యత్రాభిలాషస్ తన్ నూనం సన్త్యజ్య స్థీయతే యది । ప్రాప్త ఏవాఙ్గ తన్ మోక్షః కిమ్ ఏతావతి దుష్కరమ్
ఎక్కడ ఆశలు పుడతాయో, వాటిని పూర్తిగా వదిలేసి నిలబడగలిగితే, ప్రియమైనవాడా, అక్కడే మోక్షం లభిస్తుంది. ఇందులో అంత కష్టం ఏముంది?
అపి ప్రాణాంస్ తృణమ్ ఇవ త్యజన్తీహ మహాశయాః । యత్రాభిలాషస్ తన్మాత్రత్యాగే కృపణతా కథమ్
ఇక్కడ గొప్ప వ్యక్తులు తమ ప్రాణాలనూ పొగిలిన గడ్డి లాగ వదిలేస్తారు. అలాంటప్పుడు ఆశను వదిలినవాడు ఇంకేదైనా వదిలేటప్పుడు దుఃఖపడటం ఎలా సాధ్యం?
యత్రాభిలాషస్ తత్ త్యక్త్వా చేతసా నిరవగ్రహమ్ । ప్రాప్తం కర్మేన్ద్రియైర్ గృహ్ణంస్ త్యజన్న్ ఇష్టం చ తిష్ఠ భోః
ఎక్కడ ఆశ పుడుతుందో, అక్కడ దాన్ని మనసుతో పూర్తిగా వదిలేసి, మన కర్మేంద్రియాలతో వస్తువులను అంగీకరించడమో, వదిలిపెట్టడమో చేస్తూ, నిశ్చలంగా ఉండుము సఖీ.
యథా కరతలే బిల్వం యథా వా పర్వతః పురః । ప్రత్యక్షమ్ ఏవమ్ అస్యాలమ్ అజత్వం పరమాత్మనః
ఎలా చేతిలో బిల్వపండు స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో, లేదా మన ముందు ఒక కొండ ఎంత స్పష్టంగా ఉంటుందో, అలాగే పరమాత్మ యొక్క జన్మలేని స్వభావం కూడా మనకు ప్రత్యక్షంగా తెలుస్తుంది.
ఆత్మైవ భాతి జగద్ ఇత్య్ ఉదితస్ తరఙ్గైః కల్పాన్త ఏక ఇవ వారిధిర్ అప్రమేయః । జ్ఞాతస్ స ఏవ హి దదాతి విమోక్షసిద్ధిమ్ అజ్ఞాత ఏవ మనసా చిరబన్ధనాయ
ఈ లోకమంతా ఆత్మయే ప్రకాశిస్తుంది అని చెప్పబడింది. అది తరంగాలతో కలిసిన సముద్రంలా, ఎంత కలకలలైనా కొలవలేనిది. ఆ ఆత్మను తెలుసుకుంటే ముక్తిని ఇస్తుంది, తెలియకపోతే మనస్సు చాలా కాలం బంధనంలో పడిపోతుంది.
మనస్త్వయోగ్యో జీవో ఽయం కో భవేత్ పరమాత్మనః । కథం వాస్మిన్ సముత్పన్నః కో వాయం వద మే పునః
ఈ జీవుడు మనస్సుకు అనుకూలం కాదు. ఇతడు పరమాత్మతో ఏ సంబంధం ఉన్నవాడు? ఇతడు ఎలా పుట్టాడు? ఇతడు ఎవరు? నాకు మళ్లీ చెప్పు.
సమస్తశక్తికచితం బ్రహ్మ సర్వేశ్వరం సదా । యయైవ శక్త్యా స్ఫురతి ప్రాప్తాం తామ్ ఏవ పశ్యతి
బ్రహ్మ అనగా సర్వేశ్వరుడు ఎప్పుడూ అన్ని శక్తులతో అలంకరించబడి ఉంటాడు. ఏ శక్తితో అది వెలుగుతుందో, అదే శక్తిని మనం చూస్తాము.
స్వయం యాం వేత్తి సర్వాత్మా చితిం చేతనరూపిణీమ్ । సా ప్రోక్తా జీవశబ్దేన సైవ సఙ్కల్పకారిణీ
ప్రపంచంలోని ప్రతి ఒక్కరి అంతరాత్మ స్వయంగా ఆ చైతన్యాన్ని, అంటే జ్ఞానరూపమైన మనస్సును, తెలుసుకుంటుంది. దానినే 'జీవుడు' అని పిలుస్తారు. అదే సంకల్పాలను కలిగించే మూలకారణం.
స్వభావకారణం ద్విత్వే పూర్వం సఙ్కల్ప్య చిత్ స్వయమ్ । నానాకారణతాం పశ్చాద్ యాతి జన్మమృతిస్థితౌ
ఆ చైతన్యం మొదట తన సహజ స్వరూపంగా ద్వంద్వాన్ని ఊహించుకుంటుంది. తరువాత జననం, మరణం, జీవితం వంటి అనేక కారణాలను స్వీకరిస్తుంది.
ఏవం స్థితే మునిశ్రేష్ఠ దైవం నామ కిమ్ ఉచ్యతే । కిమ్ ఉచ్యతే తథా కర్మ కారణం చ కిమ్ ఉచ్యతే
ఇలా ఉన్నప్పుడు, మునిశ్రేష్ఠా, 'దైవం' అంటే ఏమిటి? 'కర్మ' అంటే ఏమిటి? అలాగే, కారణం అంటే ఏమిటి?
స్పన్దాస్పన్దస్వభావం హి చిన్మాత్రమ్ ఇహ విద్యతే । ఖే వాత ఇవ తత్స్పన్దాత్ సోల్లాసం శాన్తమ్ అన్యథా
ఇక్కడ కేవలం చైతన్యమే ఉంది, అది కొన్నిసార్లు కదలికగా, మరికొన్నిసార్లు నిశ్చలంగా ఉంటుంది. ఆకాశంలో గాలి ఎలా ఉంటుందో, దాని కదలిక వల్ల ఆనందం కలుగుతుంది; లేకపోతే అది ప్రశాంతంగా ఉంటుంది.
చితశ్ చిత్త్వం భావితం సత్ స్పన్ద ఇత్య్ ఉచ్యతే బుధైః । దృశ్యత్వాభావితం చైతద్ అస్పన్దనమ్ ఇతి స్మృతమ్
చైతన్యం మనస్సు రూపం దాల్చినప్పుడు, జ్ఞానులు దానిని 'అలజడి' అంటారు. అదే మనస్సు రూపం లేకుండా వస్తువులుగా కనిపించని స్థితిలో ఉంటే, దానిని 'నిశ్చలత' అంటారు.
స్పన్దాత్ స్ఫురన్తీ చిత్ సర్గో నిస్స్పన్దా బ్రహ్మ శాశ్వతమ్ । జీవకారణకర్మాద్యాశ్ చిత్స్పన్దస్యాభిధాస్ స్మృతాః
ఆ అలజడితో చైతన్యం సృష్టిగా కనిపిస్తుంది; అలజడి లేకుండా అది శాశ్వతమైన బ్రహ్మమే. జీవుడి కారణాలు, కర్మలు, ఇతర విషయాలన్నీ చైతన్య అలజడికే పేర్లుగా చెప్పబడ్డాయి.
య ఏవానుభవాత్మాయం చిత్స్పన్దో ఽస్తి స ఏవ హి । జీవకారణకర్మాఖ్యో బీజమ్ ఏతద్ ధి సంసృతేః
ఈ అనుభూతి స్వరూపమైన చైతన్య అలజడే, జీవుడి కారణం, కర్మ, వ్యక్తిత్వం అని పిలవబడే సంసారానికి విత్తనంగా ఉంటుంది.
కృతద్విత్వచిదాభాసవశాద్ దేహ ఉపస్థితే । సఙ్కల్పవివిధార్థత్వం చిత్స్పన్దో ఽనుభవంశ్ చిరాత్
చైతన్యంలో ద్వైత భావన ప్రభావంతో శరీరం ఏర్పడినప్పుడు, ఆ చైతన్య అలజడి అనేక సంకల్పాలతో ఎన్నో విషయాలను క్రమంగా అనుభవిస్తుంది.
నానాకారణతాం యాతశ్ చిత్స్పన్దో ముచ్యతే చిరాత్ । కశ్చిజ్ జన్మసహస్రేణ కశ్చిద్ ఏకేన జన్మనా
చైతన్యపు చలనం ఎన్నో కారణాల వల్ల ఏర్పడుతుంది. అది చివరికి విముక్తి పొందుతుంది. కొందరు వందల జన్మల తర్వాత, మరికొందరు ఒక్క జన్మతోనే ఆ స్వేచ్ఛను పొందుతారు.
స్వభావకారణాద్ ద్విత్వం చిత్ సమేత్యాథ గచ్ఛతి । స్వర్గాపవర్గనరకబన్ధకారణతాం శనైః
తన స్వభావం వల్ల చైతన్యం ద్వైతాన్ని అనుభవిస్తుంది. ఆ తరువాత, అది క్రమంగా స్వర్గం, మోక్షం లేదా నరకానికి బంధించే కారణాలను స్వీకరిస్తుంది.
హేమ్నీవ కటకాదిత్వం కాష్ఠలోష్టసమస్థితౌ । దేహే తిష్ఠతి నానాత్వం జడే భావవికారజమ్
బంగారం ఆభరణంగా మారినప్పటికీ, దాని అసలు స్వరూపం చెక్క లేదా మట్టిలో ఉండేలా మారదు. అలాగే, శరీరంలో భిన్నత్వం ఉండదు; జడ పదార్థాల్లో అది కేవలం ఒక స్థితి మార్పే.
అజాతమ్ అప్య్ అసద్రూపం పశ్యతీమం భ్రమం మనః । జాతస్ స్థితో మృతో ఽస్మీతి భ్రమాన్తఃపతనం యథా
ఈ మాయా ప్రపంచాన్ని మనస్సు అసలైనదిగా భావిస్తుంది, కానీ అది పుట్టనిది, అసత్యమైనది. జననం తర్వాత 'నేను ఉన్నాను', మరణం తర్వాత 'నేను లేను' అని అనుకోవడం ఎలా ఉంటుందో, అలాగే ఈ మోసపు భావనలో మనస్సు పడిపోతుంది.
అహం మమేత్య్ అసద్రూపమ్ ఏవ చేతః ప్రపశ్యతి । అదృష్టపరమార్థత్వాద్ ఆశావివశసంస్థితి
మనస్సు 'నేను', 'నాది' అనే అసత్య భావనలనే చూస్తుంది. అది నిజమైన జ్ఞానం లేక ఆశల బంధనంలోనే ఉండిపోతుంది.
మథురాధిపతే రాజ్ఞో యథా శ్వపచసమ్భ్రమః । ఆసీద్ ఏవం హి చిత్తస్య స్ఫురతీయం జగత్స్థితిః
మధురా రాజుకు కుక్క తినేవాడు ఎదురవ్వడం వల్ల కలిగిన కలవరంలా, మనస్సు కూడా అలానే కలవరపడి, ఈ లోకం అనిపిస్తుంది.
సర్వమ్ ఏవ మనోమాత్రభ్రాన్త్యుల్లాసవిజృమ్భణమ్ । ఇదం జీవతయా నామ ప్రస్ఫురత్య్ అమ్బుభఙ్గవత్
ఈ ప్రపంచం అంతా మనస్సు మాయ వల్లే ఉల్లాసంగా విస్తరిస్తుంది. జీవితం అనేది నీటిలో అలలు లాగ వెలుగుతుంది.
శివాత్ ప్రాక్ కారణాత్ పూర్వం చిచ్ చేత్యకలనోన్ముఖీ । ఉదేతి సౌమ్యాజ్ జలధేః పయస్స్పన్దో మనాగ్ ఇవ
శివుడికి ముందుగా, ఆది కారణం నుండి, జ్ఞానం తెలుసుకోవాలనే మనస్సు, సముద్రం నుండి నీటి అలలు మెల్లగా రావడం లాగ వెలుగుతుంది.
స్ఫురణాజ్ జీవచక్రత్వమ్ ఏత్య చిత్తోర్మితాం గతమ్ । చిద్వారి బ్రహ్మజలధౌ కురుతే సర్గబుద్బుదమ్
ఈ ప్రకంపన వల్ల జీవుల చక్రం ఉద్భవించి, మనస్సు అనే అల వరకు చేరుతుంది. ఆ అనంతమైన బ్రహ్మ సముద్రంలో, చైతన్య జలంలో సృష్టి అనే బుడుగు ఏర్పడుతుంది.
స్వచ్ఛసౌమ్యసమస్యేషద్ యత్ సింహస్యేవ జృమ్భణమ్ । బ్రహ్మణస్ స చిదాభాసస్ తత్ సచేత్యమ్ ఇవ స్వయమ్
ఎలా నిర్మలమైన, మృదువైన, సమతుల్యమైన స్థితిలో సింహం కొంచెం ఆవలించుకుంటుందో, అలాగే బ్రహ్మలో చైతన్య ప్రతిబింబం కూడా జ్ఞానం రూపంలో కనిపిస్తుంది.
చిత్ సచేత్యోచ్యతే జీవస్ స సఙ్కల్పాన్ మనో భవేత్ । బుద్ధిశ్ చేత్యమ్ అహఙ్కారో మాయేత్యాద్యభిధం తతః
చైతన్యాన్ని 'చిత్' అంటారు, జ్ఞానాన్ని 'చేత్యం' అంటారు, సంకల్పాలతో ఏర్పడిన మనస్సే జీవుడు, బుద్ధి అంటే జ్ఞానం, అహంకారం అంటే 'అహంకారము', మాయ అని కూడా పిలుస్తారు.
తన్మాత్రకల్పనా పూర్వం తనోతీదం జగన్ మనః । అసత్యం సత్యసఙ్కాశం గన్ధర్వనగరం యథా
ముందుగా మనస్సు సూక్ష్మభూతాలను ఊహించి, ఈ లోకాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఇది నిజమైనదిగా కనిపించినా, వాస్తవానికి అసత్యమే, గంధర్వ నగరం లాంటిది.
యథా శూన్యదృశస్ తారాముక్తావల్యాదిదర్శనమ్ । యథా స్వప్నే భ్రమశ్ చైవ తథా చిత్తస్య సంసృతిః
ఎవరైనా చూపులో లోపం ఉన్నవారు ఖాళీ ఆకాశంలో నక్షత్రాలు లేదా ముత్యాల దండను చూస్తారు, అలాగే మనం కలలో కూడా తప్పుగా అనుభవిస్తాం. అలాగే మనస్సు సంచారం కూడా అలా తప్పుగా జరుగుతుంది.
శుద్ధ ఆత్మా నిత్యతృప్త ఇవ శాన్తస్ సమస్థితిః । అపశ్యన్ పశ్యతీవేమం చిత్తాఖ్యం స్వప్నవిభ్రమమ్
శుద్ధమైన ఆత్మ ఎప్పుడూ తృప్తిగా, ప్రశాంతంగా సమంగా ఉంటుంది. అది ఏదీ చూడకపోయినా, మనస్సు అనే కలభ్రమాన్ని చూస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది.
సంసృతిర్ జాగ్రద్ ఇత్య్ ఉక్తం స్వప్నం విదుర్ అహఙ్కృతిమ్ । చిత్తం సుషుప్తభావస్ స్యాచ్ చిన్మాత్రం తుర్యమ్ ఉచ్యతే
జాగ్రత్త స్థితిని సంసారం అంటారు; 'నేను' అనే భావాన్ని కల అని అంటారు; మనస్సు నిద్రలేని నిద్ర లాంటిది; కేవలం చైతన్యం మాత్రమే నాల్గవ స్థితి అని చెబుతారు.