అహమ్భావో హి దిక్కాలవ్యవచ్ఛేదాఙ్కితాకృతిః । ఖస్థస్ సఙ్కల్పవశతో వాతస్పన్ద ఇవ స్ఫురన్
'నేను' అనే భావం దిక్కులు, కాలం అనే భేదాలతో గుర్తించబడుతుంది. ఇది ఆకాశంలో ఉండి, ఊహా ప్రభావంతో గాలిలోని అలజడిలా కదులుతుంది.
సఙ్కల్పోన్ముఖతాం యాతస్ త్వ్ అహఙ్కారాభిధస్ స్థితః । చిత్తం జీవో మనో మాయా ప్రకృతిశ్ చేతి నామభిః
సంకల్పాల వైపు మొగ్గుచూపిన మనస్సు, అహంకారం, జీవుడు, మనస్సు, మాయ, ప్రకృతి అనే పేర్లతో పిలవబడుతుంది.
తత్సఙ్కల్పాత్మకం చేతో భూతమాత్రాత్మకల్పనమ్ । కుర్వంస్ తత్తాం వ్రజత్య్ ఏవ సఙ్కల్పాద్ యాతి పఞ్చతామ్
ఆ మనస్సు సంకల్పమే స్వభావంగా, భూతమాత్రలను తన రూపంగా ఊహిస్తూ, ఆ స్థితిని పొందుతుంది; ఆ సంకల్పం వల్ల చివరికి లయమవుతుంది.
తన్మాత్రపఞ్చకాకారం చిత్తం తేజఃకణో భవేత్ । అజాతజగతి వ్యోమ్ని తారకా పేలవా యథా
మనస్సు ఐదు భూతమాత్రల రూపాన్ని ధరించి, జనించని ఆకాశంలో పలుచని నక్షత్రంలా, ఒక కాంతి కణంలా మారిపోతుంది.
తేజఃకణత్వమ్ ఆదత్తే చిత్తం తన్మాత్రకల్పనాత్ । శనైస్ స్వస్మాత్ పరిస్పన్దాద్ బీజమ్ అఙ్కురతామ్ ఇవ
మనస్సు భూతమాత్రలను ఊహించటం వల్ల కాంతి కణంగా మారుతుంది; తన స్వంత కదలికతో, అది నెమ్మదిగా విత్తనం మొలకెత్తినట్టు రూపం దాల్చుతుంది.
అసౌ తేజఃకణో ఽణ్డాఖ్యాత్ కల్పనాత్ కశ్చిద్ అణ్డతామ్ । ప్రయాత్య్ అన్తస్స్ఫురద్బ్రహ్మా జలమ్ ఆపీడతామ్ ఇవ
ఆ ప్రకాశపు కణం 'బ్రహ్మాండం' అని ఊహించబడుతుంది. అది కేవలం మన ఊహ వల్లే అండ రూపాన్ని పొందుతుంది. ఆ అండంలో, నీటిలో బుడగ ఏర్పడినట్లే, బ్రహ్మ కనిపిస్తాడు.
కశ్చిద్ ద్రాగితి దేహాదికల్పనాద్ యాతి దేహతామ్ । భ్రాన్త్యుత్థాం తదతద్రూపాం గన్ధర్వేచ్ఛేవ పూశ్శ్రియమ్
కొంతమంది ఊహాశక్తితో త్వరగా దేహం మొదలైన రూపాలను పొందుతారు. ఇవన్నీ మాయ వల్ల కలిగినవే గానీ, వాటి అసలు స్వరూపం కావు. ఇవి గంధర్వుని కోరికతో కలిగే సంపదలాంటివి.
కశ్చిత్ స్థావరతామ్ ఏతి కశ్చిజ్ జఙ్గమతామ్ అపి । కశ్చిద్ యాతి ఖవార్యాదిరూపం సఙ్కల్పతస్ స్వజాత్
ఎవరైనా స్థావర రూపాన్ని పొందుతారు, మరికొందరు జంగమ రూపాన్ని పొందుతారు. ఇంకొందరు తమ సంకల్పంతో, తమ స్వభావానుసారం, ఆకాశం, గాలి, నీరు వంటి రూపాలను ధరించగలరు.
సర్గాదావ్ ఆదిజో దేహో జీవసఙ్కల్పసమ్భవః । క్రమేణ పదమ్ ఆసాద్య వైరిఞ్చం కురుతే జగత్
సృష్టి ప్రారంభంలో, జీవుని సంకల్పంతో మొదటి దేహం ఏర్పడుతుంది. అది క్రమంగా బ్రహ్మ స్థాయిని చేరి, జగత్తును సృష్టిస్తుంది.
ఆత్మభూః కలనాత్మాభో యత్ సఙ్కల్పయతి క్షణాత్ । తత్ స్వభావవశాద్ ఏవ జాతమ్ ఏవ ప్రపశ్యతి
కల్పనతో కూడిన ఆత్మ, ఏదైనా ఊహించిన వెంటనే, తన స్వభావబలంతో అది జరిగిపోయినదిగానే చూస్తుంది.
చిత్స్వభావాత్ స్వమ్ ఆయాతం బ్రహ్మత్వం సర్వకారణమ్ । సంసృతౌ కారణం పశ్చాత్ కర్మ నిర్మాయ సంస్థితమ్
చైతన్య స్వభావం వల్లే తన బ్రహ్మత్వం కలుగుతుంది, అది అన్నిటికీ కారణం. సంసారంలో తరువాత కర్మ ఏర్పడి, అది కారణంగా స్థిరపడుతుంది.
చిత్త్వం స్వభావాత్ స్ఫురతి చితః ఫేన ఇవామ్భసః । కర్మభిర్ బధ్యతే పశ్చాద్ దిణ్డీరమ్ ఇవ రజ్జుభిః
మనస్సు చైతన్య స్వభావం వల్లే నీటిలో నురుగు పుట్టినట్లు పుడుతుంది. తరువాత అది కర్మలతో, మృదంగాన్ని తాడులతో కట్టినట్లుగా, బంధించబడుతుంది.
సఙ్కల్పః కర్మణో బీజం తదాత్మైవ హి జీవకః । కర్మ పశ్చాత్ తనోత్య్ ఉచ్చైర్ ఉత్థాయాకర్మకక్రమమ్
కల్పనే కర్మకు విత్తనం, జీవుడు కూడా దానివల్లే ఉద్భవిస్తాడు. కర్మ తరువాత ఉద్భవించి, ఆ క్రమంలో అకర్మను కూడా కలిగిస్తుంది.
క్రోడీకృతాఙ్కురాం పూర్వం బీజం ధత్తే స్వబీజతామ్ । పశ్చాన్ నానాత్వమ్ ఆయాతి పత్త్రాఙ్కురఫలభ్రమైః
మొదట విత్తనం తన మొగ్గతో చుట్టబడి, తన విత్తన స్వభావాన్ని నిలుపుకుంటుంది. తర్వాత ఆకులు, కొమ్మలు, ఫలాల భ్రమతో అది అనేక రూపాలు ధరిస్తుంది.
అన్యే ఖ ఏవ యే జీవా ఏవమ్ ఏవాకృతిం గతాః । పూర్వోత్పన్నే జగతి తే యాన్తి భూతాశ్రితాస్ స్థితిమ్
ఇంకా, ఆకాశంలో ఉన్న ఇతర జీవులు కూడా ఇలానే రూపాన్ని పొందుతారు. ఈ లోకం ముందుగా ఉద్భవించినప్పుడు, అవి భూతాల ఆధారంగా స్థితిని పొందుతాయి.
స్వకర్మభిస్ తతో జన్మమృతికారణతాం గతైః । ప్రయాన్త్య్ ఊర్ధ్వమ్ అధస్తాద్ వా కర్మ చిత్స్పన్ద ఉచ్యతే
తరువాత, తమ స్వకర్మల వల్ల, అవి జనన మరణాలకు కారణమై, పైకి లేదా కిందికి పోతాయి. ఈ కర్మనే చైతన్యపు కదలిక అని అంటారు.
చిత్స్పన్దనం భవతి కర్మ తద్ ఏవ దైవం చిత్తం తద్ ఏవ చ తద్ ఏవ శుభాశుభాది । తస్మాద్ భవన్తి భువనాని జగన్తి పూర్వం భూతాని చాశు కుసుమాని తరోర్ ఇవాద్యాత్
చైతన్యపు కదలికే కర్మగా మారుతుంది; అదే విధిగా అది విధి, మనస్సు, శుభాశుభాది కూడా అవుతుంది. అందుకే, లోకాలు, జగత్తులు ఉద్భవిస్తాయి, ప్రాణులు కూడా చెట్టు పువ్వుల్లా త్వరగా ప్రాప్తిస్తాయి.
ఏతస్మాత్ కారణాద్ ఏవం మనః ప్రథమమ్ ఉత్థితమ్ । మననాత్మకమ్ ఆభోగి తత్స్థమ్ ఏవ స్థితిం గతమ్
ఈ కారణంతో మనస్సు మొదట ఇలా ఉద్భవిస్తుంది. అది ఆలోచనలు చేయడంలో, అనుభవించడంలో నిమగ్నమై, ఆ స్థితిలోనే నిలిచి ఉంటుంది.
భావాభావర్ద్ధిమద్దోలస్ తేనాయమ్ అవలోక్యతే । సర్గస్ సదసదాభాసః పూర్ గన్ధర్వేచ్ఛయా యథా
ఉండటం, ఉండకపోవడం పెరుగుదల తగ్గుదలల మధ్య ఊగిసలాడే స్వభావం వల్ల ఈ సృష్టి కనిపిస్తుంది. ఇది నిజమైనదిగా, అబద్ధమైనదిగా కూడా అనిపిస్తుంది — గంధర్వుని మనసులో ఊహించిన నగరం ఎలా ఉంటుందో అలాగే.
న కశ్చిద్ విద్యతే భేదో ద్వైతైక్యకలనాత్మకః । బ్రహ్మజీవమనోమాయాకర్తృకర్మజగద్దృశామ్
ఇక్కడ ఎలాంటి భేదం లేదు; ద్వైతం, అద్వైతం అన్నీ ఊహించుకున్నవే. బ్రహ్మ, జీవుడు, మనస్సు, మాయ, కర్త, కర్మ, జగత్తు అన్నీ కేవలం భావాలే.
అపారవానవిస్తారసంవిత్సలిలవల్గనైః । చిదేకార్ణవ ఏవాయం స్వయమ్ ఆత్మా విజృమ్భతే
అపారమైన, విస్తారమైన చైతన్య జలాలు ఆటలాడినట్లు, ఒక్కటైన ఆత్మ స్వయంగా చైతన్య సముద్రంగా విస్తరిస్తుంది.
అసత్యమ్ అస్థైర్యవశాత్ సత్యం స్వప్రతిభాసతః । యథా స్వప్నస్ తథా చిత్తే జగత్ సదసదాత్మకమ్
అసత్యం అనిశ్చితమైన మనసు వల్ల కలుగుతుంది. సత్యం మన అనుభూతి ద్వారా కనిపిస్తుంది. మనసులో, ఈ లోకం కలలాగే, ఒకవైపు ఉంది, మరోవైపు లేదు కూడా.
న సన్ నాసన్న్ అయం జాతశ్ చేతసో జాగతో భ్రమః । ఓషధీసమవాయానామ్ ఇన్ద్రజాలమ్ ఇవోత్థితమ్
ఇది ఉన్నదీ కాదు, లేనిదీ కాదు. ఇది మనసు మాయ వల్ల పుట్టిన భ్రమ మాత్రమే. ఔషధాలు కలిసినప్పుడు మాయలా ఇది కూడా కనిపిస్తుంది.
దీర్ఘస్ స్వప్నస్ స్థితిం యాతస్ సంసారాఖ్యో మనోవశాత్ । అసమ్యగ్దర్శనాత్ స్థాణావ్ ఇవ పుమ్ప్రత్యయో ముధా
మనసు శక్తితో దీర్ఘమైన కల స్థిరంగా ఉండిపోయినప్పుడు దానిని సంసారం అంటారు. సరిగ్గా చూడకపోతే, మనిషి దొంగచూపుతో దండు చూసి భ్రమపడినట్టు, స్థిరమైనదని అనుకోవడం వృథా.
అనాత్మాలోకనాచ్ చిత్తం చిత్తత్వేనానుశోచతి । వేతాలకల్పనాద్ బాల ఇవ సఙ్కల్పితే భయే
ఆత్మను చూడకపోవడం వల్ల మనసు తానే మనసు అని బాధపడుతుంది. పిల్లవాడు ఊహలో భూతాన్ని చూసి భయపడినట్టు, మనసు కూడా తానే సృష్టించుకున్న భయాలతో బాధపడుతుంది.
అనాఖ్యస్య స్వరూపస్య సర్వాంశాతిగతాత్మనః । చేత్యోన్ముఖతయా చిత్త్వం చిత్త్వాజ్ జీవత్వకల్పనమ్
వస్తువుల వైపు మనస్సు మొగ్గుచూపడం వల్ల, పేరు పెట్టలేని పరమస్వరూపం నుండి మనస్సు ఉద్భవిస్తుంది. ఆ మనస్సు నుండే జీవితం అనే భావన కలుగుతుంది.
జీవత్వాద్ అప్య్ అహమ్భావస్ త్వ్ అహమ్భావాచ్ చ చిత్తతా । చిత్తత్వాద్ ఇన్ద్రియాదిత్వం తతో దేహాదివిభ్రమః
జీవితమనే భావన నుండి 'నేను' అనే భావన పుడుతుంది. ఆ 'నేను' భావన వల్లే మనస్సు ఏర్పడుతుంది. మనస్సు నుండే ఇంద్రియాలు మొదలైనవి వస్తాయి. వాటి వల్లే శరీరం మొదలైన వాటి గురించి మాయ కలుగుతుంది.
దేహాదిమోహతస్ స్వర్గనరకౌ మోక్షబన్ధనే । బీజాఙ్కురవద్ ఆరమ్భస్ సంరూఢో దేహకర్మణోః
శరీరం మొదలైన వాటి పట్ల మాయ వల్ల స్వర్గం, నరకం, మోక్షం, బంధనం అనే భావనలు పుడతాయి. విత్తనం, మొలకలా, శరీరంతో చేసే పనులకు ఆరంభం, పెరుగుదల ఏర్పడతాయి.
ద్వైతం యథా నాస్తి చిదాత్మతత్త్వయోస్ తథైవ భేదో ఽస్తి న జీవచిత్తయోః । యథైవ భేదో ఽస్తి న జీవచిత్తయోస్ తథైవ భేదో ఽస్తి న దేహకర్మణోః
ఎలా చైతన్యస్వరూపం, ఆత్మ రెండింటిలో ద్వైతం ఉండదో, అలాగే జీవుడు, మనస్సు రెండింటిలో కూడా తేడా లేదు. అలాగే శరీరం, కర్మ రెండింటిలో కూడా తేడా లేదు.
కర్మైవ దేహో నను దేహ ఏవ చిత్తం తద్ ఏవాహమ్ ఇతీవ జీవః । స జీవ ఏవేశ్వరచిత్ స ఆత్మా సర్వం శివాత్ త్వ్ ఏకపదోత్థమ్ ఏతత్
కర్మమే శరీరం, అదే మనస్సు, అదే 'నేను' అనే భావన, అదే జీవుడు. ఆ జీవుడిని పరమేశ్వరుడు సృష్టించాడు, ఆత్మ కూడా అదే. ఈ సమస్తం శివుని నుండి, ఒకే మూలం నుండి ఉద్భవించింది.