ఏవమ్ ఏకం పరం వస్తు రామానానాత్వమ్ అప్య్ అలమ్ । నానాత్వమ్ ఇవ సంయాతం దీపాద్ దీపశతం యథా
ఇలా, రామా, పరమార్థం ఒక్కటే అయినా, అది అనేకంగా కనిపిస్తుంది. అది అనేక రూపాల్లో కనిపించడమూ, ఒక దీపం నుండి వంద దీపాలు వెలిగినట్లే.
యథాభూతమ్ అసద్రూపమ్ ఆత్మానం యది పశ్యతి । విచార్య చేతస్ తద్ అహమ్భావహీనం న శోచతి
యవ్వడు తనను నిజంగా అసత్యమైనదిగా, విచారించి, 'నేను' అనే భావం లేకుండా చూస్తాడో, అతడు ఇక దుఃఖించడు.
చిత్తమాత్రం నరస్ తస్మిన్ శాన్తే శాన్తమ్ ఇదం జగత్ । ఉపానద్రూఢపాదస్య నను చర్మావృతైవ భూః
ఎవరికి మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుందో, అతనికి ఈ లోకం కూడా ప్రశాంతంగానే కనిపిస్తుంది. పాదాలు చెప్పులతో కప్పుకున్నవాడికి భూమంతా తోలు పరచినట్టే అనిపించడంలాంటిది ఇది.
పత్త్రమాత్రాద్ ఋతే నాన్యత్ కదల్యా విద్యతే యథా । భ్రమమాత్రాద్ ఋతే నాన్యజ్ జగతాం విద్యతే తథా
అరటి చెట్టులో ఆకులు తప్ప మరొకటి లేనట్లు, ఈ లోకాల్లో మాయ తప్ప వేరే ఏదీ లేదు.
జాయతే బాలతామ్ ఏతి యౌవనం వార్ధకం తథా । మృతిం స్వర్గం చ నరకం భ్రమాచ్ చేతో హి నృత్యతి
మనస్సు మాయలో తేలుతూ బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం, మరణం, స్వర్గం, నరకం అన్నీ కల్పించుకుంటూ నాట్యం చేస్తుంది.
విచిత్రబుద్బుదోల్లాసే స్వాత్మనో ఽవ్యతిరేకిణి । యథా సురాయాస్ సామర్థ్యం తథా చిత్తస్య సంసృతౌ
ఒకే ఆత్మలో ఎన్నో బుడబుడలు ఆడినట్లు, సంసారంలో మనస్సు శక్తి మద్యం ప్రభావం లాంటిది.
యథా ద్విత్వం శశాఙ్కాదౌ పశ్యత్య్ అక్షి మలాబిలమ్ । చిచ్ చేతనకలాక్రాన్తా తథైవ పరమాత్మని
కంటి లోపం వల్ల చంద్రుని రెండు భాగాలుగా చూసినట్లు, చైతన్యం పరమాత్మను తాకినప్పుడు ద్వైతంగా కనిపిస్తుంది.
యథా మదవశాద్ భ్రాన్తాన్ క్షీవః పశ్యతి పాదపాన్ । తథా చేతనవిక్షుబ్ధా సంసారాంశ్ చిత్ ప్రపశ్యతి
ఎలా ఒక మత్తులో ఉన్నవాడు మద్యం తాగిన తర్వాత చెట్లు తిరుగుతున్నట్టు చూస్తాడో, అలాగే మనసు కలవరపడినప్పుడు ఈ లోకాన్ని అనేకంగా చూస్తుంది.
యథా లీలాభ్రమాద్ బాలః కుమ్భకృచ్చక్రవజ్ జగత్ । భ్రాన్తం పశ్యతి చిత్త్వాత్ తు చిద్ వై దృశ్యం తథైవ హి
ఎలా ఒక చిన్నవాడు ఆటలో మాయలో పడిపోయి మట్టి కుండలు తిప్పే చక్రంలా ప్రపంచం తిరుగుతున్నట్టు చూస్తాడో, అలాగే మనసు వల్ల ఈ జగత్తు మనకు కనిపించే వస్తువులా అనిపిస్తుంది.
యదా చిచ్ చేతతి ద్విత్వం తదా ద్వైతైక్యవిభ్రమః । యదా న చేతతి ద్విత్వం తదా ద్వైతైక్యయోః క్షయః
మనస్సు ద్వైతాన్ని గ్రహించినప్పుడు, భేదం మరియు ఐక్యం అన్నవి కల్పనగా కనిపిస్తాయి. మనస్సు ద్వైతాన్ని గ్రహించని సమయంలో భేదమూ ఐక్యమూ రెండూ పోతాయి.
యచ్ చేత్యతే తద్ ఇతరద్ వ్యతిరిక్తం చితో ఽస్తి నో । కిఞ్చిన్ నాస్తీతి సంశాన్త్యా చితశ్ శామ్యతి చేతనమ్
ఏది మనస్సు గ్రహిస్తుందో అది మనస్సు నుండి వేరుగా ఉండదు. ఏదీ వేరుగా లేదు అని తెలుసుకున్నప్పుడు మనస్సు యొక్క చలనం ఆగిపోతుంది.
చిద్ఘనేనైకతామ్ ఏత్య యదా తిష్ఠసి నిశ్చలః । శామ్యన్ వ్యవహరన్ వాపి తదా సంశాన్త ఉచ్యసే
నీవు చైతన్యంతో ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు, స్థిరంగా ఉండి, ఏ పని చేస్తున్నా లేదా విశ్రాంతిగా ఉన్నా, అప్పుడే నీవు సంపూర్ణ శాంతిలో ఉన్నవాడివని అంటారు.
తన్వీ చేతయతే చేత్యం ఘనా చిన్ నాఙ్గ చేతతి । అల్పక్షీవః క్షోభమ్ ఏతి ఘనక్షీవో హి శామ్యతి
సూక్ష్మమైన చైతన్యం విషయాలను గ్రహిస్తుంది; ఘనమైన చైతన్యం ఏదీ గ్రహించదు. తక్కువ మద్యం తాగినవాడు కలవరపడతాడు, కానీ బాగా మద్యం తాగినవాడు నిశ్చలంగా ఉంటాడు.
చిద్ఘనైక్యం ప్రయాతస్య రూఢస్య పరమే పదే । నైరాత్మ్యశూన్యవాదాద్యైః పర్యాయైః కథనం భవేత్
పరమ స్థితిలో చైతన్యంతో ఏకత్వాన్ని బలంగా పొందినవాడికి, ఆ స్థితిని నిరాత్మత్వం, శూన్యత వంటి పదాలతో వివరిస్తారు.
చిచ్ చేతనేన చేత్యత్వమ్ ఇత్య్ ఏవం పశ్యతి భ్రమమ్ । జాయే జీవామి నశ్యామి సంసరామీత్య్ అసన్మయమ్
చైతన్యం తానే గ్రహించేవాడినీ, గ్రహించబడేదాన్నీ అని భ్రమించడమే, 'నేను పుట్టాను, బ్రతికాను, నశించాను, సంసారంలో తిరుగుతున్నాను' అనే అబద్ధ భావనలు కలుగుతాయి.
స్వభావాద్ వ్యతిరిక్తం తు న చితశ్ చాస్తి చేతనమ్ । స్పన్దాద్ ఋతే యథా వాయావ్ అతః కిం కేన చేత్యతే
తన స్వభావాన్ని తప్ప మరొకటి లేదు, చైతన్యం కూడా లేదు. గాలి కదలిక లేకుండా ఎలా కదలదు, అలాగే ఏది ఏదిని గ్రహించగలదు?
చేత్యే త్వ్ అసమ్భవత్య్ ఏవ కిఞ్చిద్ యచ్ చేత్యతే చితా । రజ్జోస్ సర్పభ్రమాభాసం తద్ అవిద్యాభ్రమం విదుః
గ్రహించడం అసాధ్యమైతే, మనసు గ్రహించిందని అనిపించేది పాము కట్టు మీద కనిపించినట్టు మాయ. దీనిని తెలివైనవారు అజ్ఞాన భ్రమ అని తెలుసుకుంటారు.
సంవిన్మాత్రచికిత్స్యే ఽస్మిన్ వ్యాధౌ సంసారనామని । చిత్తమాత్రపరిస్పన్దే సంరమ్భో ఽనఘ కిం తవ
ఈ సంసారమనే వ్యాధికి స్వచ్ఛమైన జ్ఞానమే మందు. నిష్పాపుడా, కేవలం మనసు కలకలికి నీవు ఎందుకు శ్రమపడుతున్నావు?
యది సర్వం పరిత్యజ్య తిష్ఠస్య్ ఉత్క్రాన్తవాసనమ్ । అమునైవ నిమేషేణ తన్ ముక్తో ఽసి న సంశయః
అన్నిటిని వదిలేసి, అన్ని వాసనలనూ దాటి నిలబడితే, అదే క్షణంలో నీవు విముక్తుడవుతావు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
యథా రజ్జ్వాం భుజఙ్గాశా వినాఙ్గచలనం క్షణాత్ । సంవిన్మాత్రవివర్తేన నశ్యత్య్ ఏవం హి సంసృతిః
ఎలా ఒక తాడు మీద పాము ఉందని మనసులో ఊహించుకుంటే, ఆ తాడు కదలకుండానే ఆ భ్రమ ఒక్కసారిగా పోతుందో, అలాగే శుద్ధమైన జ్ఞానం కలిగినప్పుడు ఈ లోక జీవితం కూడా వెంటనే అంతరించిపోతుంది.
యత్రాభిలాషస్ తన్ నూనం సన్త్యజ్య స్థీయతే యది । ప్రాప్త ఏవాఙ్గ తన్ మోక్షః కిమ్ ఏతావతి దుష్కరమ్
ఎక్కడ ఆశలు పుడతాయో, వాటిని పూర్తిగా వదిలేసి నిలబడగలిగితే, ప్రియమైనవాడా, అక్కడే మోక్షం లభిస్తుంది. ఇందులో అంత కష్టం ఏముంది?
అపి ప్రాణాంస్ తృణమ్ ఇవ త్యజన్తీహ మహాశయాః । యత్రాభిలాషస్ తన్మాత్రత్యాగే కృపణతా కథమ్
ఇక్కడ గొప్ప వ్యక్తులు తమ ప్రాణాలనూ పొగిలిన గడ్డి లాగ వదిలేస్తారు. అలాంటప్పుడు ఆశను వదిలినవాడు ఇంకేదైనా వదిలేటప్పుడు దుఃఖపడటం ఎలా సాధ్యం?
యత్రాభిలాషస్ తత్ త్యక్త్వా చేతసా నిరవగ్రహమ్ । ప్రాప్తం కర్మేన్ద్రియైర్ గృహ్ణంస్ త్యజన్న్ ఇష్టం చ తిష్ఠ భోః
ఎక్కడ ఆశ పుడుతుందో, అక్కడ దాన్ని మనసుతో పూర్తిగా వదిలేసి, మన కర్మేంద్రియాలతో వస్తువులను అంగీకరించడమో, వదిలిపెట్టడమో చేస్తూ, నిశ్చలంగా ఉండుము సఖీ.
యథా కరతలే బిల్వం యథా వా పర్వతః పురః । ప్రత్యక్షమ్ ఏవమ్ అస్యాలమ్ అజత్వం పరమాత్మనః
ఎలా చేతిలో బిల్వపండు స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో, లేదా మన ముందు ఒక కొండ ఎంత స్పష్టంగా ఉంటుందో, అలాగే పరమాత్మ యొక్క జన్మలేని స్వభావం కూడా మనకు ప్రత్యక్షంగా తెలుస్తుంది.
ఆత్మైవ భాతి జగద్ ఇత్య్ ఉదితస్ తరఙ్గైః కల్పాన్త ఏక ఇవ వారిధిర్ అప్రమేయః । జ్ఞాతస్ స ఏవ హి దదాతి విమోక్షసిద్ధిమ్ అజ్ఞాత ఏవ మనసా చిరబన్ధనాయ
ఈ లోకమంతా ఆత్మయే ప్రకాశిస్తుంది అని చెప్పబడింది. అది తరంగాలతో కలిసిన సముద్రంలా, ఎంత కలకలలైనా కొలవలేనిది. ఆ ఆత్మను తెలుసుకుంటే ముక్తిని ఇస్తుంది, తెలియకపోతే మనస్సు చాలా కాలం బంధనంలో పడిపోతుంది.
మనస్త్వయోగ్యో జీవో ఽయం కో భవేత్ పరమాత్మనః । కథం వాస్మిన్ సముత్పన్నః కో వాయం వద మే పునః
ఈ జీవుడు మనస్సుకు అనుకూలం కాదు. ఇతడు పరమాత్మతో ఏ సంబంధం ఉన్నవాడు? ఇతడు ఎలా పుట్టాడు? ఇతడు ఎవరు? నాకు మళ్లీ చెప్పు.
సమస్తశక్తికచితం బ్రహ్మ సర్వేశ్వరం సదా । యయైవ శక్త్యా స్ఫురతి ప్రాప్తాం తామ్ ఏవ పశ్యతి
బ్రహ్మ అనగా సర్వేశ్వరుడు ఎప్పుడూ అన్ని శక్తులతో అలంకరించబడి ఉంటాడు. ఏ శక్తితో అది వెలుగుతుందో, అదే శక్తిని మనం చూస్తాము.
స్వయం యాం వేత్తి సర్వాత్మా చితిం చేతనరూపిణీమ్ । సా ప్రోక్తా జీవశబ్దేన సైవ సఙ్కల్పకారిణీ
ప్రపంచంలోని ప్రతి ఒక్కరి అంతరాత్మ స్వయంగా ఆ చైతన్యాన్ని, అంటే జ్ఞానరూపమైన మనస్సును, తెలుసుకుంటుంది. దానినే 'జీవుడు' అని పిలుస్తారు. అదే సంకల్పాలను కలిగించే మూలకారణం.
స్వభావకారణం ద్విత్వే పూర్వం సఙ్కల్ప్య చిత్ స్వయమ్ । నానాకారణతాం పశ్చాద్ యాతి జన్మమృతిస్థితౌ
ఆ చైతన్యం మొదట తన సహజ స్వరూపంగా ద్వంద్వాన్ని ఊహించుకుంటుంది. తరువాత జననం, మరణం, జీవితం వంటి అనేక కారణాలను స్వీకరిస్తుంది.
ఏవం స్థితే మునిశ్రేష్ఠ దైవం నామ కిమ్ ఉచ్యతే । కిమ్ ఉచ్యతే తథా కర్మ కారణం చ కిమ్ ఉచ్యతే
ఇలా ఉన్నప్పుడు, మునిశ్రేష్ఠా, 'దైవం' అంటే ఏమిటి? 'కర్మ' అంటే ఏమిటి? అలాగే, కారణం అంటే ఏమిటి?