అపారవానవిస్తారసంవిత్సలిలవల్గనైః । చిదేకార్ణవ ఏవాయం స్వయమ్ ఆత్మా విజృమ్భతే
అపారమైన, విస్తారమైన చైతన్య జలాలు ఆటలాడినట్లు, ఒక్కటైన ఆత్మ స్వయంగా చైతన్య సముద్రంగా విస్తరిస్తుంది.
అసత్యమ్ అస్థైర్యవశాత్ సత్యం స్వప్రతిభాసతః । యథా స్వప్నస్ తథా చిత్తే జగత్ సదసదాత్మకమ్
అసత్యం అనిశ్చితమైన మనసు వల్ల కలుగుతుంది. సత్యం మన అనుభూతి ద్వారా కనిపిస్తుంది. మనసులో, ఈ లోకం కలలాగే, ఒకవైపు ఉంది, మరోవైపు లేదు కూడా.
న సన్ నాసన్న్ అయం జాతశ్ చేతసో జాగతో భ్రమః । ఓషధీసమవాయానామ్ ఇన్ద్రజాలమ్ ఇవోత్థితమ్
ఇది ఉన్నదీ కాదు, లేనిదీ కాదు. ఇది మనసు మాయ వల్ల పుట్టిన భ్రమ మాత్రమే. ఔషధాలు కలిసినప్పుడు మాయలా ఇది కూడా కనిపిస్తుంది.
దీర్ఘస్ స్వప్నస్ స్థితిం యాతస్ సంసారాఖ్యో మనోవశాత్ । అసమ్యగ్దర్శనాత్ స్థాణావ్ ఇవ పుమ్ప్రత్యయో ముధా
మనసు శక్తితో దీర్ఘమైన కల స్థిరంగా ఉండిపోయినప్పుడు దానిని సంసారం అంటారు. సరిగ్గా చూడకపోతే, మనిషి దొంగచూపుతో దండు చూసి భ్రమపడినట్టు, స్థిరమైనదని అనుకోవడం వృథా.
అనాత్మాలోకనాచ్ చిత్తం చిత్తత్వేనానుశోచతి । వేతాలకల్పనాద్ బాల ఇవ సఙ్కల్పితే భయే
ఆత్మను చూడకపోవడం వల్ల మనసు తానే మనసు అని బాధపడుతుంది. పిల్లవాడు ఊహలో భూతాన్ని చూసి భయపడినట్టు, మనసు కూడా తానే సృష్టించుకున్న భయాలతో బాధపడుతుంది.
అనాఖ్యస్య స్వరూపస్య సర్వాంశాతిగతాత్మనః । చేత్యోన్ముఖతయా చిత్త్వం చిత్త్వాజ్ జీవత్వకల్పనమ్
వస్తువుల వైపు మనస్సు మొగ్గుచూపడం వల్ల, పేరు పెట్టలేని పరమస్వరూపం నుండి మనస్సు ఉద్భవిస్తుంది. ఆ మనస్సు నుండే జీవితం అనే భావన కలుగుతుంది.
జీవత్వాద్ అప్య్ అహమ్భావస్ త్వ్ అహమ్భావాచ్ చ చిత్తతా । చిత్తత్వాద్ ఇన్ద్రియాదిత్వం తతో దేహాదివిభ్రమః
జీవితమనే భావన నుండి 'నేను' అనే భావన పుడుతుంది. ఆ 'నేను' భావన వల్లే మనస్సు ఏర్పడుతుంది. మనస్సు నుండే ఇంద్రియాలు మొదలైనవి వస్తాయి. వాటి వల్లే శరీరం మొదలైన వాటి గురించి మాయ కలుగుతుంది.
దేహాదిమోహతస్ స్వర్గనరకౌ మోక్షబన్ధనే । బీజాఙ్కురవద్ ఆరమ్భస్ సంరూఢో దేహకర్మణోః
శరీరం మొదలైన వాటి పట్ల మాయ వల్ల స్వర్గం, నరకం, మోక్షం, బంధనం అనే భావనలు పుడతాయి. విత్తనం, మొలకలా, శరీరంతో చేసే పనులకు ఆరంభం, పెరుగుదల ఏర్పడతాయి.
ద్వైతం యథా నాస్తి చిదాత్మతత్త్వయోస్ తథైవ భేదో ఽస్తి న జీవచిత్తయోః । యథైవ భేదో ఽస్తి న జీవచిత్తయోస్ తథైవ భేదో ఽస్తి న దేహకర్మణోః
ఎలా చైతన్యస్వరూపం, ఆత్మ రెండింటిలో ద్వైతం ఉండదో, అలాగే జీవుడు, మనస్సు రెండింటిలో కూడా తేడా లేదు. అలాగే శరీరం, కర్మ రెండింటిలో కూడా తేడా లేదు.
కర్మైవ దేహో నను దేహ ఏవ చిత్తం తద్ ఏవాహమ్ ఇతీవ జీవః । స జీవ ఏవేశ్వరచిత్ స ఆత్మా సర్వం శివాత్ త్వ్ ఏకపదోత్థమ్ ఏతత్
కర్మమే శరీరం, అదే మనస్సు, అదే 'నేను' అనే భావన, అదే జీవుడు. ఆ జీవుడిని పరమేశ్వరుడు సృష్టించాడు, ఆత్మ కూడా అదే. ఈ సమస్తం శివుని నుండి, ఒకే మూలం నుండి ఉద్భవించింది.
ఏవమ్ ఏకం పరం వస్తు రామానానాత్వమ్ అప్య్ అలమ్ । నానాత్వమ్ ఇవ సంయాతం దీపాద్ దీపశతం యథా
ఇలా, రామా, పరమార్థం ఒక్కటే అయినా, అది అనేకంగా కనిపిస్తుంది. అది అనేక రూపాల్లో కనిపించడమూ, ఒక దీపం నుండి వంద దీపాలు వెలిగినట్లే.
యథాభూతమ్ అసద్రూపమ్ ఆత్మానం యది పశ్యతి । విచార్య చేతస్ తద్ అహమ్భావహీనం న శోచతి
యవ్వడు తనను నిజంగా అసత్యమైనదిగా, విచారించి, 'నేను' అనే భావం లేకుండా చూస్తాడో, అతడు ఇక దుఃఖించడు.
చిత్తమాత్రం నరస్ తస్మిన్ శాన్తే శాన్తమ్ ఇదం జగత్ । ఉపానద్రూఢపాదస్య నను చర్మావృతైవ భూః
ఎవరికి మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుందో, అతనికి ఈ లోకం కూడా ప్రశాంతంగానే కనిపిస్తుంది. పాదాలు చెప్పులతో కప్పుకున్నవాడికి భూమంతా తోలు పరచినట్టే అనిపించడంలాంటిది ఇది.
పత్త్రమాత్రాద్ ఋతే నాన్యత్ కదల్యా విద్యతే యథా । భ్రమమాత్రాద్ ఋతే నాన్యజ్ జగతాం విద్యతే తథా
అరటి చెట్టులో ఆకులు తప్ప మరొకటి లేనట్లు, ఈ లోకాల్లో మాయ తప్ప వేరే ఏదీ లేదు.
జాయతే బాలతామ్ ఏతి యౌవనం వార్ధకం తథా । మృతిం స్వర్గం చ నరకం భ్రమాచ్ చేతో హి నృత్యతి
మనస్సు మాయలో తేలుతూ బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం, మరణం, స్వర్గం, నరకం అన్నీ కల్పించుకుంటూ నాట్యం చేస్తుంది.
విచిత్రబుద్బుదోల్లాసే స్వాత్మనో ఽవ్యతిరేకిణి । యథా సురాయాస్ సామర్థ్యం తథా చిత్తస్య సంసృతౌ
ఒకే ఆత్మలో ఎన్నో బుడబుడలు ఆడినట్లు, సంసారంలో మనస్సు శక్తి మద్యం ప్రభావం లాంటిది.
యథా ద్విత్వం శశాఙ్కాదౌ పశ్యత్య్ అక్షి మలాబిలమ్ । చిచ్ చేతనకలాక్రాన్తా తథైవ పరమాత్మని
కంటి లోపం వల్ల చంద్రుని రెండు భాగాలుగా చూసినట్లు, చైతన్యం పరమాత్మను తాకినప్పుడు ద్వైతంగా కనిపిస్తుంది.
యథా మదవశాద్ భ్రాన్తాన్ క్షీవః పశ్యతి పాదపాన్ । తథా చేతనవిక్షుబ్ధా సంసారాంశ్ చిత్ ప్రపశ్యతి
ఎలా ఒక మత్తులో ఉన్నవాడు మద్యం తాగిన తర్వాత చెట్లు తిరుగుతున్నట్టు చూస్తాడో, అలాగే మనసు కలవరపడినప్పుడు ఈ లోకాన్ని అనేకంగా చూస్తుంది.
యథా లీలాభ్రమాద్ బాలః కుమ్భకృచ్చక్రవజ్ జగత్ । భ్రాన్తం పశ్యతి చిత్త్వాత్ తు చిద్ వై దృశ్యం తథైవ హి
ఎలా ఒక చిన్నవాడు ఆటలో మాయలో పడిపోయి మట్టి కుండలు తిప్పే చక్రంలా ప్రపంచం తిరుగుతున్నట్టు చూస్తాడో, అలాగే మనసు వల్ల ఈ జగత్తు మనకు కనిపించే వస్తువులా అనిపిస్తుంది.
యదా చిచ్ చేతతి ద్విత్వం తదా ద్వైతైక్యవిభ్రమః । యదా న చేతతి ద్విత్వం తదా ద్వైతైక్యయోః క్షయః
మనస్సు ద్వైతాన్ని గ్రహించినప్పుడు, భేదం మరియు ఐక్యం అన్నవి కల్పనగా కనిపిస్తాయి. మనస్సు ద్వైతాన్ని గ్రహించని సమయంలో భేదమూ ఐక్యమూ రెండూ పోతాయి.
యచ్ చేత్యతే తద్ ఇతరద్ వ్యతిరిక్తం చితో ఽస్తి నో । కిఞ్చిన్ నాస్తీతి సంశాన్త్యా చితశ్ శామ్యతి చేతనమ్
ఏది మనస్సు గ్రహిస్తుందో అది మనస్సు నుండి వేరుగా ఉండదు. ఏదీ వేరుగా లేదు అని తెలుసుకున్నప్పుడు మనస్సు యొక్క చలనం ఆగిపోతుంది.
చిద్ఘనేనైకతామ్ ఏత్య యదా తిష్ఠసి నిశ్చలః । శామ్యన్ వ్యవహరన్ వాపి తదా సంశాన్త ఉచ్యసే
నీవు చైతన్యంతో ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు, స్థిరంగా ఉండి, ఏ పని చేస్తున్నా లేదా విశ్రాంతిగా ఉన్నా, అప్పుడే నీవు సంపూర్ణ శాంతిలో ఉన్నవాడివని అంటారు.
తన్వీ చేతయతే చేత్యం ఘనా చిన్ నాఙ్గ చేతతి । అల్పక్షీవః క్షోభమ్ ఏతి ఘనక్షీవో హి శామ్యతి
సూక్ష్మమైన చైతన్యం విషయాలను గ్రహిస్తుంది; ఘనమైన చైతన్యం ఏదీ గ్రహించదు. తక్కువ మద్యం తాగినవాడు కలవరపడతాడు, కానీ బాగా మద్యం తాగినవాడు నిశ్చలంగా ఉంటాడు.
చిద్ఘనైక్యం ప్రయాతస్య రూఢస్య పరమే పదే । నైరాత్మ్యశూన్యవాదాద్యైః పర్యాయైః కథనం భవేత్
పరమ స్థితిలో చైతన్యంతో ఏకత్వాన్ని బలంగా పొందినవాడికి, ఆ స్థితిని నిరాత్మత్వం, శూన్యత వంటి పదాలతో వివరిస్తారు.
చిచ్ చేతనేన చేత్యత్వమ్ ఇత్య్ ఏవం పశ్యతి భ్రమమ్ । జాయే జీవామి నశ్యామి సంసరామీత్య్ అసన్మయమ్
చైతన్యం తానే గ్రహించేవాడినీ, గ్రహించబడేదాన్నీ అని భ్రమించడమే, 'నేను పుట్టాను, బ్రతికాను, నశించాను, సంసారంలో తిరుగుతున్నాను' అనే అబద్ధ భావనలు కలుగుతాయి.
స్వభావాద్ వ్యతిరిక్తం తు న చితశ్ చాస్తి చేతనమ్ । స్పన్దాద్ ఋతే యథా వాయావ్ అతః కిం కేన చేత్యతే
తన స్వభావాన్ని తప్ప మరొకటి లేదు, చైతన్యం కూడా లేదు. గాలి కదలిక లేకుండా ఎలా కదలదు, అలాగే ఏది ఏదిని గ్రహించగలదు?
చేత్యే త్వ్ అసమ్భవత్య్ ఏవ కిఞ్చిద్ యచ్ చేత్యతే చితా । రజ్జోస్ సర్పభ్రమాభాసం తద్ అవిద్యాభ్రమం విదుః
గ్రహించడం అసాధ్యమైతే, మనసు గ్రహించిందని అనిపించేది పాము కట్టు మీద కనిపించినట్టు మాయ. దీనిని తెలివైనవారు అజ్ఞాన భ్రమ అని తెలుసుకుంటారు.
సంవిన్మాత్రచికిత్స్యే ఽస్మిన్ వ్యాధౌ సంసారనామని । చిత్తమాత్రపరిస్పన్దే సంరమ్భో ఽనఘ కిం తవ
ఈ సంసారమనే వ్యాధికి స్వచ్ఛమైన జ్ఞానమే మందు. నిష్పాపుడా, కేవలం మనసు కలకలికి నీవు ఎందుకు శ్రమపడుతున్నావు?
యది సర్వం పరిత్యజ్య తిష్ఠస్య్ ఉత్క్రాన్తవాసనమ్ । అమునైవ నిమేషేణ తన్ ముక్తో ఽసి న సంశయః
అన్నిటిని వదిలేసి, అన్ని వాసనలనూ దాటి నిలబడితే, అదే క్షణంలో నీవు విముక్తుడవుతావు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
యథా రజ్జ్వాం భుజఙ్గాశా వినాఙ్గచలనం క్షణాత్ । సంవిన్మాత్రవివర్తేన నశ్యత్య్ ఏవం హి సంసృతిః
ఎలా ఒక తాడు మీద పాము ఉందని మనసులో ఊహించుకుంటే, ఆ తాడు కదలకుండానే ఆ భ్రమ ఒక్కసారిగా పోతుందో, అలాగే శుద్ధమైన జ్ఞానం కలిగినప్పుడు ఈ లోక జీవితం కూడా వెంటనే అంతరించిపోతుంది.