చిత్స్వభావాత్ స్వమ్ ఆయాతం బ్రహ్మత్వం సర్వకారణమ్ । సంసృతౌ కారణం పశ్చాత్ కర్మ నిర్మాయ సంస్థితమ్
చైతన్య స్వభావం వల్లే తన బ్రహ్మత్వం కలుగుతుంది, అది అన్నిటికీ కారణం. సంసారంలో తరువాత కర్మ ఏర్పడి, అది కారణంగా స్థిరపడుతుంది.
చిత్త్వం స్వభావాత్ స్ఫురతి చితః ఫేన ఇవామ్భసః । కర్మభిర్ బధ్యతే పశ్చాద్ దిణ్డీరమ్ ఇవ రజ్జుభిః
మనస్సు చైతన్య స్వభావం వల్లే నీటిలో నురుగు పుట్టినట్లు పుడుతుంది. తరువాత అది కర్మలతో, మృదంగాన్ని తాడులతో కట్టినట్లుగా, బంధించబడుతుంది.
సఙ్కల్పః కర్మణో బీజం తదాత్మైవ హి జీవకః । కర్మ పశ్చాత్ తనోత్య్ ఉచ్చైర్ ఉత్థాయాకర్మకక్రమమ్
కల్పనే కర్మకు విత్తనం, జీవుడు కూడా దానివల్లే ఉద్భవిస్తాడు. కర్మ తరువాత ఉద్భవించి, ఆ క్రమంలో అకర్మను కూడా కలిగిస్తుంది.
క్రోడీకృతాఙ్కురాం పూర్వం బీజం ధత్తే స్వబీజతామ్ । పశ్చాన్ నానాత్వమ్ ఆయాతి పత్త్రాఙ్కురఫలభ్రమైః
మొదట విత్తనం తన మొగ్గతో చుట్టబడి, తన విత్తన స్వభావాన్ని నిలుపుకుంటుంది. తర్వాత ఆకులు, కొమ్మలు, ఫలాల భ్రమతో అది అనేక రూపాలు ధరిస్తుంది.
అన్యే ఖ ఏవ యే జీవా ఏవమ్ ఏవాకృతిం గతాః । పూర్వోత్పన్నే జగతి తే యాన్తి భూతాశ్రితాస్ స్థితిమ్
ఇంకా, ఆకాశంలో ఉన్న ఇతర జీవులు కూడా ఇలానే రూపాన్ని పొందుతారు. ఈ లోకం ముందుగా ఉద్భవించినప్పుడు, అవి భూతాల ఆధారంగా స్థితిని పొందుతాయి.
స్వకర్మభిస్ తతో జన్మమృతికారణతాం గతైః । ప్రయాన్త్య్ ఊర్ధ్వమ్ అధస్తాద్ వా కర్మ చిత్స్పన్ద ఉచ్యతే
తరువాత, తమ స్వకర్మల వల్ల, అవి జనన మరణాలకు కారణమై, పైకి లేదా కిందికి పోతాయి. ఈ కర్మనే చైతన్యపు కదలిక అని అంటారు.
చిత్స్పన్దనం భవతి కర్మ తద్ ఏవ దైవం చిత్తం తద్ ఏవ చ తద్ ఏవ శుభాశుభాది । తస్మాద్ భవన్తి భువనాని జగన్తి పూర్వం భూతాని చాశు కుసుమాని తరోర్ ఇవాద్యాత్
చైతన్యపు కదలికే కర్మగా మారుతుంది; అదే విధిగా అది విధి, మనస్సు, శుభాశుభాది కూడా అవుతుంది. అందుకే, లోకాలు, జగత్తులు ఉద్భవిస్తాయి, ప్రాణులు కూడా చెట్టు పువ్వుల్లా త్వరగా ప్రాప్తిస్తాయి.
ఏతస్మాత్ కారణాద్ ఏవం మనః ప్రథమమ్ ఉత్థితమ్ । మననాత్మకమ్ ఆభోగి తత్స్థమ్ ఏవ స్థితిం గతమ్
ఈ కారణంతో మనస్సు మొదట ఇలా ఉద్భవిస్తుంది. అది ఆలోచనలు చేయడంలో, అనుభవించడంలో నిమగ్నమై, ఆ స్థితిలోనే నిలిచి ఉంటుంది.
భావాభావర్ద్ధిమద్దోలస్ తేనాయమ్ అవలోక్యతే । సర్గస్ సదసదాభాసః పూర్ గన్ధర్వేచ్ఛయా యథా
ఉండటం, ఉండకపోవడం పెరుగుదల తగ్గుదలల మధ్య ఊగిసలాడే స్వభావం వల్ల ఈ సృష్టి కనిపిస్తుంది. ఇది నిజమైనదిగా, అబద్ధమైనదిగా కూడా అనిపిస్తుంది — గంధర్వుని మనసులో ఊహించిన నగరం ఎలా ఉంటుందో అలాగే.
న కశ్చిద్ విద్యతే భేదో ద్వైతైక్యకలనాత్మకః । బ్రహ్మజీవమనోమాయాకర్తృకర్మజగద్దృశామ్
ఇక్కడ ఎలాంటి భేదం లేదు; ద్వైతం, అద్వైతం అన్నీ ఊహించుకున్నవే. బ్రహ్మ, జీవుడు, మనస్సు, మాయ, కర్త, కర్మ, జగత్తు అన్నీ కేవలం భావాలే.
అపారవానవిస్తారసంవిత్సలిలవల్గనైః । చిదేకార్ణవ ఏవాయం స్వయమ్ ఆత్మా విజృమ్భతే
అపారమైన, విస్తారమైన చైతన్య జలాలు ఆటలాడినట్లు, ఒక్కటైన ఆత్మ స్వయంగా చైతన్య సముద్రంగా విస్తరిస్తుంది.
అసత్యమ్ అస్థైర్యవశాత్ సత్యం స్వప్రతిభాసతః । యథా స్వప్నస్ తథా చిత్తే జగత్ సదసదాత్మకమ్
అసత్యం అనిశ్చితమైన మనసు వల్ల కలుగుతుంది. సత్యం మన అనుభూతి ద్వారా కనిపిస్తుంది. మనసులో, ఈ లోకం కలలాగే, ఒకవైపు ఉంది, మరోవైపు లేదు కూడా.
న సన్ నాసన్న్ అయం జాతశ్ చేతసో జాగతో భ్రమః । ఓషధీసమవాయానామ్ ఇన్ద్రజాలమ్ ఇవోత్థితమ్
ఇది ఉన్నదీ కాదు, లేనిదీ కాదు. ఇది మనసు మాయ వల్ల పుట్టిన భ్రమ మాత్రమే. ఔషధాలు కలిసినప్పుడు మాయలా ఇది కూడా కనిపిస్తుంది.
దీర్ఘస్ స్వప్నస్ స్థితిం యాతస్ సంసారాఖ్యో మనోవశాత్ । అసమ్యగ్దర్శనాత్ స్థాణావ్ ఇవ పుమ్ప్రత్యయో ముధా
మనసు శక్తితో దీర్ఘమైన కల స్థిరంగా ఉండిపోయినప్పుడు దానిని సంసారం అంటారు. సరిగ్గా చూడకపోతే, మనిషి దొంగచూపుతో దండు చూసి భ్రమపడినట్టు, స్థిరమైనదని అనుకోవడం వృథా.
అనాత్మాలోకనాచ్ చిత్తం చిత్తత్వేనానుశోచతి । వేతాలకల్పనాద్ బాల ఇవ సఙ్కల్పితే భయే
ఆత్మను చూడకపోవడం వల్ల మనసు తానే మనసు అని బాధపడుతుంది. పిల్లవాడు ఊహలో భూతాన్ని చూసి భయపడినట్టు, మనసు కూడా తానే సృష్టించుకున్న భయాలతో బాధపడుతుంది.
అనాఖ్యస్య స్వరూపస్య సర్వాంశాతిగతాత్మనః । చేత్యోన్ముఖతయా చిత్త్వం చిత్త్వాజ్ జీవత్వకల్పనమ్
వస్తువుల వైపు మనస్సు మొగ్గుచూపడం వల్ల, పేరు పెట్టలేని పరమస్వరూపం నుండి మనస్సు ఉద్భవిస్తుంది. ఆ మనస్సు నుండే జీవితం అనే భావన కలుగుతుంది.
జీవత్వాద్ అప్య్ అహమ్భావస్ త్వ్ అహమ్భావాచ్ చ చిత్తతా । చిత్తత్వాద్ ఇన్ద్రియాదిత్వం తతో దేహాదివిభ్రమః
జీవితమనే భావన నుండి 'నేను' అనే భావన పుడుతుంది. ఆ 'నేను' భావన వల్లే మనస్సు ఏర్పడుతుంది. మనస్సు నుండే ఇంద్రియాలు మొదలైనవి వస్తాయి. వాటి వల్లే శరీరం మొదలైన వాటి గురించి మాయ కలుగుతుంది.
దేహాదిమోహతస్ స్వర్గనరకౌ మోక్షబన్ధనే । బీజాఙ్కురవద్ ఆరమ్భస్ సంరూఢో దేహకర్మణోః
శరీరం మొదలైన వాటి పట్ల మాయ వల్ల స్వర్గం, నరకం, మోక్షం, బంధనం అనే భావనలు పుడతాయి. విత్తనం, మొలకలా, శరీరంతో చేసే పనులకు ఆరంభం, పెరుగుదల ఏర్పడతాయి.
ద్వైతం యథా నాస్తి చిదాత్మతత్త్వయోస్ తథైవ భేదో ఽస్తి న జీవచిత్తయోః । యథైవ భేదో ఽస్తి న జీవచిత్తయోస్ తథైవ భేదో ఽస్తి న దేహకర్మణోః
ఎలా చైతన్యస్వరూపం, ఆత్మ రెండింటిలో ద్వైతం ఉండదో, అలాగే జీవుడు, మనస్సు రెండింటిలో కూడా తేడా లేదు. అలాగే శరీరం, కర్మ రెండింటిలో కూడా తేడా లేదు.
కర్మైవ దేహో నను దేహ ఏవ చిత్తం తద్ ఏవాహమ్ ఇతీవ జీవః । స జీవ ఏవేశ్వరచిత్ స ఆత్మా సర్వం శివాత్ త్వ్ ఏకపదోత్థమ్ ఏతత్
కర్మమే శరీరం, అదే మనస్సు, అదే 'నేను' అనే భావన, అదే జీవుడు. ఆ జీవుడిని పరమేశ్వరుడు సృష్టించాడు, ఆత్మ కూడా అదే. ఈ సమస్తం శివుని నుండి, ఒకే మూలం నుండి ఉద్భవించింది.
ఏవమ్ ఏకం పరం వస్తు రామానానాత్వమ్ అప్య్ అలమ్ । నానాత్వమ్ ఇవ సంయాతం దీపాద్ దీపశతం యథా
ఇలా, రామా, పరమార్థం ఒక్కటే అయినా, అది అనేకంగా కనిపిస్తుంది. అది అనేక రూపాల్లో కనిపించడమూ, ఒక దీపం నుండి వంద దీపాలు వెలిగినట్లే.
యథాభూతమ్ అసద్రూపమ్ ఆత్మానం యది పశ్యతి । విచార్య చేతస్ తద్ అహమ్భావహీనం న శోచతి
యవ్వడు తనను నిజంగా అసత్యమైనదిగా, విచారించి, 'నేను' అనే భావం లేకుండా చూస్తాడో, అతడు ఇక దుఃఖించడు.
చిత్తమాత్రం నరస్ తస్మిన్ శాన్తే శాన్తమ్ ఇదం జగత్ । ఉపానద్రూఢపాదస్య నను చర్మావృతైవ భూః
ఎవరికి మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుందో, అతనికి ఈ లోకం కూడా ప్రశాంతంగానే కనిపిస్తుంది. పాదాలు చెప్పులతో కప్పుకున్నవాడికి భూమంతా తోలు పరచినట్టే అనిపించడంలాంటిది ఇది.
పత్త్రమాత్రాద్ ఋతే నాన్యత్ కదల్యా విద్యతే యథా । భ్రమమాత్రాద్ ఋతే నాన్యజ్ జగతాం విద్యతే తథా
అరటి చెట్టులో ఆకులు తప్ప మరొకటి లేనట్లు, ఈ లోకాల్లో మాయ తప్ప వేరే ఏదీ లేదు.
జాయతే బాలతామ్ ఏతి యౌవనం వార్ధకం తథా । మృతిం స్వర్గం చ నరకం భ్రమాచ్ చేతో హి నృత్యతి
మనస్సు మాయలో తేలుతూ బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం, మరణం, స్వర్గం, నరకం అన్నీ కల్పించుకుంటూ నాట్యం చేస్తుంది.
విచిత్రబుద్బుదోల్లాసే స్వాత్మనో ఽవ్యతిరేకిణి । యథా సురాయాస్ సామర్థ్యం తథా చిత్తస్య సంసృతౌ
ఒకే ఆత్మలో ఎన్నో బుడబుడలు ఆడినట్లు, సంసారంలో మనస్సు శక్తి మద్యం ప్రభావం లాంటిది.
యథా ద్విత్వం శశాఙ్కాదౌ పశ్యత్య్ అక్షి మలాబిలమ్ । చిచ్ చేతనకలాక్రాన్తా తథైవ పరమాత్మని
కంటి లోపం వల్ల చంద్రుని రెండు భాగాలుగా చూసినట్లు, చైతన్యం పరమాత్మను తాకినప్పుడు ద్వైతంగా కనిపిస్తుంది.
యథా మదవశాద్ భ్రాన్తాన్ క్షీవః పశ్యతి పాదపాన్ । తథా చేతనవిక్షుబ్ధా సంసారాంశ్ చిత్ ప్రపశ్యతి
ఎలా ఒక మత్తులో ఉన్నవాడు మద్యం తాగిన తర్వాత చెట్లు తిరుగుతున్నట్టు చూస్తాడో, అలాగే మనసు కలవరపడినప్పుడు ఈ లోకాన్ని అనేకంగా చూస్తుంది.
యథా లీలాభ్రమాద్ బాలః కుమ్భకృచ్చక్రవజ్ జగత్ । భ్రాన్తం పశ్యతి చిత్త్వాత్ తు చిద్ వై దృశ్యం తథైవ హి
ఎలా ఒక చిన్నవాడు ఆటలో మాయలో పడిపోయి మట్టి కుండలు తిప్పే చక్రంలా ప్రపంచం తిరుగుతున్నట్టు చూస్తాడో, అలాగే మనసు వల్ల ఈ జగత్తు మనకు కనిపించే వస్తువులా అనిపిస్తుంది.
యదా చిచ్ చేతతి ద్విత్వం తదా ద్వైతైక్యవిభ్రమః । యదా న చేతతి ద్విత్వం తదా ద్వైతైక్యయోః క్షయః
మనస్సు ద్వైతాన్ని గ్రహించినప్పుడు, భేదం మరియు ఐక్యం అన్నవి కల్పనగా కనిపిస్తాయి. మనస్సు ద్వైతాన్ని గ్రహించని సమయంలో భేదమూ ఐక్యమూ రెండూ పోతాయి.