయ్యో! వీరి నడవడిక, మనసు ఎంత పవిత్రంగా ఉంది! వీరు నిజంగా సింహాల్లాంటి మానవులు.'
న సామాన్యావ్ ఇమౌ మన్యే చిత్రైవేయం చమత్కృతిః । వచోవక్త్రేక్షణాన్య్ ఏవ వదన్త్య్ అన్తర్వినిశ్చయమ్
ఈ ఇద్దరూ సాధారణులు కాదని నాకు అనిపిస్తోంది. వీరిలో ఉన్న ఆశ్చర్యం నిజంగా గొప్పది. మాటలు, స్వరం, చూపు — ఇవన్నీ వీరి లోపలి ధృఢ సంకల్పాన్ని చూపిస్తున్నాయి.
వచోవక్త్రేక్షితద్వారైర్ ధీమతామ్ ఆశయా మిథః । ఏకీభవన్తి సరితాం పయాంసి వలనైర్ ఇవ
మాటలు, స్వరం, చూపు అనే ద్వారాల ద్వారా తెలివైనవారి మనసులు ఒకటైపోతాయి. అది నదుల నీళ్ళు కాలువల ద్వారా కలిసిపోవడంలా ఉంటుంది.
ఆభ్యాం ప్రాయః పరిజ్ఞాతో మమ భావో ఽనయోర్ మయా । న వినాశ్యౌ మయేమౌ వా స్వయమ్ ఏవావినాశినౌ
ఈ ఇద్దరి వల్ల నా మనసు వారికి తెలిసిపోయింది; అలాగే వారికి కూడా నా మనసు తెలిసింది. వీరిని నేను నశింపజేయలేను, నన్ను వీరు నశింపజేయలేరు, ఎందుకంటే మనమంతా సహజంగా నశించని వారు.
మన్యే భవత ఆత్మజ్ఞౌ నాత్మజ్ఞానాద్ ఋతే మతిః । ప్రమృష్టసదసద్భావా భవత్య్ అస్తభయా మృతేః
ఈ ఇద్దరికి ఆత్మజ్ఞానం ఉందని నేను అనుకుంటున్నాను. ఆత్మజ్ఞానం లేకుండా నిజమైన బుద్ధి ఉండదు. ఉన్నదీ లేనిదీ అన్న భావన పూర్తిగా తొలగిపోయినప్పుడు, మరణ భయం కూడా పోతుంది.
తద్ ఏతౌ పరిపృచ్ఛామి కఞ్చిత్ సన్దేహమ్ ఉత్థితమ్ । ప్రాప్యం ప్రాప్య న పృచ్ఛన్తి యే కిఞ్చిత్ తే నరాధమాః
అందుకే, నాకు కలిగిన ఒక సందేహాన్ని ఈ ఇద్దరిని అడగాలి అనుకుంటున్నాను. అవకాశం వచ్చినప్పుడు ఏమీ అడగకుండా ఉండేవారు మానవుల్లో అత్యంత నీచులు.
ఇతి సఞ్చిన్త్య పృచ్ఛాయై తన్ నానావసరం తతమ్ । అకాలకల్పాభ్రరవం హాసం సంయమ్య సాబ్రవీత్
ఇలా ఆలోచించి, సరైన సమయం చూసి తన సందేహాన్ని అడగడానికి సిద్ధమైంది. అనవసరంగా మబ్బుల్లా వచ్చే నవ్వును ఆపుకొని, ఆమె ఇలా అడిగింది.
కౌ భవన్తౌ నరౌ వీరౌ కథ్యతామ్ ఇతి మే ఽనఘౌ । జాయతే దర్శనాద్ ఏవ మైత్రీ విషదచేతసామ్
పాపరహితులైన వీరులూ, మీరు ఇద్దరూ ఎవరు? దయచేసి చెప్పండి. స్వచ్ఛమైన హృదయంతో ఉన్నవారిని చూస్తే వెంటనే స్నేహభావం కలుగుతుంది.
అయం రాజా కిరాతానామ్ అస్యాహం మన్త్రితాం గతః । ఉద్యతౌ రాత్రిచారేణ త్వాదృగ్జనవినిగ్రహే
ఈ రాజు కిరాతుల పాలకుడు, నేను అతని మంత్రి స్థానం పొందాను. మేము రాత్రిపూట దొంగతనాలు చేసే వారిని, నీలాంటి వారిని అడ్డుకోవడంలో నిమగ్నమై ఉన్నాం.
రాజ్ఞో రాత్రిన్దినం ధర్మో దుష్టభూతవినిగ్రహః । స్వధర్మత్యాగినో యే తు తే వినాశానలేన్ధనమ్
రాజు కర్తవ్యమే రాత్రింబవళ్ళూ చెడు ప్రవర్తన చేసే వారిని నియంత్రించడం. కానీ తమ కర్తవ్యాన్ని వదిలేసిన వారు నాశనం అనే అగ్నికి ఇంధనంలా అవుతారు.
రాజ్ఞస్ త్వమ్ అసి దుర్మన్త్రీ దుర్మన్త్రిత్వాద్ అరాడ్ అయమ్ । సద్భూపస్య భవేన్ మన్త్రీ రాజా సన్మన్త్రిణా భవేత్
నీవు రాజుకు చెడు సలహా ఇచ్చే మంత్రి. నీ తప్పు సలహాల వల్లే అరాడుడు ఇక్కడికి వచ్చాడు. మంచి మంత్రి మంచి రాజుకే సరిపోతాడు; రాజు కూడా మంచి మంత్రులతోనే గొప్పవాడవుతాడు.
రాజైవాదౌ వివేకేన యోజనీయస్ సుమన్త్రిణా । తేనార్యతామ్ ఉపాయాతి యథా రాజా తథా ప్రజాః
మొదట రాజును వివేకంతో మంచి మంత్రి నడిపించాలి. అలా చేస్తే రాజుకు గొప్పతనం వస్తుంది. రాజు ఎలా ఉంటే ప్రజలు కూడా అలాగే ఉంటారు.
సమగ్రగుణజాలానామ్ అధ్యాత్మజ్ఞానమ్ ఉత్తమమ్ । తద్వద్ రాజా భవేద్ రాజా తద్వన్ మన్త్రీ చ మన్త్రవిత్
అంతటా ఉన్న మంచి లక్షణాలన్నింటిని కలిగి ఉండే ఆత్మజ్ఞానం అత్యుత్తమమైనది. అలాగే, రాజు నిజంగా రాజుగా ఉండాలి, మంత్రి కూడా సలహా తెలిసినవాడై ఉండాలి.
ప్రభుత్వం సమదృష్టిత్వం తచ్ చ స్యాద్ రాజవిద్యయా । తామ్ ఏవ యో న జానాతి నాసౌ మన్త్రీ న సో ఽధిపః
ప్రభుత్వం, సమభావంతో చూడగలగడం అన్నీ రాజవిద్య వల్లే కలుగుతాయి. ఆ విద్య తెలియని వాడు మంత్రి కూడా కాడు, అధిపతి కూడా కాడు.
భవన్తౌ తద్విదౌ సాధూ యది తచ్ ఛ్రేయ ఆప్స్యథః । నో చేద్ అనర్థదౌ స్వస్యాః ప్రకృతేర్ నాద్మ్య్ అహం యువామ్
మీరిద్దరూ ఆ జ్ఞానం కలిగి ఉంటే, మీరు మంచి వారు, పరమ శ్రేయస్సు పొందుతారు. లేదంటే, మీరే మీకు హానికరం. అప్పుడు నేను మిమ్మల్ని నా స్వభావానికి చెందినవారిగా అంగీకరించను.
ఏకోపాయేన మత్పార్శ్వాద్ బాలకావ్ ఉత్తరిష్యథః । మత్ప్రశ్నపఞ్జరం సారం చేద్ విచారయథో ధియా
ఒకే మార్గంతో, మీరు ఇద్దరూ నా దగ్గర నుంచి బయటపడతారు. నా ప్రశ్నల బంధాన్ని మీరు బుద్ధితో విచారించి, అసలైన తాత్పర్యాన్ని తెలుసుకుంటే చాలు.
ప్రశ్నాని మాం కథయ పార్థివ నాథ మన్త్రిన్న్ అత్రార్థినీ భృశమ్ అహం పరిపూరయార్థమ్ । అఙ్గీకృతార్థమ్ అదదత్ క ఇవాస్తి లోకే దోషేణ సఙ్క్షయకరేణ న యుజ్యతే యః
ఓ రాజా, మీ ప్రశ్నలు నాకు చెప్పండి. నేను మీ కోరికలు తీరుస్తానని ఎంతో ఉత్సాహంగా ఉన్నాను. ఈ లోకంలో ఎవరు ఒక అభ్యర్థనను అంగీకరించి, దాన్ని నెరవేర్చకుండా వదిలేస్తారు? తప్ప, దాన్ని అడ్డుకునే ఏదైనా లోపం లేకపోతే.
ఇత్య్ ఉక్త్వా రాక్షసీ ప్రశ్నాన్ సా వక్తుమ్ ఉపచక్రమే । ఉచ్యతామ్ ఇతి రాజ్ఞోక్తే తాన్ ఇమాఞ్ శృణు రాఘవ
ఇలా చెప్పిన ఆ రాక్షసీ తన ప్రశ్నలు అడగడం ప్రారంభించింది. రాజు 'అడుగు' అని అనగానే, ఆ ప్రశ్నలను ఇప్పుడు విను రాఘవ.
ఏకస్యానేకసఙ్ఖ్యస్య కస్యాణోర్ అమ్బుధేర్ ఇవ । అన్తర్ బ్రహ్మాణ్డలక్షాణి లీయన్తే బుద్బుదా ఇవ
ఒక్కదానిలోనూ, అనేకంలోనూ, చిన్నదానిలోనూ, సముద్రంలో బుడబుడలు కలిసిపోతున్నట్లు — అంతరంగా అనేక బ్రహ్మాండాలు కలిసిపోతుంటాయి.
కిమ్ ఆకాశమ్ అనాకాశం నకిఞ్చిత్ కిఞ్చిద్ ఏవ కిమ్ । కో ఽహమ్ ఏవాపి సమ్పన్నః కో భవాన్ అప్య్ అహం స్థితః
ఏది ఆకాశం? ఏది ఆకాశం కానిది? ఏది ఏమీలేదు? ఏది ఏమోకటి? నేను ఎవరు, నిజంగా సంపూర్ణుడనై ఉన్నవాడిని? మీరు ఎవరు? ఇక్కడ నిలబడి ఉన్న నేను ఎవరు?
గచ్ఛన్ న గచ్ఛతి చ కః కో ఽతిష్ఠన్న్ ఏవ తిష్ఠతి । కశ్ చేతనో ఽపి పాషాణః కశ్ చిద్వ్యోమని చిత్రకృత్
ఎవడు నడుస్తూ కూడా నడవడు? ఎవడు నిలబడి కూడా నిలబడినట్టుండడు? ఎవడు చైతన్యవంతుడైనా రాయి లాంటివాడవుతాడు? ఎవడు ఆకాశంలో అద్భుతాలు సృష్టిస్తాడు?
వహ్నితామ్ అజహచ్ చైవ కశ్ చ వహ్నిర్ న దాహకః । అవహ్నేర్ జాయతే వహ్నిః కస్మాద్ రాజన్ నిరన్తరమ్
ఎవడు అగ్ని స్వభావాన్ని వదలకుండా ఉంటాడు? ఎవడు అగ్నివైపు ఉండి కాల్చడు? అగ్ని కానిది నుండి అగ్ని ఎప్పుడు, ఎలా పుట్టుకొస్తుంది రాజా?
అచన్ద్రార్కాగ్నితారో ఽపి కో ఽవినాశః ప్రకాశకః । అనేత్రలభ్యాత్ కస్మాచ్ చ ప్రకాశశ్ చ ప్రవర్తతే
చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని, నక్షత్రాలు లేకపోయినా ఎవడు నశించని వెలుగును ప్రసరిస్తాడు? కనులు చూడలేని చోట నుండి వెలుగు ఎలా పుట్టుకొస్తుంది?